اهمیت تاج التواریخ برای فهم شخصیت و کارکردهای امیر آهنین

اهمیت تاج التواریخ برای فهم شخصیت

وکارکردهای  امیرآهنین

بحث راندن در مورد تاج التواریخ، یعنی کارکرد های  امیرعبدالرحمن خان، کسیکه در پنج دهۀ اخیر هم از سوی همتباران خود یعنی پشتونها مذمت شده است وهم از جانب غیر پشتونها همواره به زشتی و اغلب با لحن توهین آمیز یاد گرددیده، کاری بس دشوار است.

تاج التواریخ ( سرگذشت  زندگی سیاسی امیر عبدالرحمن خان) ، آئینۀ قدنمای است ازشجاعت امیر در میدانهای نبرد، ازکاردانی او، از تدبیر او، از رزمجوئی او، از تحمل او در برابر مشکلات، از توکل او بخداوند، از تصامیم قاطع او، از فرازاندیشی او برای ساختن افغانستان موجوده وحفظ آن از دست اندازی های سیری ناپذیر روسیه و انگلیس، از علاقۀ  مفرط او به تأمین نظم و امنیت در میهن او، از تلاش او در سوق دادن افغانستان در شاهراه ترقی و رشد تجارت و صنعت  و تعمیم سواد و معارف و انتظام امور اداره در دست اشخاص پاک نفس و کار آزموده. مجرب، از مبارزات او در سرکوبی دزدان و قطاع الطریقان بخاطر امنیت راه ها و سلامت جان و مال مسافرین، از برخورد قاطعانۀ او با مخالفان و روحانیون مستمری بگیر مفتخوار، از صداقت بیان او، از توجه او به حقوق زنان و بردگان  و اقلیت های مذهبی، از عشق او به عمرانات و ساختن عمارات مجلل و با شکوه در کشور و احداث جاده ها و رباطها و کاروانسراها می باشد.

بنا بر تاج التواریخ، میتوان گفت، امیرعبدالرحمن خان یکی از مقتدر ترین و مدبر ترین و درعین حال با انضباط ترین شاهان افغانستان بود و به همین دلیل نویسندگان اروپائی او را “امیر آهنین” لقب داده اند.

 برای درک شخصیت و ویژگی های روحی و بینش سیاسی امیر باید کتاب تاج التواریخ را با دقت مطالعه کرد.من کتاب تاج التواریخ را دوبار خوانده ام و برخی قسمت های آنرا بیش از دو بار مرور کرده ام، و درهر بار نکات تازه و مهمی توجه ام را بخود جلب کرده است که دیدگاه مرا نسبت به امیر تغییر داده است. اهمیت کتاب در این است که دیدگاه و نظر مرا نسبت به امیر که قبل از خواندن آن سخت منفی بود، بعد از مطالعۀ دقیق این اثر دو جلدی مثبت ساخته است.

با دریغ که امیرعبدالرحمن خان با همه خدمات ماندگار خود سال هاست که ازجانب اکثریت نویسندگان

افغانستان از هر تبار و هر قماشی که هستند، مورد بدگوئی و هتاکی قرار گرفته و میگیرد.  این

نویسندگان تا توانسته اند در مورد کاستیهای امیر عبدالرحمن خان داد سخن داده اند و مآخذ اکثریت

قریب به اتفاق آنها، سه کتاب تاریخی “افغانستان در مسیرتاریخ” از مرحوم غبار و “افغانستان در پنج قرن اخیر” از مرحوم فرهنگ و تاریخ سیاسی افغانستان از مهدی فرخ (سفیر ایران در کابل درعهد امانی) می باشد که از جمله دو مؤرخ اولی وابسته به جریان مشروطیت سوم و ملهم از ایدیولوژی چپی و هر یکی مدتی را در زندان های رژیم سلطنت سپری کرده بودند، پس از همان آغاز کار هدف نویسندگان این کتابها محکوم کردن موسسۀ سلطنت در کل و بخصوص سلطنت محمد زائی ها در افغانستان بوده است.  به همین دلیل این دو کتاب مورد استناد اکثریت نویسندگانی قرار دارد که در مورد امیر سخن زده اند.

         کتاب سوم، تاریخ فرخ، که از لحاظ پخش تخم نفاق مذهبی وتوهین به مردم افغانستان  یکی از خطرناکترین تاریخها در مورد افغانستان میباشد، بیشتر مورد استناد نویسندگان مغرض ومتعصب قرار دارد. فرخ در کتاب خود در مورد خصلت وکرکتر افغانها سخنان زشت وتوهین آمیزی گفته استکه دستآویزی برای عناصرصاحب غرض شده ومیشود.غبارپاسخ مهدی فرخ ایرانی را درجلداول افغانستان درمسیرتاریخ (صص477-480) بخوبی داده است.

 جالب است کسانی که به استناد تاریخ غبار در مورد امیر قلم زده اند، بدون توجه به کارکرد

های خوب امیر،که غبار از آنها به نکویی یادکرده ، بیشتر بر جنگها و لشکرکشی های امیر (که بمنظور ختم ملوک الطوایفی و استحکام دولت مرکزی صورت گرفته و ناگزیرهمراه با اعمال خشونت بوده است)، تکیه کرده اند و امیر را به عنوان  کسیکه جز کشتن و خون آشامیدن دگر کاری نداشته و گویا ضحاک مار دوش زمان خود بوده است،  برجسته سازند و ذهنیت جوانان قوم و طایفه خود را نسبت به امیر وقومیت او خراب سازند  و از این طریق تفکر انتی پشتونیزم را در میان اقوام غیر پشتون، تقویت بخشند که کاری بسیار غیر منصفانه است، درحالی که مرحوم غبار همانگونه که از مطلق العنانی و خودکامگی امیر انتقاد و اظهار انزجار میکند،  در موارد زیادی کارکرد های امیر را در عرصه های وحدت دوبارۀ خاک های کشور و از میان برداشتن فیودالیزم و تأمین امنیت راه ها و بالنتیجه رشد سرمایه داری تجارتی و مدرنیزه کردن کشور و رونق صنایع ملی و پیشه وری و همچنان از نقش امیر در کمک رسانی به رهبران قبایل و تحریک مردمان آنسوی خط دیورند بر ضد انگلیس ها بعنوان عملکرد های مثبت و قابل توجه امیر یاد کرده است.

پس منصفانه این خواهد بود که هنگام بر شمردن کاستی های امیر، از کارهای خوب و سودمند او نباید چشم پوشید و آن را به صفر ضرب کرد.

 تاج التواریخ  از سوی امیری نوشته شده که نه مؤرخ بوده و نه نویسنده، اما رخدادهای تاریخی را با فهم و شیوۀ خود چنان به سادگی و روانی بیان کرده است که خواننده فکر میکند خود در صحنۀ حوادث حاضر و ناظر است و آنچه را میخواند با چشمان خود نیز می بیند. ذکر دقیق صحنه ها و میدان های جنگ امیر با مخالفان و سرکشان و دلیل این جنگها و ذکر نام بسیاری از اشتراک کنندگان در این نبردها و یاد کرد ده ها حادثۀ دیگر و بسا رازهای حکومت داری در کتاب، به اثبات میرساند که امیر، شخص آگاه  و صاحب مطالعات وسیع بوده است و بقول خودش تا هر شب کسی کتابی را برایش نمیخواند، خوابش نمی برد.

امیرمیگوید: “به محض آنکه در رختخواب می روم خوابم نمی برد، ولی شخصی مقرر است که به جهت من کتاب بخواند، نزدیک تخت خواب من  می نشیند و کتابی برای من میخواند. مثلاً تواریخ ولایات و ملل مختلف و کتب جغرافیا و شرح حالات سلاطین و مدبرین عظام و کتب پولیتیکی، ومن گوش میدهم تا به خواب روم. خودم چندین کتاب تصنیف کرده ام و آنها هم در مطبع کابل به طبع رسیده است. رسم خواندن کتاب به آواز بلند برای من بعضی فواید دارد، از آنجمله درمدت عمرم که هزارها کتاب برای من خوانده اند، هر روزی به جهت ترقی و تحصیل علم سبقی گرفته

ام. “( امیر عبدالرحمن خان،تاج التواریخ، چاپ پشاور، ۱۳۷۵،ص۳۷۵)

بدون تردید، امیر خاطرات شاهان و سلاطین گذشتۀ ممالک اسلامی، مانند خاطرات امیر تیمور گورکان (تزوک تیموری) و خاطرات ظهیرالدین محمد بابر (تزوک بابری) و جهانشگای نادری (سرگذشت نادرافشار) را مطالعه کرده وبه تأسی از روش همان شاهان، خاطرات خود را نوشته است.  و چون هر سه تن از این شاهان ترک تبار تاریخ ساز و در کشور گشائی بیرحم بوده اند چنانکه در جنگها برای ایجاد رعب و ترس در دل مخالفان به برپا کردن کله منارها از جمجمۀ کشته شدگان و تبعید جبری طوایف شورشی می پرداختند، امیر نیز درس های ایجاد رعب و ترس در دل دشمنان را از کتابهای خاطرات این شاهان جبار تاریخ فرا گرفته بود و به ساختن کله منارها می پرداخت که این عمل وی مورد انتقاد بسیاری از پژوهشگران و خود من نیز هست.

در مقدمۀ چاپ دو جلدی تاج التواریخ آمده است که جلد اول این کتاب بقلم شخص امیر نوشته شده و درسال ۱۸۸۵م (۱۳۰۳هق) باخط نستعلیق و قطع بزرگ در مطبعۀ کابل به طبع رسیده است. سپس منشی دربار امیر منشی سلطان محمد، این جلد را به انگلیسی ترجمه کرد که بعداً غلام مرتضی قندهاری  معاون جنرال قونسلگری افغانستان درتهران آنرا از انگلیسی به فارسی برگرداند.

جلد دوم تاج التواریخ توسط منشی سلطان محمد، یکی از افراد مورد اعتماد امیر مطابق آنچه امیر برایش حکایت میکرده ، نوشته شده وهرمطلب  وهر صفحۀ تحریر شده دوباره از نظر امیر میگذشته و بعد از صحه گذاری امیر درج صفحات خاطراتش می نموده است. جلد دوم خاطرات امیر در سال پانزدهم سلطنتش( ظاهراً در۱۸۹۴) که کشور را از وجود مخالفان ومدعیان سلطنت و دزدان و قطاع الطریقان تصفیه شده بود، نوشته شده است.

تاج التواریخ تا کنون در ایران و هندوستان و افغانستان چندین بار به چاپ رسیده است. چاپ موجوده آن در پشاور از سوی مرکز نشراتی میوند در سال۱۳۷۵ش از روی چاپ ایرج افشار سیستانی که در سال ۱۳۶۹ش /۱۹۹۰ تحت عنوان “سفرنامه و خاطرات امیر عبدالرحمن خان”  طبع شده ، صورت گرفته است. به هرحال اگر از لغات وکلمات تهرانی که برای فهم خوانندۀ ایرانی در آن وارد شده بگذریم،  میتوان گفت که: “تاج التواریخ”، دارای اطلاعات مهم و دست اول از اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی افغانستان است که نظیر آنرا در هیچ کتاب و منبع دیگری نمیتوان یافت.

تحلیل و تشریح اوضاع سیاسی و اقتصادی و اجتماعی کشور در یک مرحلۀ بحرانی و تصامیم جدی امیر برای رفع آن بحرانات از طریق توسل به جنگ و لشکر کشی ها، چنان در تاج التواریخ جالب و جذاب مطرح و بررسی شده است که خواننده را وامیدارد بگوید در بسا موارد حق با امیر بوده است.

                                                                  5/ 5 / 2026

پایان

»امیر عبدالرحمن خان و مشی «استبداد هدفمند

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: