شاه امان الله و مقایسۀ آن با پطر کبیر

  شاه امان الله  ومقایسۀ آن با پطرکبیر

از نظر  یک نویسندۀ ایرانی در1928

 شاه امان الله  وملکه ثریا طرزی درسفراروپا

نام شاه امان الله، با استقلال وازادی خواهی، ضدیت با استعمار، تجدد طلبی، قانون مداری (عدالت خواهی)، تساوی حقوقی احاد جامعه، وتعمیم معارف وتعلیم مجانی برای اتباع کشور وحمایت ازحقوق  زنان گره خورده است.

شاه امان الله ، با گرفتن استقلال افغانستان  از بریتانیا بحیث یک زعیم ضد امپریالیستی در جهان اسلام از محبوبیت و منزلت فوق العاده ای برخوردار شد تا آنجاکه درسال ١٩٢٠ براى مسلمانان هند، افغانستان قلب اسلام به حساب ميآمد و امان ﷲ خان را پادشاه خود مي دانستند. (ریه تالی استوارت، آتش در افغانستان ، ص٣٢)

“مصرى ها امان ﷲ خان را شخص دموکرات و دوستدار ملتش و رمز آزادى و مبارزه عليه استعمار انگليس براى ملت مصر و شرق مي دانستند.”(فضل غنی مجددی، افغانستان درعصراعلیحضرت امان الله خان،چاپ امریکا، ص330)

پروفیسرآدمک افغانستان شناس معروف امریکائی دربارۀ امان الله نوشته میکند: ‏‏«امان الله بحیث قهرمان ملی افغانستان شناخته شد. ‏خاصتاً هنگامیکه موفقانه امپراطوری بریتانیا را شکست داد. و آزادی ‏مطلق افغانستان را بدست آورد و به جهان برسمیت شناخته ‏شد.»( افغانستان در نیمه اول قرن بیستم، ترجمه پوهاند محمدفاضل ‏صاحب زاده، چاپ دوم، ،ص196)

به قول حمزه واعظی پژوهشکرشناخته شده هزاره « اگر نقش بزرگ امان الله خان را در تأمین استقلال سیاسی افغانستان و اراده خلل ناپذیرش را در پیشرفت و نوسازی این کشور فقیر و عقب مانده اضافه نماییم، آشکارا دلیل شیفتگی مسلمانان هند، احترام عمیق بزرگان مصر، استقبال پرشکوه اروپاییان و تجلیل پرعظمت ترکیه و ایران را در این سفر، از این شاه ترقی خواه درمی یابیم.» (نقدی برکتاب: گزارش سفرامان الله خان به کشورهای اروپایی، ترجمۀ سیدعزیزالله مرموز)

 ابوالقاسم وثوق مهندس، یکی از نویسندگان ایرانی مقیم آلمان به پیشواز ورود شاه امان الله به آلمان در1928، مقالۀ بس ارزشمندی، در مجلۀ علم وهنر ایرانیان مقیم برلین به نشر سپرد ودر آن خبر ورودش را به کشورآلمان به هموطنان خود مژدگانی داد و در بارۀ شخصیت دینامیک وپویای شاه امان الله توضیحات داده او  را با پطرکبیر روسیه از قول سن سیمون مورخ مشهور فرانسوی به مقایسه گرفته است.

نویسنده از ورود شاه افغان چنان شادمانی میکند که سجدۀ شکر بجا می آورد واحساس خودرا چنین بیان میکند:«ما مشرق زمینان را نیز سزد که به درگاه خالق بیچون سجدهء شکر بجای آوریم که ما را هم پس از قرنها بیچارگی و نا امیدی یکباره بدون انتظار از یک طرف فرصت ترقی و رستگاری آزاد و از طرف دیگر مردان زبده و قوی پنجه ای که گوئی مشیت اللهی مخصوصاً برای انجام این مقصود عالی ومنظور بلند تدارک نموده تفضل فرموده است….اعلیحضرت امان الله خان به کالبد ملک و ملت خود جان و روان تازه دمیده و اینک نیز مانند پطر کبیر فقط و فقط به قصد درک و اخذ وسایل سعادتمندی ملت خود نه برای تعیش و خوشگذرانی چنانکه متأسفانه عادت سلاطین و بزرگان مشرق زمین بوده تشریف فرمای اروپا گردیده اند. این پادشاه جوان کاردان و کارفرما چنانکه در تمام نشریات و جراید و مجلات دیده می شود از دقیقة که قدم از مملکت خود بیرون نهاده، تا امروز پیوسته مشغول معاینه و ملاحظه و مشاهده آثار علمی و فنی اروپا بوده و در این راه براستی یک ثبات و استقامت خستگی ناپذیر فوق العاده مشهود داشته اند که کمتر نظیر آن دیده شده است.

ما و تمام کسانی که اعلیحضرت امان الله خان را می شناسند یقین قطعی داریم که میل و رغبت ایشان در اخذ و تعمیم و ترویج ترقیات اروپا در مملکت خود کمتر از پطر کبیر نیست و امیدواریم که همانطور که زحمات و خدمات پطر کبیر اساس عظمت و شکوه روسیه گردید، افغانستان نیز در نتیجه مساعی پادشاه ملت دوست خود و در پرتو همت و شهامت او به زودی درجات عالیه ترقی و خوشبختی و رفا نایل گردد.کارکنان مجله «علم وهنر» از صمیم دل و جان و با یک خلوص نیت و صفای باطن برادرانه تبریکات و تمنیات بی ریای خود را تقدیم ملت محترم و محبوب افغانستان به داشتن چنین پادشاه رعیت پرور و خسرو بزرگ و سرور بزرگواری داشته و یقین و ایمان کامل دارند که در کنف حمایت و مساعی این شهریار معظم به زودی به مراتب عالیه سیادت نایل گردند.»( مقالۀ عزیزگذرگاه، درافغان جرمن آنلاین2014)

 یادآوری از محبوبیت وشهرت نیک  یک شخصیت ملی که آوازۀ  کارنامه های خوب وماندگارش تا اقصای نقاط جهان رسیده ویک نویسندۀ ایرانی که هیچگونه پیونداتنیکی وقومی با شاه امان الله نداشته است تا این حد از ورودش به آلمان ابراز خوشحالی میکند، چرا ما به عنوان یک هموطن اعلیحضرت امان الله به وجود یک چنین شخصیت آگاه وآزادیخواه  مباهات وافتخار نکنیم چنین ابراز احساست هرگز به معنای شخصیت پرستی نیست!

یک شاعرایرانی بنام سمیعیان ریحان هنگام‌ورود شاه امان الله به تهران پس ازسفراروپائی اش  واستقبال گرم مردم ایران ازشاه وملکه ثریاطرزی قصیده ای سروده، که چندبیت آن اینجا نقل میشود تا هموطنان ما با خواندن آن بوجود  چنین پادشاه مترقی وتجدد خواه  بخود ببالند.

 تا جلـــوه کــرد  کوکــبــۀ شاه  نامـــدار         خورشید رشک برد ازاین شهر و این دیار

ای ملک جـــــم  بناز بــر این طالع  بلند         ای آسمان ببال بــر ایـن خـــوب  روزگار

شاه جوان امـــــیر امـان الله بــــــــزرگ          تا از وفـــا بجانب  ایـن  ملـک  بست بار

روی زمین ز مقــدم او گشت مشک بـیز          باد صـــبا ز مــوکـب او گـشت مشکـبار

مهـــر بلند مــرتــبه، بــــانـوی مهـر ور          ماه سپـــهر کـــــوکبه، سلطـــان نـامــدار

ای شهــریار عادل و معبـود مرد و زن          وی دوســــتدار مـردم  ومحبـوب کردگار

ای عـــاشق تجـــدد و ای دوستــدار دین          ای تکــیه گـاه ملــت و ای شمـسۀ  تـبار

مائیم و نقد جان که بـود در کــف خلوص         این هدیه نیست گـر چــه تـو را  لایق نثار

ای خسروی که بهر تــرقی ملـک خویش         بیرون شدی ز کاخ و سفر کــردی اختیار

از بهر عیش و نوش نکردی تو این سفر         رفتی که علم و دانش وصنعت کنی شکار

ای شاه ! ملــت تــو، و ایـــران، برادرند          در این دو اختـــلاف نبــاشد به هیــچ کار

گر مسلمی ز رنج  بگــریــد به اصفهان          نالد ز درد مــــومن دیگـــر به قــنــدهار

ای خاک با طـــراوت افــغان زمیــن پاک         ای جـایگاه غــــیرت و ملــیــت فـــخـــار

خوش باش زینکه خسرو دیــندار مـیرسد          از راه  دور جـانــب آن شـــهر و آن دیار

فرخنده موکـــب شاه افـــغان  ازین سفـر

خوشدل رود بسوی وطن شاد و شادخوار

(ازکتاب سفرهای شاه امان الله به اروپا نوشته عزیزالدین وکیلی  پوپلزائی)

به نظرمن  یادکرد ازمحبوبیت وصفات نیک یک زعیم ملی افغان که الگوی آزادیخواهی واستقلال طلبی وضد استعمار وارتجاع وحامی بزرگ نهضت زنان درکشور بود، نه تنها به معنای «شخصیت پرستی» نیست بلکه قدردانی معقول وبجا ازیک نماد ملی وتاریخی کشور است.

  آمان الله خان  درمیان مردم  آنقدر شخصیت محبوب ودوست داشتنی بود که  وقتی از سلطنت استعفا داد و ارگ کابل را بقصد قندهار ترک  نمود، مردم شریف ودلیر هزاره مثل مردم شجاع وردک ومیدان وغوربند وتگاب ووزیرستان وقندهار وغیره ، مدت هفت ماه تمام به حمایت از آزاد منشی وعدالت گستری شاه امان الله، از قربانی دادن سر ومال خود، در راه اعادۀ تاج وتخت سلطنت به شاه امان الله دریغ نکردند. اما آن شاه مردم دوست، که نمیخواست سلطنت را با خونریزی بدست آورد، برای جلوگیری از جنگ میان افغانها کشور را ترک گفت، درحالی که بیشترین مردم قدر شناس افغانستان تا روز ( ۲۳ میزان۱۳۰۸) که سپهسالار نادرخان، خود را نادرشاه اعلان کرد، همچنان امیدوار بودند که این همه جنگها وجانبازی ها با بچۀ سقو برای بازگشت شاه امان الله غازی  صورت گرفته است، نه برای به اقتدار رساندن نادرخان. (به کتاب: تذکرالانقلاب فیض محمدکاتب  وکتاب « تاریخ استقلال ونجات افغغانستان» از جنرال یارمحمدوزیری رجوع شود)

این ازجان گذشتگی مردم بخاطر اعادۀ قدرت به شاه امان الله، بیانگر این واقعیت است که هنوز در دره ها و وادیهای کابل وقندهار واطراف کوه های سلیمان وسپین غر، مردمان وجود داشته اند که قدر آن شاه  ترقیخواه و معارف دوست را میدانستند و از رژیم چپاول وتاراج وتجاوز سقوی نفرت داشتند و این نفرت را هیچگاهی پنهان نمیکردند.

برای یک رهبر سیاسی ،چه شاه وچه امیر وچه رئیس جمهور ، افتخاری بزرگتر ازاین نیست که وقتی براثر توطئه ودسایس دشمن، از قدرت کنار زده شود، ولی مردم به دفاع از او برخیزند و برای اعادۀ  سلطنتش،  بدون چشمداشت یک حبه و دیناری، 7ماه تمام سر بدهند ولی سنگر ندهند. و کسی که چنین افتخاری را از جانب ملتش نصیب گردید، شاه امان الله غازی بود.

 17/ 5 / 2026

ختم