زموږ لوڼې به کله بېرته ښوونځیو او پوهنتونونو ته ځي؟
د افغان نجونو د زدهکړو، د ښځینه ښوونکو د روزنې او د وطن د راتلونکي په اړه درې پوښتنې
ډاکټر محمد همایون همت
۱۵ نومبر ۲۰۲۶
دوه درې ورځې وړاندې مې د افغان نجونو د زدهکړو د حق، د ښوونځیو او پوهنتونونو د بیا پرانیستو او د ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو او نورو متخصصانو د روزنې په اړه یوه مقاله لیکلې وه، چې خپره شوې ده. نن یوه دوست راته وویل چې ګواکې د افغانستان اسلامي امارت د نجونو د یوولسم او دولسم ټولګیو د بیا پرانیستلو امر صادر کړی دی. د دې خبر په اورېدو ډېر خوشحاله شوم؛ خو تر اوسه راته دا خبره یوازې د یوې اوازې په توګه رسېدلې ده، نه د رسمي او تایید شوي فرمان په توګه. که دا خبر رښتیا وي، زموږ د لوڼو او د هغوی د کورنیو لپاره به څومره لویه خوشحالي وي! خدای دې وکړي چې دا اوازه په رسمي فرمان بدله شي او زموږ د لوڼو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړلې دروازې په رښتیا پرانیستل شي.
د دې خبرې په اورېدو مې د یوې افغانې پېغلې انځور سترګو ته ودرېد؛ د هغې نجلۍ چې کتابونه یې لا په المارۍ کې پراته دي، خو د ښوونځي د تګ عمر یې ورځ په ورځ تېرېږي. هر سهار نور ماشومان ښوونځي ته روان ویني او له ځان سره وایي: «زما وار به کله راځي؟»
مور یې هیله لري چې لور یې زدهکړې وکړي او سبا د بلې مور د ناروغ ماشوم درملنه وکړي. پلار یې غواړي چې لور یې په خپل علم د وطن خدمت وکړي. دا د یوې ځانګړې نجلۍ کیسه نه ده؛ دا د ډېرو افغانو لوڼو او د هغوی د میندو او پلرونو د زړه د ارمان انځور دی. دغه کورنۍ یوازې د خوښۍ زېری نه غواړي؛ غواړي چې د ښوونځیو دروازې پرانیستل شي او لوڼې یې بېرته درس پیل کړي.
د دغو میندو او پلرونو د ارمانونو د پوره کېدو او د افغانو لوڼو د زدهکړو د بیا پیلېدو په هیله مې یو ځل بیا قلم راواخیست. له واکمنو مشرانو، دیني عالمانو، ښوونکو او د خپل هېواد له ټولو درنو کورنیو سره درې پوښتنې شریکوم، ځکه د دغو پوښتنو ځوابونه زموږ د لوڼو له راتلونکي او د وطن له سبا سره نېغ تړاو لري.
د وطن سبا د لوڼو له زدهکړو بېل نه دی
زموږ د هېواد ملي یووالی، خپلواکي، زمکنۍ بشپړتیا، سیاسي ثبات او بقا یوازې په هیلو نه ساتل کېږي؛ د دې لپاره پوهه، حکمت، سمه مشوره او روزل شوي خلک پکار دي. که زموږ لوڼې له زدهکړو بې برخې پاتې شي، دغو ملي موخو ته د رسېدو لپاره به څنګه پوره چمتووالی ولرو؟
که نن یوه افغانه نجلۍ له اووم ټولګي وروسته زدهکړې نه شي کولای، سبا به زموږ ښوونکې، ډاکټره، قابله، څېړونکې او د پوهنتون استاده څوک وي؟
د تاریخ او راتلونکي نسل پر وړاندې مسؤلیت
کله چې سبا د افغان ولس د دې پنځو کلونو تاریخ لیکل کېږي، زموږ راتلونکی نسل به له موږ وپوښتي: ولې د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې تړلې پاتې شوې او ولې ګڼې لوستې او مسلکي مېرمنې له کاره منع شوې؟
د نجونو له لاسه تللي درسي کلونه او د ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو او نورو متخصصانو د روزنې ځنډ به څنګه جبران کړو؟
خپلو اولادونو ته به د دې پرېکړو څه دلیل وړاندې کوو؟
ایا د افغانستان واکمنو مشرانو او د ټولنې مسؤلو کسانو فکر کړی چې د تاریخ او راتلونکي نسل پر وړاندې به د دې پنځو کلونو حساب څنګه ورکوي؟
د افغانستان له واکمنو مشرانو، دیني عالمانو، قومي مخورو، ښوونکو، ډاکټرانو او کورنیو څخه په درناوي درې پوښتنې کوو:
پوښتنه: د نجونو ښوونځي او پوهنتونونه به کله پرانیستل شي؟
پنځه کاله د یوې نجلۍ په ژوند کې لږ وخت نه دی. په دې موده کې د هغې د زدهکړو کلونه تېر شوي، استعداد یې له روزنې پاتې شوی او د سبا هیلې یې ځنډېدلې دي. تېر عمر بېرته نه راګرځي. نو د نجونو د ثانوي ښوونځیو، لېسو او پوهنتونونو د پرانیستو ټاکلې نېټه څه ده؟
کومه اداره به د دې کار مسؤلیت پر غاړه اخلي؟
ولس ته به دا پرېکړه کله او څنګه په روښانه ډول اعلانېږي؟
کله د ښوونځیو د پرانیستو اوازه خپره شي او کله د پرانیستو ژمنه واورېدل شي. کورنۍ به څنګه پوهېږي چې کومه خبره یوازې اوازه ده او کومه رسمي پرېکړه؟
تر څو چې رسمي فرمان، د درس د پیل ورځ او د ښوونځیو د پرانیستو عملي ګامونه نه وي څرګند شوي، مور او پلار به خپلو لوڼو ته په څه ډاډ ورکړي؟
که د حجاب، حیا، امنیت، د نجونو د جلا ټولګیو، ښځینه ښوونکو او د نصاب په اړه شرطونه شته، د دغو شرطونو د پوره کولو لپاره ولې له اوسه روښانه کار نه پیلېږي؟
دیني عالمان، کورنۍ، ښوونکي او مسؤلې ادارې ولې سره نه کښېني چې له اسلامي ارزښتونو سره سم، خوندي ښوونځي برابر کړي، څو نجونې پکې په ډاډه زړه زدهکړې وکړي؟
د هر کار نېټه او پایله دې ولس ته هم څرګنده وي.
د اسلامي همکاریو سازمان د نړیوالې فقهي مجمع په ۲۳۹مه پرېکړه کې د ښځو او نارینهوو لپاره د ګټورو دیني او دنیوي علومو زدهکړه حق بلل شوې ده [۱]. نو زموږ دیني عالمان او مسؤل مشران ولې د همدې پرېکړې په رڼا کې د نجونو د زدهکړو د بیا پیل لپاره سره سلا نه کوي؟
هره کورنۍ پوهېږي چې د ماشوم د ښوونځي تګ څومره خوښي لري. د وطن د ودانېدو هیله هم له هماغه کتابه پیلېږي چې ماشوم یې په لاس کې نیسي. نو افغان ولس ولې دا ارمان ونه لري چې لوڼې یې له نورو ولسونو وروسته پاتې نه شي، زدهکړې وکړي، ډاکټرانې او ښوونکې شي او خپل وطن په خپلو لاسونو ودان کړي؟
زموږ هغه افغانې خویندې او لوڼې چې د حجاب، حیا او اسلامي آدابو په ساتلو سره زدهکړې کول غواړي، د هغوی غږ او ارمان به څوک واوري؟
که د یوې نجلۍ کتابونه کلونه په بکس کې بند پاتې وي او هغه له زدهکړو بې برخې شي، د هغې له لاسه تللي کلونه به څوک بېرته راوړي؟
د هغې د نیمګړو ارمانونو او راتلونکي په اړه به څوک ځواب وایي؟
پوښتنه: که سبا دروازې پرانیستل شي، زموږ لوڼو ته به څوک درس ورکوي؟
که نن یا سبا د نجونو ثانوي ښوونځي، لېسې، پوهنتونونه او طبي پوهنځي پرانیستل شي، ښځینه ښوونکې، د پوهنتون استادانې، ډاکټرانې، د لابراتوار د عملي زدهکړو ښوونکې او نورې متخصصې به له کومه کړو؟
په تېرو پنځو کلونو کې مو حساب کړی چې اوس څو ښځینه ښوونکې لرو او څو نورو ته اړتیا ده؟
ایا د هر ولایت، ولسوالۍ، ښوونځي او مضمون له مخې د هغوی بشپړ نوملړ شته؟
که د طب پوهنځي پرانیستل شي، محصلو نجونو ته به د ناروغانو معاینه، د ولادت چارې، د ښځو ناروغۍ، نرسنګ، قابلهګي او نور عملي درسونه څوک ورښيي؟
زموږ میندې او خویندې ښځینه ډاکټرانو او قابلو ته اړتیا لري. نو د دغو ډاکټرانو او قابلو د روزنې لړۍ به څنګه روانه ساتو؟
ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو، نرسانو او قابلو ته نن هم اړتیا لرو او سبا به یې هم لرو. ښوونځي، روغتونونه، میندې او ماشومان تل دغو ښځینه مسلکي کسانو ته اړتیا لري. د دې اړتیا د پوره کولو لپاره مو څومره پیسې ځانګړې کړې دي؟
څومره ښوونکې او متخصصې روزلی شو؟
او د دې کار لپاره مو کوم روښانه پلان جوړ کړی دی؟
که اوس نوې ښځینه ښوونکې ونه روزو او پوهنتونونو ته نوې استادانې چمتو نه کړو، پنځه یا لس کاله وروسته به دا تشه څوک ډکوي؟
ایا د ښوونکو شمېر، عمر، کاري څانګې او تقاعد ته په کتو مو د لومړنیو، منځنیو او لوړو زدهکړو لپاره یو ګډ حساب او پلان جوړ کړی دی؟
هغه نجونې چې کلونه له ثانوي زدهکړو لرې پاتې شوې دي، څنګه به بېرته خپلو ټولګیو ته ستنېږي؟
د پاتې درسونو د پوره کولو کورسونه، د عمر له مخې مناسب ټولګي، عادلانه ازموینې او رواني او ټولنیز ملاتړ به څوک ورته برابروي؟
ایا اړینه نه ده چې کتابونه، لابراتوارونه او ښځینه ښوونکې د ښوونځیو تر پرانیستو مخکې چمتو وي؟
پوښتنه: له اسلامي هېوادونو مو افغانستان ته د ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو او متخصصانو د رابللو لپاره څه کړي دي؟
قطر، متحده عربي امارات (ابوظبي او دوبۍ)، سعودي عربستان، ترکیه، مالیزیا، اندونیزیا، عمان او کویټ پوهنتونونه، طبي پوهنځي، روغتونونه او د ښوونکو د روزنې مرکزونه لري [۲]. په تېرو پنځو کلونو کې د افغانستان مسؤلو ادارو له دغو هېوادونو سره افغانستان ته د ښځینه ښوونکو، د لېسو او پوهنتونونو د استادانو، ډاکټرانو، نرسانو، قابلو او نورو علمي متخصصانو د رابللو په اړه رسمي خبرې کړې دي؟
که خبرې شوې وي، پایله یې څه ده؟
تر څو چې زموږ د لوڼو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې تړلې وي او هغوی ته د زدهکړو اجازه نه ورکول کېږي، له اسلامي هېوادونو څخه د ښځینه ښوونکو، د لېسو او پوهنتونونو د استادانو، ډاکټرانو، نرسانو، قابلو او نورو متخصصانو رابلل به څه ګټه ولري؟
له کوم اسلامي هېواد سره مو افغانستان ته د ښځینه ښوونکو او متخصصانو د رابللو لپاره لیکلی تړون یا تفاهملیک لاسلیک کړی دی؟
ایا له دغو هېوادونو مو ښځینه ښوونکې او روزونکې راغوښتې دي چې زموږ په لومړنیو ښوونځیو، منځنیو ښوونځیو او لېسو کې درس ورکړي او افغانې ښوونکې وروزي؟
ایا مو د طب پوهنځیو او روغتونونو لپاره ښځینه ډاکټرانې، متخصصې، نرسانې، قابلې او د لابراتوار استادانې راغوښتې دي؟
ایا مو د پوهنتونونو لپاره د ماسټرۍ او دوکتورا لرونکې ښځینه استادانې، مسلکي پوهانې او علمي متخصصې راغوښتې دي چې زموږ محصلانو ته درس ورکړي او افغانې استادانې وروزي؟
ایا مو د قطر پوهنتون، د متحده عربي اماراتو د پوهنتون، د مالیزیا د پوهنتون او د اندونیزیا د پوهنتون په څېر علمي مرکزونو [۲] ته رسمي لیکونه استولي دي؟
که مو لیکونه استولي وي، په کومو نېټو مو استولي دي او څه ځوابونه مو ترلاسه کړي دي؟
څو ښځینه ښوونکې، استادانې، ډاکټرانې او نرسانې مو افغانستان ته راغوښتې دي؟
له هغوی څخه څو افغانستان ته راغلې دي او په کومو ښوونځیو، لېسو، پوهنتونونو او روغتونونو کې یې تدریس او روزنه پیل کړې ده؟
څو افغانې ښځې یې روزلې دي؟
ولس ولې له دغو کارونو نه خبرېږي؟
که اړیکې نه دي نیول شوې، لامل یې څه دی؟
ایا له دغو هېوادونو سره مو په افغانستان کې د ښځینه استادانو د لنډمهالې او اوږدمهالې روزنې، له لرې د درسونو د ملاتړ، په روغتونونو کې د عملي زدهکړو او د تحصیلي اسنادو د منلو لپاره ګډ ترتیبات برابر کړي دي؟
د ښځینه ښوونکو او متخصصانو د راتګ لپاره د ژبې، ویزې، امنیت، استوګنې، لګښت، اسلامي آدابو او د سندونو د اعتبار ستونزې به څنګه حل کړو؟
که له اسلامي هېوادونو سره علمي مرسته زموږ د راتلونکو ښوونکو او متخصصانو د روزنې لپاره مهمه ده، نو د افغانستان وزارتونه، پوهنتونونه، روغتونونه او علمي کسان ولې یو ګډ کاري پلاوی نه جوړوي؟
د تېرو پنځو کلونو په اړه دې ولس ته روښانه راپور وړاندې شي: څه خبرې شوې دي، کوم تړونونه لاسلیک شوي دي، څو ښځینه ښوونکې، ډاکټرانې، نرسانې او متخصصې افغانستان ته راغوښتل شوې دي، څو یې په رښتیا راغلې دي، څو افغانې ښځې یې روزلې دي او په عملي ډول څه کار ترسره شوی دی؟
د افغان ولس وروستۍ پوښتنه
موږ ټول د افغانستان ملي یووالی، خپلواکي، زمکنۍ بشپړتیا، د میندو او ماشومانو روغتیا او د خپلو اولادونو عزت غواړو. نو ولې د وطن د راتلونکي لپاره په ښوونځیو، پوهنتونونو، څېړنه او د ښځینه او نارینه ښوونکو او متخصصانو په روزنه کې هغه پانګونه نه کوو چې زموږ هېواد ورته اړتیا لري؟
له واکمنو مشرانو، دیني عالمانو، د پوهنتونونو له استادانو، قومي مخورو، کورنیو او د اسلامي هېوادونو له علمي بنسټونو څخه په درناوي پوښتنه کوو: ایا نه شئ کولای چې د شریعت او علم په رڼا کې په ګډه د نجونو د ښوونځیو او پوهنتونونو د پرانیستو ورځ وټاکئ او د ښځینه ښوونکو او ډاکټرانو د روزنې لپاره عملي کار پیل کړئ؟
د دې کار مسؤلیت به د چا پر غاړه وي؟
څومره وخت به نیسي؟
او ولس ته به یې حساب څوک ورکوي؟
او وروستۍ خبره دا ده: که زموږ لوڼې له نن څخه بېرته درس پیل کړي او د سبا ښوونکې، استادانې او ډاکټرانې هم له همدا اوسه وروزو، ایا دا به زموږ د وطن د یووالي، خپلواکۍ، بقا او پرمختګ لپاره تر ټولو ارزښتناک ګام نه وي؟
خدای دې وکړي چې د نجونو د ښوونځیو او پوهنتونونو د پرانیستو دا اوازه ژر په عملي فرمان بدله شي؛ داسې فرمان چې یوازې په کاغذ کې پاتې نه شي، بلکې زموږ لوڼې په رښتیا کتابونه په لاس خپلو ټولګیو ته ستنې شي.
سرچینې او سندونه
۱. International Islamic Fiqh Academy (OIC)، Resolution No. 239 (1/25)، د ښځو او نارینهوو د دیني او دنیوي زدهکړو شرعي حکم، ۲۰۲۳: https://iifa-aifi.org/en/
۲. د یادو پوهنتونونو رسمي پاڼې د هغوی د علمي امکاناتو د پېژندلو لپاره دي؛ دا پاڼې له افغانو ښځو سره د تړونونو د لاسلیک ثبوت نه دي: قطر پوهنتون: https://www.qu.edu.qa/en-us/
ډاکټر محمد همایون همت (MD, PhD)
۱۵ نومبر ۲۰۲۶
Our Pashto-Dari Website
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
