بلوچ قوم د سیمې له لرغونو او تاریخي قومونو څخه دی. بلوچان ځانګړې ژبه، کلتور، دودونه، عنعنات، تاریخي هویت او ټولنیز جوړښت لري. د دوی تاریخي مېشتځایونه نن د درېیو هېوادونو په جغرافیه کې شامل دي: افغانستان، پاکستان او ایران.
د بلوچانو د تاریخ د پوهېدو لپاره باید درې موضوعات جلا وڅېړو:
د بلوچ قوم تاریخي اصل او د هغوی د راڅرګندېدو تاریخ.
د بلوچانو کډوالي او تاریخي مېشتځایونه.
په افغانستان، پاکستان او ایران کې د بلوچانو شتون او تاریخ.
۱. د بلوچ قوم تاریخي اصل له کوم ځایه دی؟
د تاریخي څېړنو له مخې، د بلوچ قوم د اصلي ریښو په اړه بشپړ علمي توافق نشته. خو د ژبې او تاریخي اسنادو له مخې، ډېری څېړونکي د بلوچانو پخوانۍ ریښې د ایران د لوېدیځو او شمال لوېدیځو سیمو او د کسپین سمندرګي شاوخوا سیمو سره تړي.
د دوی د اصل په اړه څو نظریې شته:
ځینې څېړونکي د بلوچانو د پخواني ټاټوبي په توګه د کسپین سمندرګي شاوخوا سیمې یادوي.
ځینې تاریخي روایتونه د هغوی اصل له عربي سیمو سره تړي.
په ځینو بلوچي ولسي روایتونو کې د حضرت حمزه رضی الله عنه له کورنۍ سره د نسب تړاو یادېږي، خو دا روایت په تاریخي اسنادو کې په قطعي ډول نه دی ثابت شوی.
یو مهم تاریخي حقیقت: د بلوچانو ژبه د هندواروپایي ژبو د ایراني څانګې له لوېدیځې ډلې څخه ده او له پارتي او نورو ایراني ژبو سره تاریخي او ژبني تړاو لري.
۲. بلوچ قوم له کومې پېړۍ څخه په تاریخي اسنادو کې یاد شوی؟
د بلوچانو نوم په پخوانیو تاریخي اسنادو کې د اسلام له لومړیو پېړیو څخه لیدل کېږي.
تاریخي دوره مهم معلومات
اوومه پېړۍ میلادي د ایران په سوېل ختیځو سیمو کې د بلوچانو د شتون نښې
اتمه او نهمه پېړۍ په تاریخي او جغرافیایي لیکنو کې د بلوچانو یادونه
لسمه پېړۍ د عربي او فارسي جغرافیهپوهانو په لیکنو کې د بلوچانو نوم
یوولسمه تر شپاړسمې پېړۍ د بلوچانو د ختیځ لوري ته د کډوالۍ او مېشتېدو پراختیا
اوولسمه پېړۍ د کلات د خانۍ د سیاسي جوړښت پیاوړتیا
نولسمه پېړۍ د برتانوي استعمار نفوذ او د سیمې د سیاسي
کوټه، کلات، خضدار، تربت، پنجګور، ګوادر او د بلوچستان نورې سیمې د بلوچانو له مهمو مېشتځایونو څخه دي.
د کلات خانۍ په اوولسمه پېړۍ کې د سیمې په سیاسي تاریخ کې مهم رول درلود.
نصیر خان اول د کلات د خانۍ له مشهورو واکمنانو څخه و او په اتلسمه پېړۍ کې یې واکمني درلوده.
په ۱۸۳۹ میلادي کال کې برتانوي ځواکونو پر کلات برید وکړ او وروسته یې په سیمه کې خپل نفوذ پراخ کړ.
په ۱۹۴۷ کال کې د برتانوي هند له وېش وروسته د بلوچستان سیاسي وضعیت بدل شو؛ د کلات خانۍ په ۱۹۴۸ کال کې له پاکستان سره یوځای شوه.
مهمې سیمې یې عبارت دي له:
زاهدان
زابل
ایرانشهر
چابهار
سراوان
نیکشهر
دا سیمې د ایران د سیستان او بلوچستان ولایت برخه دي.
بلوچان په ایران کې خپله بلوچي ژبه، دودونه، قومي جوړښت او کلتوري هویت لري. د ایران او پاکستان ترمنځ د بلوچستان تاریخي سیمه د نننیو دولتي پولو له جوړېدو مخکې د خلکو د تګ راتګ او خپلمنځي اړیکو یوه پراخه جغرافیه وه. افغانستان هم د بلوچانو له تاریخي مېشتځایونو څخه دی. بلوچان په افغانستان کې اوږد تاریخي حضور لري.
دوی تر ډېره په لاندې ولایتونو کې مېشت دي:
نیمروز، په ځانګړي ډول زرنج، چهاربرجک او د هلمند سیند شاوخوا سیمې.
هلمند، په ځانګړي ډول د دیشو او ګرمسېر سیمې.
فراه.
کندهار.
په ځینو نورو ولایتونو کې هم کوچنۍ ټولنې لري.
د افغانستان بلوچان په بلوچي ژبه خبرې کوي، خو ډېری یې د پښتو او دري ژبو سره هم بلدتیا لري.
د افغانستان د بلوچانو د ژوند په اړه د غلامرحمن امیري کتاب، The Helmand Baluch، چې په ۲۰۲۱ کال کې په انګلیسي ژبه خپور شوی، یوه مهمه تاریخي او ټولنیزه څېړنه ده.
۶. د بلوچ قوم ژبه، کلتور او دودونه
بلوچ قوم خپل ځانګړی کلتوري هویت لري.
ژبه: بلوچي ژبه د ایراني ژبو له کورنۍ څخه ده. د بلوچي ژبې بېلابېلې لهجې شته، لکه لوېدیځه، سویلي او ختیځه بلوچي.
دودونه او عنعنات:
د مېلمه پالنې دود.
د مشرانو درناوی.
د قومي جرګو او مشورو دود.
د کورنۍ او خپلولۍ اړیکو ته ارزښت ورکول.
بلوچي ولسي شاعري او موسیقي.
ځانګړي نارینه او ښځینه ملي لباسونه او ګنډل.
مذهب: د بلوچانو لوی اکثریت مسلمانان او په عمومي ډول سني مسلمانان دي، خو په ځینو سیمو کې نور مذهبي اقلیتونه هم شته.
۷. د افغانستان، پاکستان او ایران د بلوچانو تاریخي اړیکې
دا ډېره مهمه موضوع ده.
د نن ورځې سیاسي پولې د بلوچانو د تاریخي مېشتځایونو له منځ څخه تېرې شوې دي. د ایرانیکا د تاریخي څېړنې له مخې، د بلوچستان تاریخي جغرافیه د نننیو افغانستان، ایران او پاکستان له سرحدونو سره بشپړ یو شان نه ده.
له همدې امله بلوچان په درېیو هېوادونو کې ژوند کوي، خو د ژبې، کلتور، کورنیو اړیکو او تاریخي میراث له لارې یو له بل سره تړاو لري. ۸. مهمه پایله
د بلوچ قوم په اړه باید دا تاریخي حقیقت په پام کې ونیسو:
بلوچان یو لرغونی ایراني ژبی قوم دی.
د دوی د اصلي ټاټوبي په اړه لا هم علمي اختلاف موجود دی.
د اسلام له لومړیو پېړیو څخه یې نوم په تاریخي اسنادو کې ثبت شوی دی.
د منځنیو پېړیو په اوږدو کې یې په مکران، سیستان، کرمان او د سند په ځینو برخو کې مېشتېدل پراخ شول.
افغانستان، پاکستان او ایران د بلوچانو د تاریخي او کلتوري جغرافیې مهمې برخې دي.
