د هېواد تکړه ليکوالې اغلې ستاره ویسا د «غواړم لوی شم» لنډې کیسې ادبي، فکري او انتقادي تحلیل
ليکوال: څېره ګل عابد
د هېواد تکړه ليکوالې اغلې ستاره ویسا د «غواړم لوی شم» لنډې کیسې ادبي، فکري او انتقادي تحلیل
ځینې کیسې د پېښو په بیان نه، بلکې د یوې کوچنۍ جملې په ژورو معناوو د انسان ذهن او وجدان ته لاره پیدا کوي. ځینې لیکنې د لوستونکي سترګې نه لمدوي، بلکې د هغه د فکر په هنداره کې داسې پوښتنې راولاړوي چې تر اوږدې مودې یې ځواب نه موندل کېږي.
د اغلې ستاره ویسا لنډه کیسه «غواړم لوی شم» له همدې ډول ادبي آثارو څخه ده؛ یوه داسې کیسه چې د یوه کوچني ماشوم له معصومې ژبې د انسان، ټولنې، جنسیتي توپیرونو، ماشومروزنې او د ژوند د فلسفې په اړه لویې خبرې کوي.
۱ ـ د کیسې مرکزي مفکوره؛ د کوچنیوالي له کړکۍ د لویانو نړۍ د دې کیسې تر ټولو په زړه پورې ځانګړنه دا ده چې لیکوالې د ماشوم نړۍ د ماشوم له سترګو انځور کړې ده، نه دا چې د یوه لوی انسان له دریځه د ماشوم په اړه خبرې وکړي.
ماشوم د نړۍ په اړه ډېرې پوښتنې لري، خو د پوښتنو د ځوابولو ژبه نه لري. هغه غواړي انګړ وویني، د المارۍ دننه شیان وپېژني، په خپلو پښو وګرځي، مڼه په غاښونو وخوري، له کړکۍ بهر وګوري او د کور د هر شي په راز پوه شي.
خو د هغه د نړۍ دروازې تړلې دي.
دلته لیکواله په ډېر هنري انداز یوه مهمه پوښتنه راپورته کوي: ایا موږ ماشوم ته د ودې فرصت ورکوو، که د خپلې اندېښنې او محدودیتونو په زندان کې یې ساتو؟
ماشوم یوازې خوراک، خوب او ساتنې ته اړتیا نه لري؛ هغه د کشف، تجربې، ازاد حرکت او خپلواک شخصیت د جوړېدو حق هم لري.
۲ ـ د ماشوم معصوم ذهن او د لویانو پېچلې نړۍ
د کیسې یوه بله ادبي ښکلا د ماشوم او لویانو ترمنځ د فکري واټن انځورول دي.
ماشوم ساعت نه پېژني، میاشت نه پېژني، د وخت په اوږدوالي نه پوهېږي؛ خو د شپې اوږدوالی احساسوي. هغه نه پوهېږي چې ولې مور یې د المارۍ دروازې قلفوي، ولې پلار یې د خوړو په مالګه او غوړیو نیوکې کوي او ولې مشران د هغه د حرکتونو مخه نیسي.
د ماشوم په ذهن کې هر څه ساده دي، خو د لویانو په نړۍ کې هر څه له اصولو، محدودیتونو، اندېښنو او ټولنیزو دودونو سره تړلي دي.
په حقیقت کې لیکواله موږ ته ښايي چې ماشوم د نړۍ په اړه څومره طبیعي او بېریا تصور لري، خو لویان څومره په خپل جوړ کړي فکري چوکاټ کې راګیر دي.
۳ ـ جنسیتي توپیرونه؛ د کیسې تر ټولو ژور ټولنیز پیغام
زما په اند د دې کیسې تر ټولو مهم او د تأمل وړ اړخ د جنسیتي توپیرونو موضوع ده.
ماشوم غواړي بنګړی په لاس کړي، خو ورور یې ورته وايي:
«هلکان بنګړي نه په لاس کوي.»
بیا ورور یې ورته وايي:
«سړيان نه ژاړي.»
همدا دوه جملې د کیسې فکري محور ته نوی ژوروالی ورکوي.
لیکواله د یوه کوچني ماشوم په وسیله د هغو ټولنیزو دودونو پوښتنه کوي چې د انسان احساسات، غوښتنې او شخصیت د جنسیت له مخې محدودوي.
ولې یو هلک باید د ژړا حق ونه لري؟ ولې د احساساتو څرګندول د نارینهتوب خلاف وګڼل شي؟ ولې د ښکلا او سینګار ځینې نښې یوازې د یوې ځانګړې ډلې لپاره ځانګړې شوې دي؟
دلته باید د ماشوم د هرې غوښتنې د منلو او د ټولنیزو حدودو د له منځه وړلو ترمنځ توپیر وکړو؛ د کیسې اساسي پیغام د احساساتو د ځپلو پر وړاندې اعتراض او د ماشوم د طبیعي شخصیت درناوی دی.
دا یوه مهمه روزنیزه خبره ده چې ماشومان باید د خپلو احساساتو د څرګندولو، پوښتنو کولو او د خپل شخصیت د سالمې ودې فرصت ولري.
۴ ـ مور؛ د مینې، ساتنې او محدودیتونو ګډ انځور
په دې کیسه کې مور یوازې یوه عاطفي څېره نه ده؛ بلکې د ماشوم د نړۍ تر ټولو نږدې ملګرې او د هغه د محدودیتونو اصلي سرچینه هم ده.
مور ماشوم ته مینه لري، د هغه په کوچني حرکت پوهېږي، د هغه د ژړا د ارامولو هڅه کوي، خو په عین حال کې یې د نړۍ له ډېرو شیانو لرې ساتي.
دا متضاد انځور د مور د مینې او د ماشوم د خپلواکۍ ترمنځ یو ظریف کشمکش رامنځته کوي.
په دې برخه کې لیکواله په غیرمستقیم ډول د والدینو د روزنیز چلند په اړه یوه مهمه پوښتنه مطرح کوي: ایا د ماشوم ساتنه یوازې د خطرونو څخه د هغه لرې ساتل دي، که د خوندي تجربو لپاره د فرصت برابرول هم د روزنې برخه ده؟
۵ ـ د کیسې سمبولونه او پټې ماناوې
لیکوالې په کیسه کې ځینې عادي شیان د ژورو ادبي ماناوو په توګه کارولي دي:
توره شپه: د ماشوم د ناپوهۍ، محدودیت او د نامعلومې نړۍ سمبول دی.
کړکۍ: د ازادۍ، کشف او له محدودې نړۍ څخه د وتلو د هیلې استازیتوب کوي.
قلف شوې المارۍ: د هغو فرصتونو او تجربو انځور دی چې ماشوم ترې محروم ساتل کېږي.
درې غاښونه: د ماشوم د کوچنیوالي او نیمګړې ودې یوه طبیعي نښه ده، چې د هغه د لویېدو له تلوسې سره تړاو لري.
بنګړی: د ټولنیزو جنسیتي دودونو او د انسان د شخصي غوښتنو ترمنځ د ټکر یوه څرګنده نښه ده.
ژړا او خندا: د انسان د طبیعي احساساتو استازیتوب کوي؛ هغه احساسات چې باید د ټولنیزو توقعاتو قرباني نه شي.
دا سمبولونه کیسه له یوې ساده ماشومانه خاطرې څخه یوې ژورې ټولنیزې او رواني لیکنې ته لوړوي.
۶ ـ د لیکوالې هنري سبک او د روایت ځانګړنې
د اغلې ستاره ویسا د دې کیسې یوه مهمه ځانګړنه د لومړي شخص روایت دی. ټوله کیسه د ماشوم له ژبې بیانېږي او لوستونکی د ماشوم له ذهن سره مستقیمه اړیکه پیدا کوي.
لیکوالې هڅه نه ده کړې چې د ماشوم پر ځای د یوه پوه او تجربهکار انسان خبرې وکړي؛ بلکې د ماشوم د فکر طبیعي ګډوډي، ساده پوښتنې، معصومې غوښتنې او کله ناکله ناسم برداشتونه یې په هنري ډول انځور کړي دي.
د کیسې ژبه ساده، روانه او محاورهییزه ده، خو تر همدې سادګۍ لاندې ژورې ماناوې پرتې دي.
په ځانګړې توګه دا جمله:
«غواړم لوی شم.»
د کیسې د ټولو غوښتنو، محرومیتونو او پوښتنو لنډیز دی.
خو دلته یوه هنري پوښتنه هم پیدا کېږي:
ایا ماشوم رښتیا هم د لویېدو غوښتونکی دی، که غواړي له هغو محدودیتونو خلاص شي چې لویانو ورباندې وضع کړي دي؟
زما په اند د کیسې اصلي فلسفي کشمکش همدا دی.
۷ ـ انتقادي ارزونه؛ د کیسې پیاوړتیا او د لا پرمختګ وړ اړخونه
د یوې ادبي لیکنې ارزونه یوازې د ستاینې په الفاظو نه بشپړېږي؛ د هغې هنري جوړښت او د پرمختګ وړ اړخونو ته هم باید وکتل شي.
د دې کیسې څو څرګندې پیاوړتیاوې دا دي:
د ماشوم د ذهن او رواني نړۍ طبیعي انځورول.
د ساده ژبې په وسیله د ژورو ټولنیزو موضوعاتو مطرح کول.
د ماشوم د احساساتو او خپلواکۍ د ارزښت څرګندول.
د جنسیتي کلیشهیي تصوراتو نقد.
د سمبولونو او عادي ورځنیو شیانو هنري کارونه.
د کیسې له پیله تر پایه د ماشوم د غږ او لیدلوري ساتل.
خو د هنري پرمختګ له پلوه، د کیسې په منځنیو برخو کې د ځینو غوښتنو او احساساتو تکرار لږ راکمېدای شوای. همدارنګه د پای برخه داسې یوه لنډه او اغېزمنه هنري نښه لرلای شوه چې د لوستونکي په ذهن کې د کیسې وروستۍ پوښتنه لا پیاوړې پرېږدي.
البته د پای د پرانیستي پاتې کېدو ځانګړنه هم د کیسې له فکري فضا سره مناسبت لري؛ ځکه ماشوم لا هم د خپلو پوښتنو ځواب ته انتظار باسي.
۸ ـ وروستۍ خبره؛ ایا لویېدل د ازادۍ نوم دی؟
د دې کیسې تر لوستلو وروسته زما په ذهن کې یوه پوښتنه راولاړېږي:
موږ ولې تل ماشومانو ته وایو چې لوی شئ، خو کله چې لوی شي، بیا ورته وایو چې داسې مه کوئ، داسې مه وایئ، مه ژاړئ، مه خاندئ، دا ستاسو کار نه دی او هغه ستاسو حق نه دی؟
کېدای شي موږ د ماشومانو د لویېدو غوښتنه کوو، خو د هغوی د شخصیت د غوړېدو لپاره کافي فضا نه برابروو.
ماشوم غواړي لوی شي، ځکه فکر کوي لویان ازاد دي؛ خو کله چې د لویانو نړۍ ته ورننوځي، د هغو نامرئی قفسونو په شتون پوهېږي چې د ټولنې دودونه، توقعات او ناسم باورونه یې شاوخوا جوړ کړي دي.
په همدې ځای کې د کیسې نوم له یوې ساده غوښتنې څخه په یوه ژورې فلسفي پوښتنې بدلېږي.
لویېدل یوازې د عمر زیاتېدل نه دي؛ لویېدل د فکر پراخېدل، د احساساتو منل، د شخصیت درناوی او د نورو د ازادۍ زغمل دي.
که په ټوله کې ووايو:
اغلې ستاره ویسا په دې کیسه کې د یوه ماشوم په خوله د لویانو له نړۍ سره خبرې کوي. دا ماشوم د ساعت، میاشتې، ټولنیزو دودونو او د انسان د پېچلي ژوند په فلسفه نه پوهېږي، خو د ژوند هغه حقیقتونه احساسوي چې ډېر لویان یې له پېژندلو عاجز پاتې دي.
هغه غواړي نړۍ وویني، خو نړۍ ترې پټه ساتل کېږي؛ غواړي خبرې وکړي، خو څوک یې په ژبه نه پوهېږي؛ غواړي احساسات څرګند کړي، خو ټولنه ورته د احساساتو د اظهار حدود ټاکي.
دا کیسه موږ ته
ــــــــــــــــــــــــــــــ
اصلي کيسه:
غواړم لوی شم
واورې چې شوې، شپه ډېره راباندې اوږده شي. چې راويښ شمه بیا خوب نه راځي. تيارې مې زړه راتنګوي. غواړم له کړکۍ دباندې وګورم او پوه شم چې هر څه ولې تور شوي يا ورک شوي. خو هر ځل مور راخبريږي. دا مې تر څنګ ويده وي. په زور مې څملوي او په سينه مې ټکوي او بیا چې څو رڼا کيږي خدای خبر څو زره ساعته وخت تيريږي. نه پوهېږم ساعت لا بیا څه شی ده.
خبر نه یم چې څومره وخت کيږي دلته راغلی یم، خو څو ورځې وړاندې مې د مور له خولې واوريدل چې د څنګ د کور سرې چاغې ښځې ته یې ويل چې اوس ايله د لسو مياشتو ده. نه پوهېږم دوی مياشت څومره وخت بولي.
مور جانه څنګه ښه ويده ده. نه ده خبره چې راويښ یمه، خو که لږ وښورم، دا دستي پوهېږي، دستي راويښه شي. زما خوارکۍ مورکه. دا بیخي ښه خواړه نه شي پخولی. سمه ده چې ټول یې په ډېر خوند خوري، پلار یې تر ټولو په اشتها خوري، خو تر ټولو ډېر جنجال هم دی کوي. تل د خوړو مالګه او غوړي ډېر يا کم بولي. نه پوهېږم مور جانه ولې دا شيان خوړو ته په اندازه نه ور اچوي، ښه پوهېږي چې پلار بیا جنجال کوي.
اه، نن بیا خوب نه راځي. لږ پاته ده چې زړه مې تنګ شي او چيغي کړمه. تل، په ځانګړې توګه په داسې وخت کې مې زړه ډېر غواړي چې د کور شيان وګورم. دلته هرڅه راته نوي دي. غواړم لویشت په لويشت انګړ وپلټم، د څنګ د ګاونډيانو کور وګورم او پوه شمه چې دروازه د خلاصيدو پر وخت ولې غنجا کوي. زړه مې دا هم غواړي چې د ډېوې خور او شمشاد ورور غوندې پخپلو پښو وګرځمه، تيزې منډې ووهم. د دوی غوندې پخپلو غاښونو مڼه وخورم او غواړم د دوی غوندې ډېر غاښونه ولرم.
خبرې هم نشم کولی. غږیدلی شمه، خو دوی نه پرې پوهېږي. مور لا ښه ده، څه چې وايم راخبريږي. مګر بیا هم کله کله، هم خپل ځان تیر باسي او هم ما. شمشاد او ډېوه خور چې د باندې وځي، له ما پټ ځي. زه که خبر شمه، زړه مې درد کوي، چيغي رانه وهل کيږي. په همدې وخت کې مې مور په لوی لاس تير باسي. ښه پوهېږي چې ولې ژاړم، خو دا د ساعتيرۍ شيان راته راخلي يا د خوړلو لپاره کوم څه راکوي. کله کله خو مې رښتيا هم دوی هير شي، خو په دې وروستيو کې مې پام ژر نه بدليږي. مخې ته چې مې هر څه پراته وي له ډېرې غوسې یې سره وپاشمه.
مور لا هم ويده ده. دې ته د ورځې هم ژر خوب ورځي. کله چې غواړي ما د ورځې په زور ويده کړي او ماته خوب نه راځي، نو دا دواړو ته ډېره سخته تماميږي. په داسې وختونو کې د مور د آللو زمزمه ډېره ورو او ورپسې غلې شي او زه چې ور وګورمه د دې سترګې پټې شوې وي.
نن له کړکۍ تته رڼا غوندې رالويدلې. کله کله همداسې وي او په داسې شپو کې کولی شمه د خونې په لوړې المارۍ کې ايښي سپين واړه او ګلداره شيان ووينمه. زه يوازې سپينې کاشوغې پکې پېژنم. زړه مې تل غواړي وپوهېږم چې دا څه شی دي. خو زما تر قد ډېر لوړ دی ان شمشاد ورور لا يوه ورځ په بالښت نشوای ورته رسيدلی. مور رانه د کور د ټولو المارۍ ګانو دروازې قلفوي. ټول شيان رانه ټولوي، کړکۍ بندوي او ما په خونه کې يوازې د ساعتيرۍ له هغو بې خونده شيانو سره پريږدي چې له ډېره وخته مې زړه ترې تور ده او نه پوهېږم چې د څه مرض دوا دي.
کاشکې دوی پوهېدای شوای چې زه د هر څه کتلو ته څومره ليواله یم. نو څه که خاورې يو ځل په خپل لاس کې وګورم چې څه شی دي. دوی مې هيڅ څه ته هم نه پريږدي. ان که د مور ويښتان په ګوتو کې ګورم هم نو رټي مې. اه، له هر څه مې را ګرځوي او زه هيڅ هم نه شم کولی. په داسې وختونو کې مې خپلې مخې ته پرتو پښو ته ژړا راځي چې نشم پرې ګرځيدلی. خپلې ژبې ته مې زړه ډک وي چې خبرې نشي کولی.
اوف، چې نن دا شپه بیا څومره اوږده شوه. دوی ټول ويده دي. له کړکۍ خپه رڼا رالويدلې. زړه مې نور تنګ دی، که لږه شيبه نوره هم مور را ويښه نه شي، نو چيغي کومه. ښه خو دا ده چې پخپل کور کې مې بیا هم ډېر زړه نه تنګيږي. ههه، دلته چې ميلمانه راشي، هر يو غواړي پخپله غېږه کې مې کېنوي، خو ماته د دوی نابلده څېرې ژړا راولي. نه پوهېږم ولې ژړا راځي. په دې وروستيو کې مې څو ځله هوډ وکړ چې د مور او پلار سره به نه ټيټوم، مګر کله چې ميلمانه ووايې چې ته نور زموږ یې او له ځان سره دې کور ته وړو، نو رانه وژړل شي.
زه ښه يمه، چې وژاړم بیرته خندلی هم شمه. باک نه پرې راځي. خو ډېوه او شمشاد ورور داسې نه دي. دوی چې ژړلي وي، بیا په اسانه نه خاندي. مور او پلار چې په داسې وخت کې د خندا خبره ورته کوي هم دوی نه خاندي. خو خاندي، ما څو ځله ليدلي. ګومان کوم شرميږي به. اه، د اسمانونو رب دې ما له دغسې بدبختۍ وساتي چې په ژړا کې به خندلی نشم او په خندا کې به ژړا نه راځي. زه نه غواړم د دوی غوندې شمه. غواړم چې هر وخت مې زړه وي چکچکې وکړم، وژاړم يا وخاندم او و نه شرميږم. خو ويريږم چې داسې به پاته نه شم. څه موده مخکې په هيڅ هم نه شرمېدم، خو اوس که ولاړ شم او د قدم پورته کولو پر وخت بېرته ولوېږم او شمشاد يا ډېوه خور راپورې وخاندي، نو شرميږم. زه نه غواړم د دوی غوندې شمه، د لويانو غوندې. نه مې خوښيږي چې د غټانو غوندې بې خونده جامې واغوندم. خو دا مې هم نه خوښيږي چې تر پايه همدا درې غاښه ولرم.
غواړم لوی شم. ټول کور وګورم. پخپلو پښو وګرځم. د دوی خبرې وکړم. په اوبو کې لاس ووهم. په زوره ويده نه شمه او د المارۍ سپين ګلداره شيان ټول وګورم.
خو زه چې لوی شم هم زړه مې ده چې د سړيو غوندې به نه کېږم. يوه ورځ مې غوښتل په ځمکه د ډیوې پروت بنګړی په لاس کړم، خو شمشاد ورور لرې رانه واچاوه. ويل یې هلکان بنګړي نه په لاس کوي. خو ما غوښتل هغه ښکلی بنګړی په لاس کړم. مور یې هم په لاس کوي. ده يوه ورځ دا هم راته ويلي وو چې سړيان نه ژاړي. که نه ژاړي نو زما زړه ولې کله کله غواړي وژاړي؟
نه غواړم د سړيانو غوندې شم. غواړم بنګړي په لاس کړم او وژاړم.
نه پوهېږم مور جانه ولې نه راويښيږي. زړه مې تنګ دی. غواړم جګ شم او له کړکۍ د باندې وګورم، يا هم چيغي کړم چې مور راويښه شي.
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
