لومړۍ برخه
فکري تواضع یو داسې مفهوم دی چې ډېر ځله له کمزورۍ، ناپوهۍ او ځان کم ګڼلو سره ګډېږي؛ حال دا چې فکري تواضع له دې ټولو څخه جلا او ډېر ژور مفهوم لري. فکري متواضع انسان هغه څوک نه دی چې تل ووایي: «زه هېڅ نه پوهېږم»، «زه ناپوه یم»، «زه د نورو په وړاندې هېڅ نه یم» او یا دا چې د خپل نظر له څرګندولو څخه وډار شي. دا ډول خبرې تل د تواضع نښه نه وي؛ کله ناکله د ځان کم ارزښته ګڼلو یا د اعتماد د نشتوالي څرګندونه وي.
حقیقي فکري تواضع دا ده چې انسان خپل علم، تجربه او استدلال وپېژني، خو په عین وخت کې دا هم ومني چې د ده پوهه بشپړه نه ده او ممکن په ځینو مواردو کې تېروتنه وکړي. یعنې انسان باید دومره پر خپل فکر باور ولري چې خپل نظر په دلیل وړاندې کړي، او دومره فکري ازادي ولري چې که تر ده قوي دلیل، شواهد یا معلومات وړاندې شول، خپل نظر اصلاح کړي.
په حقیقت کې فکري تواضع داسې دریځ دی:
«زه د موجودو شواهدو پر بنسټ دا نظر لرم؛ خو که تر دې قوي شواهد وړاندې شي، زه چمتو یم خپل نظر بدل کړم.»
همدا جمله د فکري تواضع روح بیانوي.
فکري تواضع او د تېروتنې منل
په ژوند کې یو له تر ټولو مهمو فکري خنډونو څخه دا دی چې انسان خپل ځان له تېروتنې څخه معاف وګڼي. ځینې کسان فکر کوي چې که ووایي «کېدای شي زه غلط یم»، نو د دوی اعتبار، شخصیت او ځواک کمېږي. خو حقیقت برعکس دی.
هغه څوک چې د خپلې تېروتنې احتمال مني، د زدهکړې دروازه یې خلاصه پرېښې ده؛ خو هغه څوک چې له مخکې اعلان وکړي «زه حتماً سم یم»، په حقیقت کې د زدهکړې مخه پر خپل ځان تړلې ده.
انسان هغه وخت وده کوي چې وکولای شي خپل فکر وڅېړي، پوښتنې ترې وکړي او حتی د خپل نظر پر وړاندې د مخالف دلیل اورېدو ته چمتو وي. له همدې امله، د تېروتنې منل د کمزورۍ نښه نه ده؛ بلکې د فکري بلوغ او ذهني ځواک نښه ده.
تجربه که له تواضع پرته وي، په غرور بدلېږي
په دې بحث کې د تجربې موضوع هم ځانګړی اهمیت لري. تجربه بېګټې شی نه دی؛ برعکس، تجربه د انسان د پوهې او قضاوت لپاره یو ستر سرمایه ده. خو ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې انسان خپله تجربه د مطلق حقیقت په توګه وګڼي.
فرض کړئ دوه قاضیان شته.
لومړی قاضي وایي:
«زه دېرش کاله د قضاوت تجربه لرم؛ هېڅوک زما په اندازه قانون نه شي درک کولی.»
دویم قاضي وایي:
«زه دېرش کاله د قضاوت تجربه لرم، خو بیا هم ممکن د قانون په تفسیر، د شواهدو په ارزونه یا د قضیې په تحلیل کې تېروتنه وکړم.»
د فکري تواضع له نظره، دویم قاضي د باور وړ دریځ لري. ولې؟ ځکه هغه خپله تجربه نه ردوي، خو تجربه یې د ذهن دروازه هم نه ده تړلې.
تجربه باید انسان ته دا احساس ورکړي چې «ما ډېر څه زده کړي دي»، نه دا چې «نور هېڅ شی نه شته چې زه یې زده کړم.»
کله چې تجربه له تواضع سره یوځای شي، حکمت ترې جوړېږي؛ خو کله چې تجربه له غرور سره یوځای شي، انسان د خپلې پخوانۍ پوهې زنداني کېږي.
پر ځان باور او فکري غرور
د دې فصل یوه مهمه او ارزښتناکه موضوع د اعتماد پر نفس او فکري غرور ترمنځ توپیر دی.
پر ځان باور داسې معنا لري:
«زه د خپل نظر لپاره دلیل لرم او کولی شم خپل نظر په منطقي ډول وړاندې کړم.»
خو فکري غرور وایي:
«زما نظر حتماً سم دی؛ نو ځکه د نورو خبرو او دلایلو اورېدو ته اړتیا نه لرم.»
دا دواړه ظاهراً سره نږدې ښکاري، خو په حقیقت کې ډېر لوی توپیر لري.
بااعتماده انسان د خپل نظر دفاع کوي؛ متکبر انسان د خپل نظر د مطلق سمون ادعا کوي.
بااعتماده انسان د دلیل غوښتنه کوي؛ متکبر انسان یوازې د خپل موقف د منل کېدو غوښتونکی وي.
بااعتماده انسان کولی شي ووایي: «زه ښایي غلط یم.»
خو فکري متکبر انسان ډېر ځله حتی د دې احتمال منلو ته هم تیار نه وي.
نو حقیقي فکري ځواک دا نه دی چې انسان هېڅکله خپل نظر بدل نه کړي؛ بلکې دا دی چې انسان وکولای شي د قوي دلیل په وړاندې خپل نظر بدل کړي.
د علم او یقین ترمنځ توازن
د علم په نړۍ کې هم فکري تواضع ډېر مهم ځای لري. پوه خلک معمولاً د خپلو ادعاوو حدود پېژني. دوی پوهېږي چې موجود معلومات ممکن نیمګړي وي، نوي شواهد ممکن راڅرګند شي او د نننۍ پایلې اصلاح ممکن سبا اړینه شي.
له همدې امله، د «تر اوسه موجودو شواهدو له مخې»، «احتمالاً»، «تر دې ځایه معلومات داسې ښيي» او ورته تعبیرونه د کمزورۍ نښې نه دي. برعکس، دا د علمي صداقت نښې دي.
فکري تواضع انسان ته دا درس ورکوي چې د «زه پوهېږم» ترڅنګ باید د «کېدای شي لا نور هم زده کړم» لپاره هم ځای موجود وي.
فکري تواضع او حقوق
زما په نظر، د فکري تواضع تر ټولو مهمه عملي اړیکه له حقوقو او قضاوت سره ده.
قاضي د خلکو د ژوند، آزادۍ، مال، عزت او راتلونکي په اړه پرېکړې کوي. له همدې امله، قاضي باید د قضیې له پیل څخه مخکې داسې ذهني دریځ ولري چې ټول اړخونه واوري او ټول دلایل په بېطرفه توګه وارزوي.
قاضي باید د حکم پر مهال قاطع وي، خو له حکم څخه مخکې باید ذهناً متواضع وي.
یعنې د قضیې په پیل کې باید دا فکر ونه کړي:
«زه پوهېږم چې حقیقت څه دی.»
بلکې باید ووایي:
«زه باید ټول دلایل واورم، شواهد وارزوم او وروسته پرېکړه وکړم.»
همدا د عادلانه محاکمې له روح سره نږدې اړیکه لري.
که قاضي له لومړۍ ورځې د یوې قضیې په اړه ذهني پیشداوري ولري، نو بیا ممکن شواهد یوازې د خپلې لومړنۍ مفکورې د تایید لپاره وګوري او هغه دلایل له پامه وغورځوي چې د ده له نظر سره مخالف وي. په داسې حالت کې، د اورېدو بهیر ممکن ظاهراً موجود وي، خو حقیقي فکري او قضایي اورېدنه له منځه ځي.
له همدې امله، فکري تواضع د قاضي لپاره یوازې یو اخلاقي صفت نه دی؛ بلکې د عادلانه قضاوت لپاره یوه مهمه ذهني اړتیا ده.
د فکري تواضع تر ټولو لویه ګټه: د زدهکړې دوام
فکري متواضع انسان هېڅکله خپل ذهن د زدهکړې له پلوه نه بندوي. هغه پوهېږي چې د عمر، تجربې، مقام، تحصیلاتو او مسلکي سابقې له زیاتېدو سره سره، د انسان د ناپوهۍ ساحه هم ډېره ده.
دا ډول انسان له هرې پوښتنې، مخالف نظر، نوې تجربې او حتی له خپلې تېروتنې څخه د زدهکړې فرصت جوړوي.
په همدې معنا، تېروتنه د هغه لپاره د شخصیت ماتې نه ده؛ بلکې د اصلاح یوه وسیله ده.
هغه انسان چې وایي «زه ممکن غلط شوی یم»، د خپل فکر د بیاکتنې امکان ساتي؛ او هغه څوک چې وایي «زه هېڅکله غلط نه یم»، د خپلې ودې تر ټولو مهمه دروازه بندوي.
پایله
فکري تواضع دا نه ده چې انسان خپل ارزښت کم کړي، خپل علم رد کړي او یا د نورو په وړاندې ځان ناتوان وښيي. فکري تواضع دا ده چې انسان پر خپل عقل باور ولري، خو خپل عقل مطلق نه ګڼي؛ پر خپل دلیل تکیه وکړي، خو د بل قوي دلیل اورېدو ته هم چمتو وي؛ تجربه ولري، خو د تجربې له امله مغرور نه شي؛ او نظر ولري، خو د شواهدو په وړاندې د خپل نظر د اصلاح جرئت هم ولري.
په لنډ ډول، فکري تواضع موږ ته دا درس راکوي:
* فکري تواضع له ناپوهۍ سره یو شی نه دی.
* د خپلې تېروتنې احتمال منل د کمزورۍ، بلکې د ځواک نښه ده.
* تجربه چې له تواضع سره مل وي، حکمت جوړوي.
* تجربه چې له غرور سره مل شي، د زدهکړې مخه نیسي.
* پر ځان باور او فکري غرور یو شی نه دي.
* د قوي دلیل په وړاندې د نظر بدلول شکست نه، بلکې فکري وده ده.
* قاضي باید د حکم پر مهال قاطع، خو د حکم تر صادرېدو مخکې ذهناً خلاص او بېطرفه وي.
* ریښتینی عالم هغه نه دی چې فکر کوي په هر څه پوهېږي؛ بلکې هغه دی چې پوهېږي لا ډېر څه شته چې باید زده یې کړي.
په پای کې، شاید د دې فصل تر ټولو ښکلی پیغام همدا وي:
«هوښیار انسان یوازې د دې لپاره خپل نظر نه بدلوي چې بل څوک یې مخالف دی؛ خو که قوي دلیل ومومي، دومره فکري جرئت لري چې خپل نظر بدل کړي.»
همدا جرئت، همدا انعطاف او همدا د حقیقت په وړاندې د خپل نفس د شاته کولو وړتیا، د فکري تواضع تر ټولو ښکلی تعریف دی.
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
