علم، ښوونځی او پوهنتون؛ د افغانستان د راتلونکي روح

د یوه ملت د عقل، انسان، ښځې او سبا په اړه

«د ملتونو تر ټولو ژورې زېرمې د ځمکې لاندې نه، د انسانانو په ذهنونو کې پرتې وي.»

راځۍ خبره له دې ساده پوښتنې پیل کړو:

د یوه ملت راتلونکی په کوم ځای کې زېږي؟

د یوه هېواد د راتلونکي په اړه چې خبرې کوو، معمولاً زموږ ذهنونه د قدرت هغو نښو ته ځي چې په سترګو لیدل کېږي: پوځ، ښارونه، سړکونه، فابریکې، کانونه، بندونه، بانکونه او د اقتصاد شمېرې.

خو تاریخ، چې د انسانانو د عروج او سقوط اوږده حافظه ده، موږ ته بل راز وایي.

ځینې ملتونه ډېرې ځمکې لرلې، خو خپل فکر یې له لاسه ورکړ.
ځینې ډېرې وسلې لرلې، خو د پوهې له کمښت سره یې خپل ځواک له لاسه ورکړ.
ځینې د طبیعي زېرمو پر سر ناست وو، خو د هغو د بدلولو لپاره یې انسان نه درلود.
او ځینې نور، چې طبیعي سرچینې یې لږې وې، د انسان پر عقل، تعلیم، څېړنه او نوښت یې پانګونه وکړه او په څو لسیزو کې یې د خپل تاریخ مسیر بدل کړ.

نو د یوه ملت تر ټولو ستره شتمني هغه څه نه دي چې د غرونو په منځ کې پټ دي؛ هغه څه دي چې د انسان په ذهن کې راویښېږي.

کانونه د ځمکې لاندې دي؛ خو د یوه هېواد تر ټولو ژور کان د هغه د خلکو په ذهنونو کې دی.

افغانستان نن له همدې بنسټیزې پوښتنې سره مخ دی:

موږ د خپل راتلونکي لپاره څه ډول انسان روزو؟

دا پوښتنه په ظاهر کې د ښوونځي پوښتنه ده؛ خو په حقیقت کې د ملت د بقا، اقتصاد، اخلاقو، ټولنیز ثبات، ښځو د ژوند، علمي استقلال او راتلونکي د پوښتنې نوم دی.

-: علم؛ د تیارو پر وړاندې د انسان لومړۍ رڼا

انسان له هغه وخته انسان دی چې پوښتنه یې پیل کړه.

د طبیعت له یوې پدیدې څخه یې وپوښتل: «ولې؟»
له ناروغۍ یې وپوښتل: «درد له کومه راځي؟»
له اسمانه یې وپوښتل: «دا ستوري څه دي؟»
له خپل وجوده یې وپوښتل: «زه څوک یم؟»
او له خپل راتلونکي څخه یې وپوښتل: «سبا به څه ډول وي؟»

همدا «ولې» د فلسفې زېږون و.

همدا «څنګه» د ساینس پیل و.

او همدا د پوښتنې جرئت د تمدن د حرکت لومړنی ګام و.

افلاطون د انسان د تعلیم په اړه د «رڼا» استعاره کاروي. د هغه په فلسفي انځور کې تعلیم د دې معنا نه لري چې استاد د شاګرد په روح کې له هېڅه پوهه کښینوي؛ بلکې د انسان د عقل مخ له تیارې څخه رڼا ته اړوي.

دا تصور زموږ لپاره هم ژور اهمیت لري.

ښوونکی هغه څوک نه دی چې د ماشوم ذهن له معلوماتو ډک کړي؛ بلکې ریښتینی ښوونکی هغه دی چې په ماشوم کې د لیدلو، پوښتنې کولو او خپلواک فکر کولو وړتیا وروزي او وده ورکړي.

له همدې امله علم یوازې معلومات نه دي.

علم د پوښتنې، مشاهدې، دلیل، تجربې، نقد، تحلیل او د نوې پوهې د تولید منظم بهیر دی.

انسان کولای شي زرګونه معلومات حفظ کړي؛ خو که د معلوماتو ترمنځ اړیکه ونه شي موندلای، د ادعا او حقیقت توپیر ونه شي کولای او د یوې ستونزې لپاره نوې پوښتنه نه شي جوړولای، نو د معلوماتو خاوند دی، د علم نه.

د علم ریښتینی ځواک په دې کې دی چې انسان له «زه پوهېږم» څخه «زه ولې داسې فکر کوم؟» ته ورسوي.

همدا کوچنی بدلون د انسان په ذهن کې لوی انقلاب جوړوي.

-: تعلیم؛ د انسان د جوړېدو فلسفه

تعلیم یوازې د کار بازار لپاره د افرادو چمتو کول نه دي.

که تعلیم یوازې د دندې لپاره روزنه وای، نو د انسان د اخلاقو، پوښتنې، وجدان، مسؤولیت او کرامت خبره به ورسره دومره تړلې نه وای.

جان ډیوي، چې د ښوونې او روزنې د فلسفې له مخکښو متفکرانو څخه دی، تعلیم د ژوند له بهیر څخه جلا نه ګڼي. د هغه په اند، تعلیم باید یوازې د لرې راتلونکي لپاره د انسان د چمتو کولو وسیله ونه بلل شي؛ بلکې تعلیم په خپله د ژوند یوه نه بېلېدونکې برخه او د تجربې، ودې او پرله‌پسې زده‌کړې ژوندۍ پروسه ده. 

دا نظر موږ یوې مهمې پایلې ته رسوي:

ماشوم یوازې د سبا انسان نه دی؛ هغه د نن انسان هم دی.

هغه د درناوي، پوښتنې، تجربې، خوښۍ، فکر او زده کړې حق نن لري؛ نه یوازې هغه وخت چې لوی شي.

له همدې امله یو سالم ښوونیز نظام باید ماشوم ته یوازې دا ور زده نه کړي چې «څه» فکر وکړي؛ باید دا هم ور زده کړي چې «څنګه» فکر وکړي.

هغه باید د دې توان پیدا کړي چې:

• دلیل له ادعا څخه جلا کړي؛

• پوښتنه له وېرې پرته مطرح کړي؛

• د اختلاف پر مهال د بل انسان کرامت وساتي؛

• خپله تېروتنه ومني؛

• د شواهدو له مخې خپل نظر بدل کړي؛

• له نورو سره ګډ کار وکړي؛

• او د خپلې ټولنې د ستونزو په اړه مسؤول فکر وکړي.

که تعلیم دا توان رامنځته نه کړي، نو کېدای شي موږ ډېر سند لرونکي خلک ولرو، خو لږ فکر کوونکي انسانان.

او د یوه ملت لپاره دا توپیر ډېر ستر دی.

-: ښوونځی؛ د ملت د راتلونکي لومړنی لابراتوار

ښوونځی په ظاهره یوه ودانۍ ده.

څو خونې.
تخته.
کتاب.
څو څوکۍ.
ښوونکی.
او ماشومان.

خو د تاریخ په ژوره مانا، ښوونځی یوازې ودانۍ نه ده.

ښوونځی د راتلونکي د جوړېدو لومړنی لابراتوار دی.

هغه ماشوم چې نن د ټولګي په یوه کونج کې ناست دی، کېدای شي سبا د یوه روغتون ډاکټر وي.

هغه نجلۍ چې نن کتاب لولي، کېدای شي سبا د یوې ناروغې مور ژوند وژغوري.

هغه هلک چې نن د فزیک یوه ستونزه حلوي، کېدای شي سبا د اوبو، انرژۍ یا کانونو د یوې ستونزې لپاره حل پیدا کړي.

او هغه ماشوم چې نن د یوه استاد له خولې د «پوښتنې» جرئت زده کوي، کېدای شي سبا د یوه ملت د فکري بدلون برخه شي.

نو کله چې یو ښوونځی جوړېږي، یوازې دیوالونه نه جوړېږي؛ د راتلونکي یوه احتمالي نړۍ جوړېږي.

خو د دې خبرې بل مخ هم شته.

کله چې یو ماشوم له ښوونځي پاتې کېږي، یوازې یو تعلیمي کال له لاسه نه ورکوي؛ د هغه د ژوند یوه ممکنه لار هم تنګېږي.

کله چې ښوونځی شتون ولري، خو ماشوم پکې رښتینې زده‌کړه ونه کړي، نو اړینه ده چې له ځانه وپوښتو:

ایا موږ یوازې د ښوونځي ودانۍ جوړه کړې، که مو د رښتینې زده‌کړې بنسټ هم ایښی دی؟

ځکه د ښوونځي ودانول او د تعلیم رامنځته کول دوه بېلابېل کارونه دي؛ ودانۍ د زده‌کړې لپاره ځای برابروي، خو ریښتینی تعلیم د ماشوم فکر روزي، پوهه یې پراخوي او د ژوند لپاره یې وړتیاوې پیاوړې کوي.

-: «ښوونځی شته» او «زده کړه شته»؛ د دواړو ترمنځ لوی واټن

د افغانستان د تعلیم تر ټولو دردناکو ستونزو څخه یوه دا ده چې بحران یوازې د ښوونځي د دروازې په خلاصېدو یا تړل کېدو نه سنجول کېږي.

ممکن ماشوم ښوونځي ته لاړ شي؛ خو زده کړه ونه کړي.

ممکن کتاب ولري؛ خو د لوستلو بنسټیز مهارت ونه لري.

ممکن استاد ولري؛ خو کافي مسلکي روزنه ونه لري.

ممکن نصاب ولري؛ خو د ژوند له واقعي اړتیاوو سره اړیکه ونه لري.

UNICEF او UNESCO په خپل ۲۰۲۵ ګډ راپور کې ویلي چې له ۹۰ سلنې څخه زیات لس کلن افغان ماشومان د یوه ساده متن د لوستلو له ستونزې سره مخ دي؛ راپور همدارنګه وايي چې په ۲۰۲۴ کال کې له ۲.۱۳ میلیونو څخه ډېر د لومړني ښوونځي عمر ماشومان له ښوونځي بهر وو.

دا شمېرې یوازې احصایې نه دي.

د هرې سلنې تر شا د یوه ماشوم مخ دی.

د هرې شمېرې تر شا یو کور دی.

د هر محروم ماشوم تر شا یو ناتمام استعداد پروت دی.

او د هر ناتمام استعداد تر شا د یوه ملت د راتلونکي یوه ورکه شوې ممکنه برخه ده.

له همدې امله د تعلیم اصلي معیار باید دا نه وي:

څومر ه ماشومان ښوونځي ته تللي؟

بلکې:

څومره ماشومان واقعاً زده کوي؟

-: پوهنتون؛ د ژور فکر او پوښتنو ځای

که ښوونځی د پوهې دروازه پرانیزي، پوهنتون باید د فکر افق پراخ کړي.

پوهنتون د سندونو کارخانه نه، بلکې د څېړنې، خپلواک فکر او نوې پوهې د رامنځته کولو مرکز دی. ارزښت یې په ورکړل شویو سندونو نه، بلکې په روزل شویو ذهنونو او پنځول شویو اندونو کې دی.

پوهنتون باید د یوې ټولنې د فکر، څېړنې، نقد او نوښت مرکز وي.

په پوهنتون کې محصل باید یوازې د کتاب ځوابونه حفظ نه کړي، بلکې له هر ځواب څخه نوې پوښتنې راولاړې کړي او د ژور فکر او څېړنې لارې پرانیزي.

هلته باید استاد یوازې د معلوماتو انتقالوونکی نه وي؛ بلکې د څېړنې لارښود وي.

هلته باید کتابتون یوازې د کتابونو خونه نه وي؛ بلکې د فکر ذخیره وي.

او لابراتوار یوازې یوه کوټه نه وي؛ بلکې د نامعلوم د معلومولو میدان وي.

یو ژوندی پوهنتون له ټولنې نه تښتي؛ د ټولنې دردونه څېړي.

افغانستان وچکالي لري؛ پوهنتون باید د اوبو په اړه څېړنه وکړي.

افغانستان د کرنې ستونزې لري؛ پوهنتون باید د کرنې لپاره نوې لارې ولټوي.

افغانستان د روغتیا ستونزې لري؛ پوهنتون باید علمي روغتیايي ظرفیت جوړ کړي.

افغانستان د فقر او بېکارۍ ستونزې لري؛ اقتصادپوهان او ټولنپوهان یې باید علمي علتونه وڅېړي.

افغانستان طبیعي سرچینې لري؛ انجینران، ځمکپوهان، کیمیاپوها ن او اقتصادپوهان باید د هغو د مسؤولانه استفادې لپاره ظرفیت جوړ کړي.

پوهنتون هغه وخت ژوندی دی چې د ټولنې پوښتنې پکې ژوندۍ وي.

-: د افغانستان درد؛ کله چې د تعلیم دروازه د یوه نسل پر مخ تنګېږي

افغانستان د تعلیم په تاریخ کې یو عجیبه تناقض لري.

له یوې خوا، د تېرو دوو لسیزو په ترڅ کې د ښوونځیو او زده‌کوونکو د لاسرسي پراختیا د پام وړ وه.

له بلې خوا، د ۲۰۲۱ کال وروسته د نجونو د ثانوي او لوړو زده کړو پر وړاندې محدودیتونو دغه پرمختګ سخت اغېزمن کړ.

UNESCO د ۲۰۲۶ کال د اګست په راپور کې افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد بللی چې نجونې او ښځې پکې له لومړني پړاو وروسته له رسمي ثانوي او لوړو زده کړو منع دي؛ د همدې سرچینې له مخې په ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۲.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو محرومې دي.

دا وضعیت یوازې د تعلیم د وزارت یا د ښوونځي د دروازې مسئله نه ده.

دا د افغانستان د راتلونکي د انساني سرمایې مسئله ده.

کله چې د ټولنې یوه لویه برخه له پوهې، مهارت او مسلکي روزنې څخه لرې پاتې کېږي، د ټولنې ټول ظرفیت نه شي غوړېدای.

یو ملت چې د خپل نفوس له یوې لویې برخې د استعداد استفاده نه کوي، د خپل ټول ظرفیت په اندازه پرمختګ نه شي کولای.

دا خبره د ښځو پر وړاندې د سیاسي یا ټولنیز بحث تر څنګ، د اقتصاد او انساني سرمایې له نظره هم مطرح ده.

World Bank هم د افغانستان د اوږدمهاله اقتصادي راتلونکي لپاره د انساني سرمایې، تعلیم او روغتیا پیاوړتیا په ځانګړې توګه د ښځو لپاره مهمه ګڼي.

-: ښځه؛ د یوه ملت د راتلونکي نیمایي نه، بلکې د راتلونکي یوه بشپړه برخه

د یوې نجلۍ د تعلیم موضوع کله ناکله داسې بیانېږي لکه دا چې یوازې د یوې کورنۍ یا یوه فرد شخصي انتخاب وي.

خو د ټولنې په کچه خبره تر دې ډېره لویه ده.

یوه نجلۍ چې تعلیم ترلاسه کوي، یوازې خپل ژوند نه بدلوي.

که هغه ښوونکې شي، د نورو ماشومانو ژوند بدلوي.

که ډاکټره شي، د ناروغانو ژوند بدلوي.

که قابله شي، د میندو او ماشومانو ژوند بدلوي.

که څېړونکې شي، د ټولنې د ستونزو د حل برخه ګرځي.

که اقتصادپوهه شي، د اقتصادي سیاستونو په جوړولو کې ونډه اخلي.

او که یوازې یوه لوستې مور پاتې شي، د خپلو ماشومانو د زده کړې، روغتیا او راتلونکي په اړه د هغې پوهه د یوه نوي نسل پر ژوند اغېز کوي.

نو د یوې نجلۍ کتاب یوازې د هغې کتاب نه دی.

کېدای شي د یوه نسل کتاب وي.

له همدې امله د ښځو تعلیم د فردي حق تر څنګ د ټولنې د انساني سرمایې موضوع هم ده.

-: که دا حالت اوږد شي، د افغان ښځې راتلونکی به څنګه وي؟

د راتلونکي په اړه قطعي وړاندوینه علمي بنسټ نه لري؛ خو د شته شواهدو پر بنسټ د احتمالي پایلو ارزونه او تحلیل ممکن دی.

که د نجونو له ثانوي او لوړو زده کړو محرومیت اوږد شي، د ښځینه مسلکي کادرونو د روزنې بهیر به کمزوری شي.

د ښځینه ښوونکو، ډاکټرانو، قابلو، نرسانو، څېړونکو او نورو متخصصینو د راتلونکي عرضه به له فشار سره مخ شي.

UNESCO په ۲۰۲۴ کال کې اټکل کړی و چې که د ښځو د لوړو زده کړو تعلیمي بندیز دوام وکړي، افغانستان به تر ۲۰۶۶ پورې شاوخوا ۹.۶ میلیارد ډالر اقتصادي زیان وویني، چې د مطالعې د هغه وخت د GDP شاوخوا دوه پر درېیمه برخه وه. همدارنګه UNESCO اټکل کړی چې له ۱۰۰ زرو څخه ډېرې ښځې له پوهنتوني زده کړو څخه د بیا محرومېدو له امله اغېزمنې شوې دي او د راتلونکو ۳۵ کلونو په موده کې د شاوخوا ۶۰۰ زره ښځو د کار بازار د وتلو لپاره د بدیل کادرونو د کمښت خطر شته.

دا شمېرې د راتلونکي قطعي تصویر نه جوړوي؛ خو یو واضح خطر ښيي:

د تعلیم اوږدمهاله محرومیت د ښځو د ژوند امکانات کموي او ورسره د ټولنې د مسلکي ظرفیت یوه برخه هم کمېږي.

او دا اغېز یوازې پر ښځه نه درېږي.

هغه ښځه چې تعلیم نه ترلاسه کوي، ممکن له اقتصادي فرصتونو لرې شي؛ د هغې کورنۍ اغېزمنېږي؛ د هغې د ماشومانو فرصتونه محدودېدای شي؛ او د ټولنې د مسلکي خدمتونو ظرفیت کمېدای شي.

نو د ښځې د تعلیم مسئله د ښځې تر ژوند لویه ده.

دا د ټولنې د راتلونکي مسئله ده.

-: د یوې نجلۍ د تړل شوې دروازې تر شا څه پاتې کېږي؟

کله چې د یوې نجلۍ پر مخ د پوهنتون دروازه تړل کېږي، موږ یوازې هغه دروازه وینو.

خو د هغې تر شا ډېرې نورې دروازې هم ورسره تړل کېږي:

د یوه مسلک دروازه؛
د اقتصادي خپلواکۍ دروازه؛
د علمي څېړنې دروازه؛
د ټولنیز مشارکت دروازه؛
د ځان د انتخاب دروازه؛
او کله ناکله د یوه نسل د ښه راتلونکي دروازه.

همدا وجه ده چې تعلیم باید یوازې د «ښوونځي ته د تګ» په معنا ونه فهمول شي.

تعلیم د انسان د امکاناتو پراخول دي.

او کله چې د یوه انسان امکانات محدودېږي، د هغه د ژوند نقشه تنګېږي.

د انسان د ژوند تر ټولو ستره تراژیدي شاید دا نه وي چې هغه څه له لاسه ورکړي چې لري؛ بلکې دا وي چې هغه څه هېڅکله رامنځته نه شي چې رامنځته کېدای شول.

-: د ذهنونو تېښته؛ د یوه هېواد خاموشه مهاجرت

جګړه چې خلک له وطنه وباسي، د خلکو کډوالي ښکاره وي.

خو کله چې یو استاد وځي، د هغه کډوالي یوازې د یوه کس کډوالي نه ده.

د هغه له ځان سره کلونه تجربه، مطالعه، تدریس او علمي حافظه وځي.

کله چې یو ډاکټر وځي، د یوه روغتون د مسلکي ظرفیت یوه برخه ورسره وځي.

کله چې یو انجنیر وځي، د یوه هېواد د تخنیکي حل یوه ممکنه سرچینه کمېږي.

او کله چې یو څېړونکی وځي، د یوه نامعلوم علمي حل امکان له هېواده بهر انتقالېږي.

دا هغه څه دي چې موږ یې د Brain Drain یا د ذهنونو د تېښتې په نوم یادوو.

خو دا کیسه حتمي پای نه لري.

که بهر مېشتي افغان متخصصین د ګډو څېړنو، آنلاین تدریس، علمي مشورو، مسلکي روزنې، پانګونې او نړیوالو شبکو له لارې له افغانستان سره اړیکه وساتي، مهاجرت کولای شي د پوهې د نوي جریان سرچینه هم وګرځي.

نو پوښتنه یوازې دا نه ده:

څنګه خپل متخصصین وساتو؟

بلکې دا هم ده:

څنګه له هغو افغان ذهنونو سره اړیکه وساتو چې له جغرافیې لرې، خو له وطنه فکري اړیکه لري؟

-: کانونه او انسان؛ کوم یو لومړی دی؟

افغانستان د طبیعي سرچینو له پلوه د پام وړ امکانات لري.

خو طبیعي سرچینه لا تر اوسه ثروت نه دی.

مسو، لیتیم، اوسپنه، سره زر او نورې زېرمې یوازې د شتمنۍ امکان دي.

د دې امکان د حقیقي ثروت بدلولو لپاره انسان پکار دی.

ځمکپوه پکار دی.

انجینر پکار دی.

کیمیاپوه پکار دی.

اقتصادپوه پکار دی.

حقوقپوه پکار دی.

مدیر پکار دی.

او تر ټولو مهم، مسؤول او پوه انسان پکار دی.

که یو هېواد کان ولري خو انجینر ونه لري، کان یې د بل چا د تخصص محتاج دی.

که انرژي ولري خو تخنیکي پوهه ونه لري، انرژي یې د بل چا د پوهې محتاجه ده.

که عواید ولري خو سالم مدیریت ونه لري، شتمني یې د فساد او ضایع کېدو له خطر سره مخ کېږي.

له همدې امله:

تر کانونو وړاندې باید انسان وروزل شي.

-: تعلیم؛ د فقر پر وړاندې تر ټولو اوږده خو ژوره مبارزه

فقر یوازې د پیسو نشتوالی نه دی.

فقر د فرصتونو نشتوالی هم دی.

که یوه کورنۍ نن له لوږې سره مخ وي، مرسته یې د نن ورځې ستونزه حلوي.

خو که د هغې کورنۍ ماشوم کیفیت لرونکې زده کړه ترلاسه کړي، هغه ماشوم کولای شي سبا د خپلې کورنۍ اقتصادي مسیر بدل کړي.

تعلیم مهارت جوړوي.

مهارت د کار زمینه پراخوي.

کار عاید تولیدوي.

عاید د کورنۍ اقتصادي ظرفیت لوړوي.

او د انسان اقتصادي ظرفیت د ټولنې د ثبات له ظرفیت سره تړاو پیدا کوي.

د World Bank پخوانۍ څېړنې هم په افغانستان کې د انساني سرمایې او زده کړې د لوړې کچې ترمنځ د اقتصادي هوساینې مثبت تړاو ښودلی دی.

نو:

تعلیم د اقتصاد مصرف نه دی؛ د اقتصاد اوږدمهاله پانګه ده.

-: تعلیم او روغتیا؛ هغه اړیکه چې موږ یې ناوخته درک کوو

د تعلیم اغېز یوازې په ټولګي کې نه پاتې کېږي.

تعلیم د روغتیا له چلند سره تړاو لري.

د کورنۍ د پرېکړو له کیفیت سره تړاو لري.

د ماشومانو د پالنې له طریقې سره تړاو لري.

د کار له بازار سره تړاو لري.

او د ټولنیز مشارکت له کچې سره تړاو لري.

په افغانستان کې دا اړیکه د ښځو په برخه کې لا ژوره ده.

کله چې د ښځینه ډاکټرانو، قابلو، نرسانو او روغتیايي کارکوونکو روزنه کمزورې شي، د ښځو او ماشومانو لپاره د روغتیايي خدمتونو د وړاندې کولو ظرفیت هم اغېزمنېدای شي.

UNICEF په ۲۰۲۵ کال کې ټینګار کړی چې د ښځینه روغتیايي او ټولنیزو کارکوونکو شتون په افغانستان کې ځانګړی اهمیت لري، په ځانګړې توګه په داسې ټولنه کې چې د جنسیتي جلاوالي له امله ښځو ته د خدمتونو وړاندې کول د ښځینه کارکوونکو حضور ته اړتیا لري.

نو د یوې نجلۍ د تعلیم په اړه پرېکړه کله ناکله د راتلونکې یوې ښځینه ډاکټرې په اړه هم پرېکړه وي.

او د هغې ډاکټرې نه شتون ممکن سبا د یوې مور د روغتیا له برخلیک سره تړاو پیدا کړي.

-: تعلیم چې مړ شي، بحران وروسته خبرې کوي

د تعلیم بحران د نورو بحرانونو په څېر ژر نه غږېږي.

زلزله په یوه شېبه کې ودانۍ ړنګوي.

جګړه په یوه ورځ ښارونه بدلوي.

خو د تعلیم کمزوري نسلونه ورو ورو جوړوي.

لومړی یو ماشوم نه لوستل زده کوي.

بیا یو ځوان د کار مهارت نه لري.

بیا یو روغتون متخصص نه لري.

بیا یو پوهنتون څېړونکی نه لري.

بیا اقتصاد تخنیکي کادر نه لري.

او یوه ورځ ټولنه پوهېږي چې ستونزه نن نه ده پیدا شوې؛ ستونزه شل کاله مخکې په یوه تړل شوې دروازه کې پیدا شوې وه.

د تعلیم بحران د راتلونکي بحران دی.

همدا وجه ده چې د تعلیم په اړه هره نننۍ پرېکړه په حقیقت کې د سبا د انسان په اړه پرېکړه ده.

-: آیا د افغانستان راتلونکی حتمي تیاره دی؟

نه.

او د «نه» تر شا باید ساده خوشبیني نه وي؛ باید دلیل وي.

افغانستان لا هم ځوان نسل لري.

لا هم په هېواد دننه او بهر استادان، ډاکټران، انجنیران، لیکوالان، څېړونکي، متشبثان او زده‌کوونکي شته.

لا هم په افغان کورنیو کې د تعلیم هیله ژوندۍ ده.

لا هم د ټولنې پر بنسټ زده کړې، واټني او ډیجیټلي لارې د تعلیم د څراغ د ژوندي ساتلو هڅه کوي.

UNICEF په ۲۰۲۵ کال کې د ټولنې پر بنسټ د زده کړو د زرګونو ټولګیو له لارې د سلګونو زرو له ښوونځي بهر ماشومانو ته د زده کړې فرصتونو د رسېدو راپور ورکړی، چې ښيي حتی په سختو شرایطو کې هم د تعلیم لپاره د ټولنې دننه ظرفیتونه شته.

نو هیله په دې کې نه ده چې ستونزه نشته.

هیله په دې کې ده چې انسان لا هم د ستونزې د بدلولو توان لري.

تاریخ هېڅکله د یوه ملت وروستی فصل مخکې له مخکې نه لیکي.

-: افغانستان ته څه ډول تعلیمي انقلاب پکار دی؟

افغانستان ته یوازې د ښوونځیو شمېر زیاتول بسنه نه کوي.

موږ ته داسې تعلیمي لید پکار دی چې د انسان له اړتیاوو پیل شي.

۱. تعلیم باید د هر ماشوم حق وي

هلک او نجلۍ، ښار او کلی، شتمن او بېوزله، باید د کیفیت لرونکې زده کړې د فرصت له مخې له بنسټیز حق څخه برخمن وي.

۲. د نجونو ثانوي او لوړو زده کړو ته باید د زده کړې لاره پرانیستې وي

ځکه د یوې نجلۍ تعلیم یوازې د هغې شخصي راتلونکی نه دی؛ د ټولنې د انساني سرمایې یوه برخه ده.

۳. د ښوونکي مقام باید لوړ شي

تعلیمي اصلاح له ښوونکي تېرېږي.

هغه هېواد چې ښوونکی یې بې‌وسه، بې‌انګېزې او بې‌روزنې پرېږدي، د زده‌کوونکي له راتلونکي سره هم ستونزه جوړوي.

۴. نصاب باید له حفظ څخه فکر ته لاړ شي

ماشوم باید یوازې ځوابونه حفظ نه کړي؛ باید د پوښتنې جوړول هم زده کړي.

۵. پوهنتون باید د څېړنې مرکز شي

د افغانستان پوهنتونونه باید د افغانستان د واقعي ستونزو لپاره علمي حل‌لارې تولید کړي.

۶. د علمي کادرونو د ساتنې لپاره چاپېریال جوړ شي

استاد، څېړونکی، ډاکټر او انجینر یوازې کارکوونکی نه دی؛ هغه د هېواد د انساني سرمایې برخه ده.

۷. له نړۍ سره علمي اړیکې پراخې شي

هیڅ عصري پوهنتون په بشپړه فکري انزوا کې نه غوړېږي.

۸. ډیجیټلي تعلیم پراخ شي، خو د رسمي تعلیم ځای ناستی ونه بلل شي

ټکنالوژي باید د تعلیم پل وي، نه د کیفیت د کمښت پرده.

-: د یوه ملت اصلي ثروت

که سبا یو څوک افغانستان ته راشي او وپوښتي:

«ستاسې تر ټولو لویه شتمني څه ده؟»

موږ باید یوازې د کانونو نومونه ورنه کړو.

باید د یوه ماشوم ذهن ورته وښیو.

ځکه:

که انسان پوهه ولري، له کان څخه شتمني جوړولای شي.

که انسان پوهه ولري، د وچکالۍ لپاره حل پیدا کولای شي.

که انسان پوهه ولري، د ناروغۍ پر وړاندې مبارزه کولای شي.

که انسان پوهه ولري، صنعت جوړولای شي.

که انسان پوهه ولري، اقتصاد اداره کولای شي.

که انسان پوهه ولري، د خپلې ټولنې ستونزې په علمي ډول تحلیلولای شي.

خو که انسان له علمه بې برخې وي، طبیعي سرچینې هم د پرمختګ ضمانت نه شي کېدای.

له همدې امله:

«هیوادونه یوازې د خپلو ځمکو په پراخوالي نه لویېږي؛ د خپلو انسانانو په فکري پراخوالي لویېږي.»

-: د آزاد فکر پوښتنه

ایمانوئل کانټ د روښانتیا په اړه خپله مشهوره جمله داسې پیلوي:

«Sapere aude!» د پوهېدو جرئت وکړه؛ د خپل عقل د کارولو جرئت وکړه.

د کانټ په فلسفه کې روښانتیا یوازې د معلوماتو ډېرول نه دي؛ انسان باید د خپل عقل د استعمال مسؤولیت واخلي او د فکر کولو جرئت پیدا کړي.

د افغانستان لپاره د دې خبرې اهمیت ډېر ژور دی.

ځکه یو هېواد یوازې هغه وخت علمي کېږي چې پوښتنه پکې جرم نه وي.

هغه وخت علمي کېږي چې استاد وکولای شي بحث وکړي.

محصل وکولای شي پوښتنه وکړي.

څېړونکی وکولای شي شواهد وړاندې کړي.

او ټولنه وکولای شي د یوه نظر د ارزونې لپاره دلیل وغواړي.

علم د وېرې په فضا کې وده نه کوي.

علم د پوښتنې په فضا کې وده کوي.

پوهنتون د دې لپاره نه دی چې ټول خلک یو شان فکر وکړي؛ پوهنتون د دې لپاره دی چې انسانان په دلیل فکر کول زده کړي.

-: د افغانستان راتلونکی او د ښځې ژوند

د افغانستان د راتلونکي په اړه هره جدي څېړنه چې ښځه له بحثه وباسي، د ټولنې نیمایي واقعیت له لاسه ورکوي.

د ښځې راتلونکی د تعلیم، روغتیا، کار، اقتصادي فرصت، کورنۍ، ټولنیز مشارکت او انساني کرامت له مسئلو سره تړلی دی.

که یوه ښځه له زده کړې لرې وي، د هغې د مسلکي ژوند امکانات کمېږي.

که له مسلکي ژوند لرې وي، اقتصادي فرصتونه یې محدودېږي.

که اقتصادي فرصتونه محدود شي، د کورنۍ پر اقتصادي وضعیت اغېز کولای شي.

او که د یوې ټولنې په کچه دا وضعیت پراخ شي، د ټولنې انساني او اقتصادي ظرفیت هم اغېزمنېږي.

نو د ښځې تعلیم یوازې د ښځې د ژوند یوه پاڼه نه ده.

د افغانستان د راتلونکي له کتابه یوه بشپړه برخه ده.

د UNESCO او World Bank شواهد هم په بېلابېلو طریقو دا ښيي چې د ښځو د تعلیم او اقتصادي مشارکت محدودول د افغانستان د اوږدمهاله انساني او اقتصادي ظرفیت لپاره درانه فرصت‌له‌لاسه‌ورکول رامنځته کوي.

-: وروستۍ پوښتنه

په پای کې، مسئله دا نه ده چې موږ څومره کانونه لرو.

نه دا چې څو کیلومتره سړک لرو.

نه دا چې څو ودانۍ جوړې شوې دي.

او نه هم یوازې دا چې د یوه کال اقتصادي وده څومره ده.

تر ټولو ژوره پوښتنه دا ده:

موږ د راتلونکي لپاره څه ډول انسان روزو؟

ځکه د یوه ملت راتلونکی تر ډېره د هغو ماشومانو په ذهنونو کې لیکل کېږي چې نن یې څوک نوم هم نه پېژني.

هغه ماشوم چې نن د ټولګي په وروستي قطار کې ناست دی، کېدای شي سبا د هېواد د یوې سترې ستونزې حل پیدا کړي.

هغه نجلۍ چې نن کتاب په لاس کې نیسي، کېدای شي سبا د یوه روغتون، پوهنتون یا څېړنیز مرکز ستنه شي.

هغه استاد چې نن په یوه کوچني ټولګي کې درس ورکوي، کېدای شي د یوه نسل د فکر مسیر بدل کړي.

او هغه پوهنتون چې نن د یوې ستونزې په اړه څېړنه کوي، کېدای شي سبا د یوه هېواد د اقتصادي او ټولنیز بدلون علمي بنسټ شي.

نو:

ښوونځی یوازې د ماشوم د نن ځای نه دی؛ د ملت د سبا ځای دی.

پوهنتون یوازې د ځوان د سند ځای نه دی؛ د ټولنې د فکر راتلونکی دی.

ښځه یوازې د ټولنې یوه برخه نه ده؛ د ټولنې د انساني ظرفیت یوه اساسي برخه ده.

او علم یوازې د پوهېدو وسیله نه ده؛ د جوړولو وسیله ده.

پایله: که رڼا مړه شي، لاره ورکېږي

افلاطون د تعلیم انځور د تیارې څخه رڼا ته د روح د ګرځېدو په توګه وړاندې کوي.

کانټ د عقل د کارولو جرئت غواړي.

ډیوي تعلیم د ژوند له ودې سره تړي.

او د افغانستان د نن ورځې واقعیت موږ ته په ډېرې سختې ژبې هماغه پخوانی حقیقت بیا وایي:

بې علمه ملت د خپل راتلونکي په جوړولو کې کمزوری کېږي.

خو د افغانستان کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې.

تر هغه چې یو ماشوم پوښتنه کوي، امید شته.

تر هغه چې یوه نجلۍ کتاب لولي، امید شته.

تر هغه چې یو استاد درس ورکوي، امید شته.

تر هغه چې یو څېړونکی د یوې ستونزې د حل لپاره فکر کوي، امید شته.

تر هغه چې یو افغان متخصص له بهر څخه د خپل هېواد لپاره علمي مرسته کوي، امید شته.

او تر هغه چې یوه ټولنه باور لري چې د انسان ذهن د خپل راتلونکي تر ټولو ستره سرمایه ده، د بیا رغونې دروازه لا خلاصه ده.

افغانستان ښايي ډېر څه له لاسه ورکړي وي؛ خو تر ټولو ستره شتمني یې لا هم له منځه نه ده تللې:

انسان.

د هغه فکر.

د هغه استعداد.

د هغه پوښتنه.

د هغه خوب.

او د هغه د زده کړې تنده.

نو که د افغانستان د راتلونکي لپاره یوازې یوه جمله د تاریخ پر پاڼه لیکل کېږي، ښايي دا وي:

«هغه ملت چې د خپلو ماشومانو د پوښتنو لپاره ښوونځي پرانیزي، د خپل راتلونکي دروازې پرانیزي؛ او هغه ملت چې خپل پوهنتونونه د فکر، څېړنې او نوښت پر مرکزونو بدلوي، د خپل تاریخ د بیا لیکلو توان پیدا کوي.»

او شاید تر ټولو وروستۍ، تر ټولو ساده او تر ټولو سخته پوښتنه همدا وي:

موږ د راتلونکي لپاره څه ډول انسان روزو؟

ځکه تمدن هغه وخت پیلېږي چې انسان پوښتنه وکړي؛
علم هغه وخت وده کوي چې پوښتنه د دلیل په لټه کې شي؛
او راتلونکی هغه وخت جوړېږي چې یوه ټولنه خپلو ماشومانو ته د پوښتنې، زده کړې او فکر کولو حق ورکړي.

د ملتونو ریښتینې زېرمې د ځمکې لاندې نه، د انسانانو په ذهنونو کې پرتې دي.

سرچینې:

[۱] جان ډیوي، Democracy and Education

[۲] افلاطون، The Republic

[۳] ایمانویل کانټ، «?What Is Enlightenment»

[۴] UNESCO and UNICEF، Afghanistan Education Situation Report 2025.

[۵] UNESCO، 2024, 2026 The Costs of Suspension of Women’s Higher Education in Afghanistan

ملي یووالی؛ د یوه ګډ وطن د راتلونکي فلسفه

Our Pashto-Dari Website

  Donate Here