پښتو؛ د ملت حافظه، د هویت هنداره او د ګډ ملي ژوند ژبه

د افغانستان د پښتو ژبې د تاریخي، ژبپوهنیز، ادبي او حقوقي مقام، د ملت‌جوړونې، ژبني عدالت او څوژبني راتلونکي یوه څېړنه

پیل خبرې

ژبه یوازې د غږونو منظم نظام نه دی؛ ژبه د انسان د فکر کور، د ټولنې حافظه، د فرهنګ د انتقال وسیله او د یوه ملت د ځان‌پېژندنې له ژورو بنسټونو څخه ده.

انسان خپل لومړی جهان په ژبه ویني. ماشوم «مور» یوازې د یوه لغت په توګه نه زده کوي؛ له همدې کلمې سره د مینې، امنیت، تعلق او ژوند لومړۍ معنا هم زده کوي. انسان خپل ماشومتوب په ژبه یادوي، خپل درد په ژبه بیانوي، خپل مړي په ژبه بدرګه کوي، خپل تاریخ په ژبه روایتوي او خپل راتلونکی هم په ژبه تصوروي.

له همدې امله، د ژبې له لاسه ورکول یوازې د خبرو د یوې وسیلې له لاسه ورکول نه دي؛ دا د حافظې، فرهنګي تسلسل او د نړۍ د یوې ځانګړې تجربې د بیان د یوه نظام کمزوري کېدل هم دي.

خو د ژبې فلسفه یو بل حقیقت هم راښيي: ژبه د انسان د هویت مهمه برخه ده، خو انسان یوازې ژبه نه ده؛ ملت یوازې ژبه نه دی؛ او ملي یووالی یوازې په یوه ژبه نه جوړېږي.

همدلته د «ملي ژبې» مسئله له ساده ژبني بحث څخه راووځي او د تاریخ، قانون، سیاست، عدالت، تعلیم، هویت او راتلونکي د فلسفې مسئله ګرځي.

د افغانستان په اړه اصلي پوښتنه یوازې دا نه ده چې:

«کومې ژبې دلته شته؟»

خو! بنسټیزه پوښتنه دا ده:

«د دې ټولو ژبو، ویونکو او فرهنګي ټولنو ترمنځ د یوه عادلانه ملي دولت اړیکه باید څه ډول وي؟»

او ورسره بله پوښتنه:

«ایا پښتو کولی شي د افغانستان په ګډ ملي ژوند کې ځانګړی مقام ولري، پرته له دې چې دغه مقام د نورو ژبو د کمزوري کولو په معنا واخیستل شي؟»

دا څېړنه هڅه کوي چې دغه پوښتنې له احساساتي شعار څخه د علم، تاریخ، حقوقو، ژبپوهنې او فلسفې ډګر ته راوباسي.

ژبه څه ده؟ د انسان د فکر کور

ژبه د اړیکې وسیله ده، خو یوازې اړیکه نه ده.

ژبه حافظه ده.

ژبه هویت دی.

ژبه د معنا جوړولو نظام دی.

ژبه د یوې ټولنې هغه پټه خزانه ده چې نسلونه پکې خپل فکرونه، وېرې، خوښۍ، باورونه، متلونه، افسانې، تاریخي تجربې او ادبي ذوقونه خوندي کوي.

په هره ژبه کې د هغې ټولنې د ژوند نښې موندل کېږي: د غرونو نومونه، د سیندونو نومونه، د بوټو او حیواناتو نومونه، د کورنۍ اړیکې، د اخلاقو اصطلاحات، د مینې او غم تعبیرونه، د سولې او جګړې مفاهیم، د کار او روزګار اصطلاحات او د طبیعت په اړه زرګونه مشاهدې.

له همدې امله، ژبه د نړۍ د لیدلو یوه ځانګړې هنداره هم ده.

خو باید له دې خبرې څخه دا پایله وانخیستل شي چې هره ژبه یوه تړلې نړۍ ده. برعکس، ژبې د ژباړې، سوداګرۍ، مهاجرت، زده‌کړې او فرهنګي تماس له لارې یو له بل سره وده کوي.

د یوې ژبې ځواک په دې کې نه دی چې نورې ژبې خاموشې کړي؛ د هغې په دې کې دی چې خپله نړۍ په دومره قوت بیان کړي چې د نورو نړۍ هم ورسره خبرې وکړای شي.

د ژبې درې بنسټیزې دندې

لومړی: اړیکه.

ژبه انسان له انسان سره نښلوي.

دویم: حافظه.

ژبه د نسلونو تجربه له یوه وخت څخه بل وخت ته انتقالوي.

درېیم: هویت.

ژبه انسان ته دا احساس ورکوي چې «زه څوک یم؟» او «زه له کومې ټولنې سره تړاو لرم؟»

له همدې درېیو دندو څخه د ژبې ټولنیز او ملي اهمیت رازېږي.

ملي ژبه، رسمي ژبه او یوازینۍ ژبه؛ درې بېلابېل مفاهیم

د ژبني سیاست په بحث کې یوه عامه تېروتنه دا ده چې «ملي ژبه»، «رسمي ژبه» او «یوازینۍ ژبه» یو مفهوم وګڼل شي.

حال دا چې دا درې اصطلاحات یو شان نه دي.

رسمي ژبه عموماً هغه ژبه ده چې دولت یې په قانوني، اداري، قضايي او رسمي چارو کې پېژني.

ملي ژبه بیا تر اداري رسميت پراخ مفهوم لري؛ دا اصطلاح د یوه ملت له تاریخي حافظې، فرهنګي هویت او ګډ تصور سره تړاو پیدا کوي.

یوازینۍ ژبه بیا هغه حالت ته اشاره کوي چې دولت یا ټولنه غواړي په عامه ژوند کې یوه ژبه د نورو ژبو پر ځای نږدې انحصاري مقام ولري.

نو یوه ژبه کېدای شي رسمي وي، خو یوازینۍ ژبه نه وي.

همدارنګه، یوه هېواد کېدای شي څو رسمي ژبې ولري او په عین وخت کې یوه ژبه ځانګړی تاریخي یا فرهنګي ملي اهمیت ولري.

له همدې امله:

ملي مقام باید د ژبني انحصار مترادف نه شي.

ملي ژبه کولی شي د ګډ کور دروازه وي؛ خو د نورو ژبو د کورونو د ورانولو وسیله نه شي کېدای.

ملت او ژبه؛ آیا ملت یوه ژبه غواړي؟

ملت یوازې ژبه نه ده.

ملت د تاریخ، جغرافیې، ګډو سیاسي تجربو، حقوقي تابعیت، فرهنګي حافظې، اقتصادي اړیکو، ګډو ادارو او د راتلونکي د ګډ تصور له ترکیب څخه جوړېږي.

ژبه د دغو عناصرو ترمنځ د اړیکې له مهمو وسیلو څخه ده، خو د ملت ټول مفهوم نه شي نیولای.

د ملت‌جوړونې په کلاسیکو مطالعاتو کې ژبه د ګډ تصور، چاپي فرهنګ او ملي احساس له مهمو وسیلو څخه ګڼل شوې ده. خو د ژبې او ملت اړیکه تل د تاریخ او سیاست له لارې جوړېږي، نه دا چې طبیعي او یوازې په یوه لوري پورې تړلې وي.

همدا وجه ده چې په نړۍ کې څوژبي ملتونه شته.

نو:

ژبه ملت جوړولی شي، خو ژبه په یوازې ځان ملت نه شي جوړولی.

که عدالت نه وي، ژبه وحدت نه شي تضمینولای.

که ټول وګړي برابر حقونه ونه لري، یوازې ژبه د دوی ترمنځ بې‌باوري نه شي له منځه وړلای.

که خلک په دولت کې ځان شریک ونه ویني، یوه ګډه ژبه هم د ملي احساس ټولې ستونزې نه شي حل کولای.

له همدې امله:

ملي یووالی د ژبې او عدالت ګډ محصول دی.

افغانستان؛ یو دولت، څو ژبنۍ نړۍ

افغانستان له تاریخي او ټولنیز پلوه یو څوژبی هېواد دی.

پښتو، دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني، پاميري او نورې ژبې د دې جغرافیې د بېلابېلو ټولنو د ژوند، حافظې او فرهنګ برخه ده.

دا ژبنی رنګارنګي باید نه پټه شي او نه د ملي یووالي پر ضد وګڼل شي.

اصلي مسئله دا ده چې دولت څنګه کولی شي د ګډ ملي ارتباط اړتیا له ژبني تنوع سره په عادلانه ډول یو ځای کړي.

دا مسئله په افغانستان کې ځکه مهمه ده چې د ژبې تاریخ د دولت‌جوړونې له تاریخ سره نږدې تړلی دی.

پښتو د افغانستان په تاریخي، ادبي او سیاسي جوړښت کې ځانګړی حضور لري؛ دري هم د اوږدې مودې لپاره د اداري، ادبي او فرهنګي ژوند مهمه ژبه پاتې شوې ده، او نورې ژبې د افغانستان د سیمه‌ییزو او ټولنیزو فرهنګونو د حافظې مهم عناصر دي.

نو سالمه ملي فلسفه باید د دې واقعیتونو ترمنځ ټکر رامنځته نه کړي.

پښتو؛ تاریخي او ادبي ژوره ریښه

پښتو د هند ـ اروپايي ژبو د څانګې له ژبو څخه ده او د هغې د ادبي تاریخ لیکلې شواهد لږ تر لږه د منځنیو پېړیو تر دورو پورې رسېږي.

د پښتو ادبي میراث د شاعرۍ، نثر، تصوف، اخلاقو، تاریخ، ولسي ادب او شفاهي روایتونو پراخه نړۍ لري.

د پښتو ادبي حافظه یوازې د کتابونو په پاڼو کې نه ده؛ د ولس په خوله او حافظه کې هم ژوندۍ ده.

لنډۍ، متلونه، ولسي کیسې، دودیزې ویناوې او شفاهي روایتونه د یوې ټولنې هغه حافظه ده چې تل د رسمي ارشیفونو په کتابونو کې نه ثبتېږي.

په کلاسیک ادب کې د خوشحال خان خټک د فکر، د رحمان بابا د عرفاني ـ اخلاقي ژوروالی، د حمید مومند د هنري ژبې او د ګڼو نورو شاعرانو او لیکوالانو ادبي میراث د پښتو د فکري ظرفیت بېلابېل اړخونه څرګندوي.

خو د یوې ژبې د عظمت معیار یوازې د تېر وخت شاعران نه دي.

اصلي پوښتنه دا ده:

ایا یوه ژبه د راتلونکي د علم ژبه هم کېدای شي؟

د ۱۳۴۳ اساسي قانون؛ پښتو او د «ملي ژبې» حقوقي تعبیر

د ۱۳۴۳ لمریز کال اساسي قانون د افغانستان د ژبني تاریخ په بحث کې ځانګړی اهمیت لري.

په درېیمه ماده کې پښتو او دري د افغانستان رسمي ژبې وبلل شوې، او په ۳۵مه ماده کې دولت د پښتو د «ملي ژبې» د پراختیا او پیاوړتیا لپاره د اغېزمنو پروګرامونو د جوړولو او عملي کولو مکلف و.

دا حقوقي تعبیر د افغانستان د ملت‌جوړونې له هغه تاریخي پړاو سره تړاو درلود چې دولت هڅه کوله د یوه عصري، مرکزي او واحد افغان دولت تصور رامنځته کړي.

خو د علمي څېړنې لپاره یو مهم احتیاط اړین دی.

د پښتو د «ملي ژبې» حقوقي کول یوازې یو بې‌طرفه ژبنی تصمیم نه و. د Elisabeth Leake څېړنه ښيي چې دا اقدام د شلمې پېړۍ د افغان قومي ـ ژبني ملت‌پالنې، د دولت‌جوړونې او د افغان هویت د تعریف له شخړو سره تړلی و.

د هغې د څېړنې له مخې، ځینو افغان سمونپالو او سیاسي مشرانو پښتو ځکه د ملي یووالي وسیله ګڼله چې د قوم، سیمې او خپلولۍ له پولو هاخوا د ټولو افغانانو د ګډ هویت نښه شي. خو په عمل کې د پښتو د پراختیا هڅې له اداري او ټولنیزو خنډونو سره مخ شوې.

نو تاریخ نه باید سپېڅلی وګڼل شي او نه ترې سترګې پټې شي؛ بلکې باید په رښتیني او بې‌پرې ډول وڅېړل شي.

قانوني مقام یو تاریخي حقیقت دی؛ د هغه د جوړېدو سیاسي زمینه هم تاریخي حقیقت دی.

دواړه باید یو ځای ولوستل شي.

د ۱۳۵۵ اساسي قانون؛ د اصطلاحاتو دقت

د ۱۳۵۲ له جمهوري بدلون وروسته د ۱۳۵۵ اساسي قانون د ژبې په برخه کې بیا پښتو او دري د افغانستان رسمي ژبې وبللې.

خو د ۱۳۴۳ اساسي قانون د ۳۵مې مادې په څېر د پښتو لپاره د «ملي ژبې» ځانګړی تعبیر په هماغه بڼه تکرار نه شو.

دا توپیر باید په علمي بحث کې له پامه ونه غورځول شي.

نو:

۱۳۴۳: پښتو او دري رسمي ژبې؛ پښتو ته د «ملي ژبې» ځانګړی حقوقي تعبیر.

۱۳۵۵: پښتو او دري رسمي ژبې؛ د «ملي ژبې» هماغه ځانګړې حقوقي جمله بیا نه تکرارېږي.

د قانون یوه کلمه کله ناکله د یوه دولت د ژبني تصور د بدلون مهمه نښه وي.

۲۰۰۴ اساسي قانون؛ له دوه‌ژبني رسميت څخه څوژبني حقوقي تصور ته

د ۲۰۰۴ اساسي قانون په ۱۶مه ماده کې پښتو او دري د دولت رسمي ژبې وبلل شوې.

په هغو سیمو کې چې د خلکو اکثریت په ازبکي، ترکمني، پشه‌يي، نورستاني، بلوڅي یا پاميري خبرې کوي، قانون د اړوندې ژبې لپاره د درېیمې رسمي ژبې د کارونې امکان هم پېژندلی و او د افغانستان د ټولو ژبو د ودې او پراختیا لپاره یې د دولت دنده ټاکلې وه.

همدارنګه د مورنۍ ژبې د زده‌کړې او د قضايي بهیر د ژبني تفاهم او ژباړې په اړه هم حقوقي احکام موجود وو.

دا یو مهم حقوقي بدلون و:

یوه ګډه رسمي ژبه او ژبنی تنوع په ذاتي ډول یو د بل ضد نه دي.

د ۲۰۰۴ اساسي قانون تاریخي تجربه ښيي چې دولت کولی شي د ګډې اداري اړیکې لپاره رسمي ژبې ولري او په عین وخت کې د نورو ژبو سیمه‌ییز، تعلیمي او فرهنګي حقونه هم ومني.

خو باید بیا ټینګار وشي:

د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون یو تاریخي حقوقي سند دی؛ د اوسني حقوقي وضعیت په اړه باید یوازې د هغه پر بنسټ پرېکړه ونه شي.

د پښتو ملي مقام؛ تاریخي استدلال او علمي احتیاط

که د پښتو ژبې لپاره د ځانګړي ملي مقام د ټاکلو په اړه علمي دلایل وړاندې کېږي، نو لږ تر لږه پنځه ټکي باید وڅېړل شي.

۱. تاریخي حضور

پښتو د افغانستان د تاریخ له مهمو ژبو څخه ده او د دولت‌جوړونې او فرهنګي تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې یې څرګند حضور درلود.

۲. ټولنیز حضور

پښتو د افغانستان د یوه ستر ژبني ـ ټولنیز نفوس مورنۍ یا لومړۍ ژبه ده او په ګڼو سیمو کې د ورځني ژوند ژبه ده.

خو د نفوس د قومي او ژبني جوړښت په اړه باید له هغو کره سلنو څخه ډډه وشي چې باوري سرچینه ونه لري؛ ځکه تر اوسه داسې نوې او هر اړخیزه سرشمېرنه نه ده شوې چې په پراخه کچه منل شوې وي او د ټولو قومي او ژبنیو ډلو کره ونډه په ډاګه کړي.

۳. ادبي میراث

پښتو د کلاسیکې او معاصرې شاعرۍ، نثر، ولسي ادب، ژورنالیزم او تاریخي لیکنو پراخه ذخیره لري.

۴. حقوقي سابقه

۱۳۴۳ اساسي قانون پښتو ته د «ملي ژبې» ځانګړی حقوقي تعبیر ورکړی و.

۵. د معاصر دولت ظرفیت

پښتو کولی شي له کورني او سیمه‌ییز استعمال څخه پورته د علم، قانون، ادارې، اقتصاد، تعلیم، رسنیو او ټکنالوژۍ ژبه شي.

خو دلته تر ټولو مهم اصل دا دی:

د پښتو ملي مقام د پښتنو د قومي مالکیت سند نه دی؛ د افغانستان په ګډ ملي جوړښت کې د پښتو د تاریخي، ټولنیز او فرهنګي وزن د منلو مسئله ده.

اکثریت؛ له شمېر څخه تر مسؤلیت پورې

د اکثریت مفهوم باید له درې نورو مفاهیمو سره ګډ نه شي:

قومي یا ژبنی اکثریت: د نفوس یا ژبې له مخې پراخ حضور.

دیموکراتیک اکثریت: په یوه ټاکلي سیاسي تصمیم کې د رایې یا سیاسي ملاتړ اکثریت.

اکثریت‌پالنه: هغه سیاسي تصور چې د اکثریت شمېر په دایمي فرهنګي یا حقوقي برترۍ بدلوي.

دا درې یو شی نه دي.

که یوه ژبه د خلکو ترمنځ پراخه وي، دا یو تاریخي او ټولنیز حقیقت دی؛ خو دا حقیقت هېڅکله دا مانا نه لري چې د نورو ژبو ویونکي دې د دویمې درجې وګړي وګڼل شي.

له همدې ځایه یوه فلسفي قاعده راولاړېږي:

لوی ټولنیز وزن یوازې امتیاز نه دی؛ لوی مسؤلیت هم دی.

که یوه ژبه پراخه ټولنیزه ریښه ولري، هغه ژبه کولی شي د ګډې عامه فضا، علم، ادارې او ملي ارتباط مهمه وسیله شي.

خو د دې ترڅنګ، د دغې ژبې پر ویونکو یو بل مسؤلیت هم زیاتیږي:

خپل ځواک د نورو د غلي کولو لپاره نه، بلکې د ګډ کور د پراخولو لپاره کارول.

پښتو د پښتنو ژبه ده؛ خو ملي پښتو د ټولو د ګډ دولت ژبه کېدای شي

د «پښتو ملي ده، ځکه پښتانه یې وايي» استدلال یوازېنی علمي استدلال نه شي کېدای.

قوي استدلال دا دی چې پښتو د افغانستان په تاریخ، ټولنیز حضور، ادبي میراث، دولتي سابقه او حقوقي تاریخ کې ځانګړی ځای لري.

که پښتو ملي مقام ولري، دا مقام باید د ټول دولت په عامه فضا کې خلاص وي.

یعنې:

پښتو د پښتنو مورنۍ ژبه ده؛ خو ملي پښتو د ټولو اتباعو د ګډ دولت د اړیکې، علم او عامه ژوند ژبه هم کېدای شي.

دا توپیر ډېر مهم دی.

ځکه ملي ژبه هغه وخت له قومي ژبې څخه پورته کېږي چې د یوه قوم د هویت له نښې څخه د یوه ګډ سیاسي او فرهنګي نظام د اړیکې وسیلې ته واوړي.

ژبنی تعصب؛ کله چې مینه په برلاسۍ بدلېږي

د خپلې ژبې مینه طبیعي فرهنګي احساس دی.

د خپلې ژبې لپاره کتاب لیکل، ښوونځي جوړول، علمي اصطلاحات رامنځته کول، ادبي آثار خپرول او د هغې د ډیجیټلي حضور پراخول د فرهنګي ژوند سالمې نښې دي.

خو ستونزه هغه وخت پیلېږي چې دا جمله:

«زما ژبه دې وده وکړي»

په دې بدله شي:

«زما ژبه دې پرمختګ وکړي، که څه هم د بلې ژبې په کمزوري کولو تمامېږي.»

دلته خبره له فرهنګي مینې څخه ژبني تعصب ته ځي.

سالمه ژبنۍ مینه وایي:

خپله ژبه زده کړه.

غښتلې ژبنۍ مینه وایي:

خپله ژبه علمي کړه.

ملي ژبنۍ مینه وایي:

خپله ژبه د ګډ ژوند یوه پیاوړې وسیله کړه.

خو تعصب وایي:

خپله ژبه لوړه کړه او د بل ژبه ټیټه کړه.

د لومړیو دریو لارو پایله فرهنګي وده ده؛ وروستۍ لاره د ټولنیزې بې‌باورۍ سبب کېدای شي.

د افغانستان د نورو ژبو حق؛ د پښتو د مقام ضد نه دی

که پښتو د افغانستان په ملي هویت کې ځانګړی مقام ولري، دا باید د دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني، پاميري او نورو ژبو د کمزوري کولو معنا ونه لري.

برعکس، د یوې ژبې حقیقي ملي قوت هغه وخت څرګندېږي چې د هغې د پیاوړتیا تر څنګ د نورو ژبو د بقا حق هم ومنل شي.

د ژبني عدالت فلسفه دا نه ده چې ټولې ژبې په هره اداره کې عیناً په یوه اندازه استعمال شي؛ بلکې دا ده چې د خلکو د ژبې، سیمې، اړتیا، تعلیم، عدالت او مشارکت لپاره مناسب حقوقي او عملي فرصتونه موجود وي.

د ملي ژبې ریښې باید ژورې شي، خو د نورو ژبو ونې هم باید اوبه شي.

دا یوازې د ژبني عدالت یوه ساده بېلګه نه ده، بلکې د څوژبني دولت د پایښت یو بنسټیز اصل دی.

مورنۍ ژبه او زده‌کړه؛ د ماشوم د نړۍ لومړۍ دروازه

ماشوم چې «مور»، «کور»، «اوبه»، «ډوډۍ» او «مینه» زده کوي، یوازې لغتونه نه زده کوي؛ د نړۍ له معنا سره لومړۍ اړیکه جوړوي.

له همدې امله د زده‌کړې ژبه یوازې د تدریس تخنیکي انتخاب نه دی؛ د فهم، ګډون، هویت او تعلیمي عدالت مسئله هم ده.

د یونسکو اوسني لارښودونه پر څوژبنې زده‌کړې، د زده‌کوونکو په مورنۍ یا هغې ژبې د تدریس پر ارزښت چې دوی پرې ښه پوهېږي، د درسي موادو پر برابرولو او د ژبو د تنوع پر درناوي ټینګار کوي.

نو د افغانستان لپاره یوه علمي تعلیمي فلسفه داسې تصور کېدای شي:

مورنۍ ژبه + ملي ګډه ژبه + نړیواله ژبه

مورنۍ ژبه د ژور فهم بنسټ؛

ملي ژبه د هېواد له پراخې عامه فضا سره د اړیکې وسیله؛

او نړیواله ژبه د نړیوال علم، اقتصاد او پوهې پر لور دروازه.

دا درې یو بل نه ردوي.

هند؛ یو دولت، ګڼې ژبې

هند د ژبني تنوع په اړه یو مهم مقایسوي مثال دی.

د هند د اساسي قانون اتم جدول اوس ۲۲ ژبې رانغاړي.

د هند رسمي ژبنۍ تګلارې د هندي ژبې د پراختیا ترڅنګ د اتم جدول د ژبو د ودې او د درې‌ژبي فورمول له لارې د اړیکې او ژبني تنوع د تنظیم هڅه هم کړې ده.

د هند تجربه افغانستان ته د کاپي کولو نسخه نه ده.

د دې تجربې مهم درس دا دی:

یو دولت کولی شي څو ژبې ولري، د ژبو پراختیا ته ځای ورکړي، او په عین وخت کې ګډ اداري او ملي جوړښت ولري.

سویلي افریقا؛ ژبنی عدالت له قانون څخه تر عمله

سویلي افریقا د ژبني عدالت له پلوه بل مهم مثال دی.

د دغه هېواد اساسي قانون د رسمي ژبو د برابر درناوي او عادلانه چلند اصل بیانوي او دولت د بومي ژبو د مقام او استعمال د لوړولو لپاره عملي اقداماتو ته مکلفوي.

د دې تجربې تر ټولو مهم درس دا دی:

قانوني پېژندنه د ژبې د ژوندي پاتې کېدو لپاره کافي نه ده.

که ژبه په قانون کې رسمي وي، خو:

په ښوونځي کې کتاب ونه لري؛

په پوهنتون کې علمي اصطلاحات ونه لري؛

په محکمه کې ژباړن ونه لري؛

په رسنیو کې مسلکي امکانات ونه لري؛

او په ډیجیټل نړۍ کې حضور ونه لري؛

نو یوازې د «رسمي» نوم اغېز محدود پاتې کېږي.

ژبنی حق هغه وخت واقعي حق ګرځي چې د استعمال وسایل هم ورسره موجود وي.

پښتو باید له شعار څخه علم ته ولاړه شي

که رښتیا غواړو پښتو یوه پیاوړې ملي ژبه وي، یوازې د هغې نوم په قانون، ویناوو او مراسمو کې بسنه نه کوي.

یوه ژبه هغه وخت د معاصر دولت ژبه کېږي چې:

په پوهنتون کې پرې فلسفه ولیکل شي؛

په طب کې پرې درسي کتابونه موجود وي؛

په انجینري کې پرې علمي اصطلاحات جوړ شي؛

په قانون کې پرې دقیق حقوقي متن ولیکل شي؛

په اقتصاد کې پرې څېړنې خپرې شي؛

په کمپیوټر کې پرې سافټویرونه جوړ شي؛

په مصنوعي ځیرکتیا کې پرې ژبني ماډلونه وروزل شي؛

په رسنیو کې پرې مسلکي ژورنالیزم وده وکړي؛

او په نړیوال علم کې پرې ژباړه او تولید موجود وي.

نو:

ملي ژبه هغه نه ده چې یوازې په ملي ورځو کې پرې ویاړ وشي؛ ملي ژبه هغه ده چې په عادي ورځو کې پرې علم، قانون، اقتصاد او راتلونکی جوړېږي.

پښتو او مصنوعي ځیرکتیا؛ د ژبې د بقا نوې جبهه

د ژبې راتلونکی یوازې په چاپي کتابونو کې نه ټاکل کېږي.

د ډیجیټل عصر په نړۍ کې د ژبې بقا د هغې له انټرنېټي حضور، ژبنیو معلوماتي زېرمو، غږیزو سیستمونو، ماشیني ژباړې، OCR، متن‌لوستنې، قاموسونو او مصنوعي ځیرکتیا سره هم تړاو پیدا کوي.

هغه ژبې چې په ډیجیټل چاپېریال کې کمزوري حضور ولري، ممکن د راتلونکو نسلونو لپاره د پوهې په ډیجیټل اقتصاد کې له محرومیت سره مخ شي.

پښتو ته اړتیا ده چې:

• لوی او معیاري لیکلي متون راټول او منظم کړي؛

• ډیجیټل قاموسونه پراخ کړي؛

• علمي اصطلاحات معیاري کړي؛

• غږیزې ژبنۍ زېرمې جوړې کړي؛

• ماشیني ژباړه پیاوړې کړي؛

• د پښتو د متن پېژندنې او د وینا د پېژندنې ټکنالوژۍ پرمختګ وکړي؛

• تاریخي لیکنې په برېښنايي بڼه واړوي؛

• علمي کتابونه په برېښنايي بڼه خوندي کړي؛

• او د مصنوعي ځیرکتیا لپاره د کیفیت لرونکي پښتو معلومات تولید کړي.

د پښتو د راتلونکي تر ټولو لویه سیالي ښايي سبا د دې پر سر نه وي چې «څوک یې ملي بولي؟»

بلکې پر دې وي:

څوک یې د علم، ټکنالوژۍ او ډیجیټل حافظې ژبه کوي؟

د افغانستان د ژبني راتلونکي عملي نقشه

که افغانستان غواړي هم یوه پیاوړې ملي عامه ژبه ولري او هم خپله ژبنۍ شتمني وساتي، لږ تر لږه لاندې بنسټونه مهم دي:

۱. جامع ژبنی اطلس

باید معلومه شي چې کومې ژبې په کومو سیمو او ټولنیزو ساحو کې کارېږي.

۲. ملي ژبنی ارشیف

د ټولو افغاني ژبو ولسي کیسې، متلونه، شعرونه، سندرې، تاریخي متنونه، شفاهي روایتونه او قاموسونه باید راټول او ډیجیټل شي.

۳. د مورنۍ ژبې تعلیمي فرصت

په هغو سیمو کې چې یوه ژبه پراخ سيمه ایز حضور لري، باید د هغې ژبې د زده‌کړې واقعي امکانات موجود وي.

۴. د ژباړې ملي مرکز

پښتو، دري او نورې افغاني ژبې باید د ژباړې د یوې پراخې شبکې له لارې یو له بل سره ونښلول شي.

۵. د علمي اصطلاحاتو مرکز

د طب، حقوقو، اقتصاد، ساینس، ټکنالوژۍ او نورو علمي برخو اصطلاحات باید د علمي او مسلکي اصولو له مخې جوړ او یو شان کړل شي.

۶. ملي ډیجیټل ژبنی پروګرام

ټولې افغاني ژبې باید د ډیجیټل راتلونکي برخه شي.

۷. د ژبپوهنې علمي څېړنه

پښتو او نورې افغاني ژبې باید د معاصرې ژبپوهنې د اصولو له مخې وڅېړل شي؛ لکه غږپوهنه، ویی‌جوړونه، نحوه، معناپوهنه، قاموس‌لیکنه، ټولنژبپوهنه او تاریخي ژبپوهنه.

۸. د ژبې د کیفیت مرکز

د پښتو د ملي مقام د دفاع تر ټولو قوي وسیله باید د ژبې کیفیت وي، نه یوازې شعار.

د ملي ژبې فلسفه؛ له مالکیت څخه مسؤلیت ته

د ملي ژبې تر ټولو لوړه فلسفه شاید دا نه وي:

«زما ژبه باید تر ټولو لوړه وي.»

بلکې دا وي:

«زما ژبه باید دومره لوړه شي چې د بل انسان د ژبې د ټیټولو اړتیا احساس نه کړم.»

دا جمله د ژبني ملت‌پالنې او ژبني عدالت ترمنځ ژوره کرښه رسموي.

ملي ژبه باید د علم، خدمت، قانون، تعلیم، ارتباط او ګډ ژوند ژبه وي.

که یوه ژبه د نورو د سپکاوي وسیله شي، خپله ملي فلسفه کمزورې کوي.

که یوه ژبه د علم وسیله شي، خپله ملي فلسفه پیاوړې کوي.

که یوه ژبه د ګډ دولت د اړیکې وسیله شي او په عین وخت کې د نورو ژبو د بقا حق ومني، هغه ژبه له قومي ملکیت څخه ملي مسؤلیت ته پورته کېږي.

«یو ملت، یوه ژبه»؛ ولې نیمګړی فورمول دی؟

«یو ملت، یوه ژبه» په ظاهر کې ساده او جذابه جمله ده.

خو تاریخي واقعیت تر دې ډېر پېچلی دی.

ملتونه څوژبي کېدای شي.

ملتونه څو فرهنګي کېدای شي.

ملتونه څو مذهبي هم کېدای شي.

د ملت د دوام لپاره مهمه مسئله دا ده چې د خلکو ترمنځ د ګډ ژوند داسې حقوقي او سیاسي بنسټ موجود وي چې هر وګړی پکې ځان شریک وګڼي.

نو د افغانستان لپاره تر «یو ملت، یوه ژبه» پراخ او حقوقي فورمول داسې کېدای شي:

یو ملت، یو ګډ قانون، برابر تابعیت، یوه ګډه ملي فضا او د ژبني تنوع عادلانه ساتنه.

په دې تصور کې پښتو خپل تاریخي او ملي اهمیت له لاسه نه ورکوي؛ برعکس، خپل اهمیت د ګډ دولت په خدمت کې بدلوي.

ملي ژبه باید د دولت ژبه وي؛ خو یوازې د دولت ژبه نه

که پښتو یوازې د دولت په اسنادو کې وي، ژوندي ملي حضور نه شي پیدا کولای.

که یوازې په ښوونځي کې وي، اقتصادي ځواک یې نیمګړی پاتې کېږي.

که یوازې په ادب کې وي، علمي پراختیا یې محدوده کېږي.

که یوازې په شعارونو کې وي، د خلکو په ورځني ژوند کې یې اغېز کمېږي.

نو پیاوړې ملي پښتو باید په یو وخت کې:

د کور ژبه، د ښوونځي ژبه، د علم ژبه، د ادارې ژبه، د بازار ژبه، د رسنیو ژبه، د ټکنالوژۍ ژبه او د نړیوال علم لپاره د ژباړې وړ ژبه وي.

همدا جامع حضور ژبه له شعار څخه واقعیت ته وړي.

د ملي ژبې او ملي قرارداد فلسفه

د افغانستان لپاره د ژبې مسئله په پای کې د یوه «ملي ژبني قرارداد» مسئله ده.

د دې قرارداد معنا داسې تصور کېدای شي:

پښتو

د ملي عامه فضا، علم، دولت او ګډ ارتباط یوه پیاوړې ژبه.

دري

د افغانستان د تاریخي، ادبي، فرهنګي او رسمي ژوند یوه مهمه ژبه او د ګډ عامه ارتباط وسیله.

ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني، پاميري او نورې ژبې

د افغانستان د خلکو د فرهنګي حافظې او ژبني هویت ژوندي عناصر، چې د خپلو سیمو او ټولنو د اړتیاوو مطابق د ساتنې، تعلیم، فرهنګي فعالیت او پراختیا واقعي فرصت ولري.

ټول اتباع

برابر حقوق، برابر کرامت او د ژبې له امله د محرومیت نه‌منل.

همدا ځای دی چې «ملي ژبه» له «قومي ملکیت» څخه جلا کېږي.

اکثریت او اقلیت؛ د سالم ملت‌جوړونې فلسفه

نه باید د اکثریت له تاریخي او ټولنیز شتون څخه انکار وشي او نه د اقلیتونو له حقوقو.

که یوه ژبه یا قومي ډله پراخ حضور ولري، دا تاریخي واقعیت دی.

خو له دې واقعیت څخه دا پایله نه شي اخیستل کېدای چې نور خلک دې د دویمې درجې اتباع شي.

سالمه فلسفه دا ده:

اکثریت دې خپل هویت وساتي؛ اقلیت دې خپل هویت وساتي؛ دولت دې د دواړو ترمنځ د برابر تابعیت قانوني چتر وي.

د اکثریت ځواک باید د ګډو ملي بنسټونو د جوړولو لپاره وکارول شي.

د اقلیتونو اعتماد باید د دولت د مشروعیت برخه وګڼل شي.

ځکه هغه ملت چې اکثریت یې ځان مالک او اقلیت یې ځان پردی احساسوي، له دننه کمزوری وي.

خو هغه ملت چې اکثریت یې خپل مسؤلیت او اقلیت یې خپل عزت احساسوي، د دوام وړ ګډ دولت جوړولای شي.

د پښتو د ملي مقام تر ټولو قوي استدلال

که سبا وپوښتل شي:

«ولې پښتو باید د افغانستان په ملي ژوند کې ځانګړی مقام ولري؟»

علمي ځواب باید یوازې دا نه وي:

«ځکه پښتانه یې وايي.»

بلکې:

پښتو د افغانستان د تاریخي دولت‌جوړونې، پراخ ټولنیز حضور، ادبي او فرهنګي میراث، سیاسي تاریخ او د ۱۳۴۳ اساسي قانون د ځانګړي حقوقي تعبیر له مخې د افغانستان د ملي هویت په جوړښت کې داسې تاریخي وزن لري چې د هغې د ځانګړي ملي مقام لپاره جدي تاریخي او حقوقي استدلال رامنځته کوي.

خو د دې مقام مشروعیت هغه وخت بشپړېږي چې پښتو د قومي برلاسۍ پر ځای د ګډ ملي ارتباط، علم، دولت، تعلیم او فرهنګي مشارکت ژبه شي، او د افغانستان د نورو ژبو د بقا، ودې او کرامت ملاتړ هم د همدې ملي تصور برخه وګرځي.

دا ډول استدلال هم د پښتو تاریخي مقام ساتي او هم د افغانستان د نورو خلکو کرامت.

د افغانستان لپاره درې پوړیز ژبنی تصور

د افغانستان لپاره یو ممکن تحلیلي ماډل درې پوړونه لري:

لومړی پوړ: ملي ګډه ژبه

پښتو کولی شي د افغانستان د ملي هویت، ګډې عامه فضا، علمي پراختیا او ملي ارتباط په برخه کې ځانګړی مقام ولري.

دویم پوړ: ګډ رسمي ژوند

پښتو او دري، د قانوني او اداري جوړښت مطابق، د هېواد په رسمي او ملي ژوند کې مهم ځای ولري.

درېیم پوړ: ژبنی تنوع

نورې افغاني ژبې دې د خپلو سیمو، ټولنو او اړتیاوو مطابق د تعلیم، فرهنګ، رسنیو، محلي ادارو او ټولنیز ژوند د ودې واقعي فرصتونه ولري.

دا درې پوړونه یو د بل مخالف نه دي.

بلکې یو بل بشپړوي.

علمي احتیاط؛ حقیقت د ملي مینې ضد نه دی

په ژبني او ملي بحثونو کې تر ټولو لویه علمي فضیلت دا دی چې حقیقت د احساس قرباني نه شي.

نو:

• د نفوس په اړه بې‌سنده قطعي شمېرې باید ونه کارول شي؛

• قومي اکثریت او دیموکراتیک اکثریت باید سره ګډ نه شي؛

• د ۱۳۴۳ او ۱۳۵۵ حقوقي اصطلاحات باید یو شان ونه ګڼل شي؛

• د ۲۰۰۴ اساسي قانون باید د تاریخي حقوقي سند په توګه وړاندې شي؛

• «ملي ژبه» او «رسمي ژبه» باید سره بېلې وساتل شي؛

• د پښتو تاریخي اهمیت باید له مبالغې پرته بیان شي؛

• د افغانستان د نورو ژبو حقوق باید د پښتو د مقام ضد ونه ګڼل شي.

حقیقت د ملي مینې د کمزورۍ سبب نه دی؛ حقیقت د ملي مینې د پوخوالي نښه ده.

وروستۍ پایله

افغانستان ته ښايي داسې ژبنی نظام نه وي پکار چې ټول خلک یو ډول خبرې وکړي.

افغانستان ته داسې ملي تصور پکار دی چې ټول خلک ځان د یوه ګډ کور خاوندان وبولي.

په دې ګډ کور کې پښتو کولی شي د یوه لویی ملي ستن حیثیت ولري.

دري کولی شي خپل تاریخي، ادبي او رسمي حضور وساتي.

ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني، پاميري او نورې ژبې کولی شي د افغانستان د فرهنګي حافظې ژوندي رنګونه پاتې شي.

او دولت کولی شي د دې ټولو ترمنځ د برابر تابعیت، قانون او ګډې ملي فضا ضامن وي.

په داسې نظام کې ملي ژبه د نورو ژبو قبر نه جوړوي؛ بلکې د هغوی لپاره د ګډ ملي کور چت جوړوي.

ملي ژبه د برلاسۍ نوم نه؛ د مسؤلیت نوم دی.

پښتو د افغانستان په تاریخ، فرهنګ، ټولنیز حضور او حقوقي سابقه کې د ځانګړي ملي مقام لپاره قوي بنسټونه لري.

خو د پښتو د مقام تر ټولو لوړه دفاع دا نه ده چې نورې ژبې کمزورې شي.

تر ټولو لوړه دفاع دا ده چې پښتو دومره علمي، معیاري، دقیق، عصري، تولیدي او پراخه شي چې د هغې استعمال د علم، قانون، اقتصاد، تعلیم، ټکنالوژۍ او ګډ ملي ژوند طبیعي اړتیا وګرځي.

ژبه د فرمان په زور نه لویېږي؛ ژبه د کار په زور لویېږي.

ژبه هغه وخت لویېږي چې پوهان پرې څېړنه وکړي؛

ماشومان پرې زده‌کړه وکړي؛

حقوق‌پوهان پرې قانون ولیکي؛

ډاکټران پرې علمي متنونه جوړ کړي؛

انجنیران پرې خپل تخصص بیان کړي؛

لیکوالان پرې ادبیات رامنځته کړي؛

ژورنالېستان پرې مسلکي رسنۍ جوړې کړي؛

او دولت پرې دقیق، شفاف او د خلکو لپاره د لاسرسي وړ اداري نظام رامنځته کړي.

نو د ژبې د لوړولو تر ټولو غوره تبلیغ د هغې لوړ کیفیت دی.

نتیجه:

د دې بحث مرکزي نتیجه په درېیو جملو کې راټولېدای شي:

لومړی: پښتو د افغانستان د تاریخ، ټولنیز حضور، ادبي میراث او د ۱۳۴۳ اساسي قانون د ځانګړې حقوقي سابقې له مخې د یوه ځانګړي ملي مقام لپاره جدي تاریخي او حقوقي بنسټ لري.

دویم: د پښتو ملي مقام باید د پښتنو د قومي مالکیت، د نورو ژبو د حذف یا د اکثریت د دایمي برلاسۍ په معنا تعبیر نه شي؛ بلکې د ګډ دولت، ګډې عامه فضا، علم، قانون، تعلیم او ملي ارتباط د یوې پیاوړې وسیلې په توګه تعریف شي.

درېیم: د افغانستان د ژبني راتلونکي عادلانه فلسفه هغه ده چې پښتو پیاوړې کړي، دري خپل تاریخي او رسمي اهمیت وساتي، او د افغانستان د نورو ژبو د بقا، ودې، تعلیم او فرهنګي عزت لپاره واقعي حقوقي او عملي امکانات برابر کړي.

او د دې ټول بحث وروستۍجمله ښايي همدا وي:

خپله ژبه دومره لوړه کړه چې د بل انسان د ژبې د ټیټولو اړتیا احساس نه کړې.

او شاید د ملي ژبې تر ټولو جامع تعریف هم دا وي:

ملي ژبه هغه وخت د ملت ژبه ده چې د اکثریت د خولې غږ وي، خو د ټولو اتباعو د عزت ژبه هم وي.

ماخذونه او مراجع:

1. Constitution of Afghanistan (1964)، په ځانګړي ډول ۳مه او ۳۵مه ماده.

2. Constitution of the Republic of Afghanistan (1977)، په ځانګړي ډول ۲۳مه ماده.

3. Constitution of Afghanistan (2004)، په ځانګړي ډول ۱۶مه، ۴۳مه او ۱۳۵مه ماده.

4. Constitute Project. Afghanistan’s Constitution of 2004.

5. Fishman, Joshua A. Language and Nationalism: Two Integrative Essays. Rowley, MA: Newbury House, 1972.

6. Spolsky, Bernard. Language Policy. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

7. May, Stephen. Language and Minority Rights: Ethnicity, Nationalism and the Politics of Language. 2nd ed. New York: Routledge, 2012.

8. UNESCO. Languages Matter: Global Guidance on Multilingual Education. Paris: UNESCO, 2025؛ updated 2026.

9. Phillipson, Robert. Linguistic Imperialism. Oxford: Oxford University Press, 1992.

10. UNESCO. Languages in Education
11. Government of India, Ministry of Home Affairs. Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constitution
12. Government of India, Department of Official Language. The Official Language Resolution, 1968
13. Republic of South Africa. Constitution of the Republic of South Africa, 1996, Section 6

24.09.2026

‌برمنګهم، انګستان