افغانستان د خپل برخلیک په څلورلارې کې

لیکوال: محمد طارق بزګر

0 75

افغانستان د خپل برخلیک په څلورلارې کې؛ له مهاجرت، بې‌اتفاقۍ او ملي بې‌وسۍ څخه د یووالي، پوهې او بیا راژوندي کېدو پر لور

د یوه ټپي وطن، په نړۍ کې د خواره‌واره ملت، د پردیو د ګټو، د خپلو د اختلافونو او د راتلونکو نسلونو د برخلیک دردناکه کیسه

هغه وطن چې خاوره یې پر خپل ځای ده، خو بچیان یې په ټوله نړۍ کې خواره شول

وطن یوازې د غرونو، سیندونو، دښتو، ښارونو او کلیو نوم نه دی. وطن د انسان د هویت ریښه، د خاطرو کور، د مور د دعا سیوری، د پلار د خولو بوی، د ماشومتوب د لومړنیو ګامونو خاوره او د هغو هیلو ګډه ځاله ده چې نسلونه یې د خپل سباوون لپاره په زړونو کې ساتي.

خو کله چې د یوه وطن بچیان د جګړو، بې‌وزلۍ، سیاسي بې‌ثباتۍ، ځپنې، بې‌عدالتۍ او د ژوند د فرصتونو د نشتوالي له امله د نړۍ څلورو خواوو ته کډوال شي، نو یوازې انسانان له خپلې خاورې نه بېلېږي؛ د یوه ملت د ګډ ژوند تارونه هم له سختې آزموینې سره مخامخ کېږي.

افغانستان د همدې تاریخي آزموینې یو دردناک انځور دی.

هغه افغانستان چې د تاریخ په اوږدو کې یې د خپلواکۍ، مقاومت، فرهنګي بډاینې، مېړانې او انساني زغم ډېرې کیسې لرلې دي، په وروستیو نږدې پنځو لسیزو کې د جګړو، کودتاوو، انقلابونو، بهرنیو مداخلو، کورنیو شخړو، د واکمنیو د سقوطونو، مهاجرتونو او ټولنیزو بحرانونو په یوه اوږده او ستړې کوونکې لړۍ کې ښکېل پاتې شوی دی.

د دې اوږدې غمیزې په پایله کې افغانان د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې مېشت شول.

له پېښوره تر تهران، له اسلام‌آباده تر استانبول، له مسکو تر لندن، له اوسلو تر برلین، له پاریسه تر واشنګټن، له تورنټو تر سیدني، له شمالي افریقا تر جنوبي افریقا او د نړۍ تر نورو ښارونو، او هېوادونو پورې د افغانانو د مهاجرتونو کیسې غځېدلې دي.

په دغو هېوادونو او ښارونو کې افغان ډاکټران شته، انجنیران شته، پوهان شته، استادان شته، لیکوالان شته، سوداګر شته، خبریالان شته، سیاستوال شته، هنرمندان شته او داسې ځوانان شته چې د نړۍ په پرمختللو علمي او تخنیکي بنسټونو کې یې زده‌کړې کړې دي.

دا په حقیقت کې د افغانستان یوه لویه بشري، علمي او اقتصادي پانګه ده.

خو د دې پانګې تر څنګ یوه درنه او ځوروونکې پوښتنه هم ولاړه ده:

ولې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د افغانانو د علم، تجربې، پانګې او آزادو فرصتونو له پراخېدو سره سره، د افغانستان د ګډو ملي ستونزو د حل لپاره د دوی یو منظم، اغېزناک او ټول‌شموله ځواک په کافي اندازه نه دی رامنځته شوی؟

ولې موږ د یوه ملت په توګه د خپلو ګډو دردونو پر محور دومره لږ راټولېږو، خو د خپلو سیاسي، ژبنیو، قومي، مذهبي او شخصي اختلافونو پر محور دومره ژر سره وېشل کېږو؟

ولې د ټولنیزو رسنیو په بحثونو کې د یوه افغان د سپکولو لپاره ساعتونه وخت لرو، خو د یوه بې‌وزله افغان ماشوم د زده‌کړې لپاره د یوې ګډې طرحې جوړولو ته دومره لږ وخت ورکوو؟ او د یوې ګټورې لیکنې او کتاب له پاره خو بیا بیخي وخت نشته.

ولې د یوه سیاسي مخالف د تېروتنې د موندلو لپاره دومره هڅه کوو، خو د وچکالۍ، د اوبو د کمښت، بې‌کارۍ، فقر، کډوالۍ او د بشري ظرفیتونو د ضایع کېدو د مخنیوي لپاره مو ګډې هڅې دومره کمزورې دي؟

او تر ټولو مهمه پوښتنه:

آیا افغانان به د خپلو اختلافونو د تکرار په تاریخ کې پاتې کېږي، که به د خپلو ګډو ګټو، ملي مسئولیت او انساني کرامت پر بنسټ د راتلونکي د جوړولو نوی تاریخ پیلوي؟

دا لیکنه د همدې پوښتنو د ځواب موندلو هڅه ده.

دا د یوه قوم، ژبې، مذهب، سیاسي ډلې یا ځانګړې جغرافیې د برترۍ لپاره نه ده لیکل شوې.

دا د افغانستان د ټولو انسانانو، د ټولو قومونو، د ټولو ژبو، د ټولو عقایدو، د ټولو سیمو او د ټولو هغو افغانانو د ګډ برخلیک په اړه ده چې په وطن کې دننه یا له وطنه لرې ژوند کوي.

ځکه افغانستان د ټولو ګډ کور دی؛ او د دې کور د ساتنې مسئولیت یوازې د هغو خلکو نه دی چې پکې اوسېږي، بلکې د هغو بچیانو هم دی چې د ژوند شرایطو د نړۍ لرې پرتو هېوادونو ته رسولي دي.

-: مهاجرت؛ کله چې انسان له وطنه ولاړ شي، خو وطن یې له زړه نه وځي

د افغانستان د معاصرې کډوالۍ لویې څپې د ۱۳۵۷ لمریز کال له سیاسي بدلونونو او په ځانګړي ډول د ۱۳۵۸ کال له شوروي یرغل وروسته پراخې شوې.

میلیونونه افغانان د جګړې، ناامنۍ، سیاسي ځپنې او اقتصادي ویجاړۍ له امله د خپلو کورونو پرېښودو ته اړ شول.

پاکستان او ایران د افغان کډوالو د لویو ټولنو کوربه شول. وروسته د کورنیو جګړو، د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ، د ۲۰۰۱ کال له بدلونونو وروسته د دوامدارې جګړې او په ۲۰۲۱ کال کې د جمهوریت له سقوط سره د مهاجرت نوې څپې رامنځته شوې.

په دې توګه، د افغانستان د کډوالۍ تاریخ یوازې د یوه سیاسي نظام یا یوې جګړې پایله نه ده، بلکې د څو نسلونو د ناامنۍ، محرومیت، اقتصادي اړتیاوو او سیاسي بې‌ثباتۍ ګډ محصول دی.

د مهاجرت په لومړي نسل کې د وطن یاد تر ډېره د کلي، کور، خپلوانو، کروندو، غرونو او هدیرې له خاطرو سره تړلی وي.

خو په دویم او درېیم نسل کې د هویت پوښتنې لا پېچلې کېږي.

هغه ماشوم چې په اروپا کې زېږېدلی وي، په ښوونځي کې د کوربه هېواد ژبه وایي، په کور کې د مور او پلار د وطن کیسې اوري او د ټولنیزو رسنیو له لارې د افغانستان له سیاسي اختلافونو سره مخامخ کېږي، د خپل هویت د تعریف لپاره له څو بېلابېلو نړۍ‌لیدونو سره ژوند کوي.

هغه ښايي له افغانستان سره مینه ولري، خو د افغانستان د ورځني ژوند له واقعیتونو سره یې مستقیمه اړیکه محدوده وي.

له همدې امله، د مهاجرت د نسلونو ترمنځ د وطن‌پالنې مفهوم هم توپیر کوي.

د لومړي نسل لپاره وطن د بېرته ستنېدو خوب وي.

د دویم نسل لپاره وطن د هویت او تعلق پوښتنه وي.

او د درېیم نسل لپاره وطن کله ناکله د یوې فرهنګي ریښې، کورنۍ خاطرې او تاریخي میراث په بڼه پاتې کېږي.

خو دا ټول نسلونه د افغانستان د راتلونکي لپاره ارزښت لري.

د دوی پوهه، نړیوالې اړیکې، تخنیکي مهارتونه، اقتصادي وړتیاوې او د بېلابېلو ټولنو تجربې د افغانستان د بیا رغونې لپاره مهم فرصتونه رامنځته کولای شي.

ستونزه مهاجرت نه دی

ستونزه هغه وخت پیدا کېږي چې د مهاجرت له لارې ترلاسه شوې پوهه او آزادي د ګډې آبادۍ پر ځای د متقابل نفرت، سپکاوي او نه ختمېدونکو سیاسي شخړو په خدمت کې وکارول شي.

خو دلته باید یوه مهمه تاریخي او اخلاقي خبره هم روښانه شي: ټول بهر مېشتي افغانان په اختلافونو او تخریبي فعالیتونو نه دي بوخت. ډېر یې له کلونو راهیسې خپلو کورنیو ته پیسې لېږي، د ناروغانو درملنه تمویلوي، د زده‌کوونکو ملاتړ کوي، خیریه بنسټونه چلوي او د افغانستان د ستونزو په اړه نړیوال پوهاوی زیاتوي.

دا خدمتونه باید نه هېر شي او نه کم‌ارزښته وګڼل شي.

اصلي اړتیا دا ده چې دغه بېلابېلې مثبتې هڅې له فردي او لنډمهالو فعالیتونو څخه د باور وړ، شفافو او دوامدارو ملي همکاریو پر لور پراخې شي.

-: د افغانانو ترمنځ د بې‌اتفاقۍ فلسفه؛ ولې د ګډ درد خاوندان کله ناکله یو د بل مخالفان شي؟

د افغانستان د مهاجرو ټولنو ترمنځ سیاسي اختلافونه یوازې د اشخاصو د خوی او چلند محصول نه دي.

د دې اختلافونو تر شا د افغانستان د اوږدې جګړې، سیاسي حافظې، ایډیالوژیکو سیالیو، قومي بې‌باوریو، د قدرت د انحصار او د عدالت د نه تحقق ژورې تاریخي ریښې پرتې دي.

یو افغان د شوروي د جګړې د قربانیانو له کورنۍ څخه دی.

بل د کورنیو جګړو د قربانیانو اولاد دی.

درېیم د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ د محدودیتونو تر سیوري لاندې لوی شوی دی.

څلورم د ۲۰۰۱ کال وروسته جګړو کې خپل عزیزان له لاسه ورکړي دي.

پنځم د جمهوریت د سقوط په پایله کې له وطنه وتلی دی.

او شپږم د اوسني وضعیت له امله له زده‌کړې، کار یا خپل عادي ژوند څخه محروم شوی دی.

د دوی هر یوه تاریخي حافظه له بېلابېلو دردونو ډکه ده.

همدا دردونه کله ناکله د سیاسي قضاوتونو او شخصي دریځونو بنسټ ګرځي.

خو درد، که له پوهې، انصاف او زغم سره مل نه شي، د نوې دښمنۍ سرچینه هم ګرځېدای شي.

هغه څوک چې خپله قرباني د ټول حقیقت یوازینۍ پیمانه ګڼي، د نورو د قربانیو د لیدلو وړتیا له لاسه ورکوي.

او هغه ټولنه چې د خپلو ټولو قربانیانو درد ته یو شان انساني ارزښت نه ورکوي، د ګډې ملي حافظې په جوړولو کې له ستونزو سره مخ کېږي.

د افغانستان د ملي یووالي لپاره اړینه ده چې د تاریخ د قربانیانو ترمنځ د سیاسي او قومي توپیر پر ځای د انساني کرامت اصل ومنل شي.

د یوه پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ، نورستاني، پشه‌یي او د افغانستان د هر بل قوم د ماشوم ژوند یو شان ارزښت لري.

د یوه سني او شیعه افغان انساني حقونه یو شان د درناوي وړ دي.

د یوې افغانې نجلۍ د زده‌کړې حق د هغې له قوم، ژبې، سیمې او د کورنۍ له سیاسي نظر سره تړلی نه دی.

ملي یووالی د دې معنا نه لري چې ټول افغانان دې یوه سیاسي مفکوره ولري.

بلکې ملي یووالی دا معنا لري چې د بېلابېلو مفکورو لرونکي انسانان د یوه ګډ وطن د ساتنې، د یو بل د حقونو د منلو او د اختلاف د سوله‌ییز حل پر اصولو توافق وکړي.

یووالی د فکرونو یو شان والی نه دی؛ یووالی د بېلابېلو فکرونو ترمنځ د ګډ ژوند اخلاقي او سیاسي تړون دی.

همدا د معاصرې ملي دولت‌دارۍ له بنسټیزو اصولو څخه دی.

-: ټولنیزې رسنۍ؛ د ملي پوهاوي وسیله که د افغانانو د متقابلې دښمنۍ ډګر؟

د ټکنالوژۍ او ټولنیزو رسنیو پرمختګ د نړۍ د افغانانو ترمنځ د اړیکو لپاره بې‌ساری فرصت رامنځته کړی دی.

نن یو افغان په کابل کې کولای شي د لندن، اوسلو، برلین، واشنګټن او سیدني له افغانانو سره په څو شېبو کې خبرې وکړي.

یو ښوونکی کولای شي خپل درس زرګونو زده‌کوونکو ته ورسوي.

یو ډاکټر کولای شي د روغتیا په اړه عامه پوهاوی خپور کړي.

یو اقتصادپوه کولای شي د افغانستان د اقتصادي ستونزو د حل لپاره خپلې څېړنې وړاندې کړي.

او یو لیکوال کولای شي د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د افغانانو ترمنځ د ګډ هویت، تاریخي حافظې او ملي مسئولیت خبرې ژوندۍ وساتي.

خو له بده مرغه، د دې ستر فرصت یوه برخه د بې‌پایلو سیاسي شخړو، شخصي سپکاوي، قومي تعصب، مذهبي نفرت، د شخصیت وژنې او د بې‌بنسټه تورونو په خپرولو مصرفېږي.

کله ناکله داسې ښکاري چې زموږ د سیاسي بحثونو اصلي موخه د حقیقت موندل نه، بلکې د مقابل لوري ماتول دي.

د استدلال پر ځای سپکاوی کېږي.

د شواهدو پر ځای تورونه لګول کېږي.

د ملي ګټو پر ځای شخصي شهرت ته لومړیتوب ورکول کېږي.

او د ګډو حل‌لارو د موندلو پر ځای د اختلافونو د ژورولو هڅې کېږي.

د ټولنیزو رسنیو د کار د څرنګوالي له نظره، احساساتي او پاروونکي مطالب ډېر ژر د خلکو پام راجلبولای شي. د شهرت، لیدنو او غبرګونونو سیالي کله ناکله د بحث کیفیت کمزوری کوي.

خو دا باید په یاد ولرو چې هر سیاسي اختلاف تخریب نه دی.

د واکمنۍ نقد، د بشري حقونو دفاع، د فساد افشا کول، د ښځو د زده‌کړو غوښتنه او د تاریخي مسئولیتونو په اړه بحث کول د یوه ملت د سیاسي پوهاوي مهمې برخې دي.

د ملي یووالي په نوم د انتقاد خاموشول هم د حل لاره نه ده.

تخریب هغه دی چې انسان سپک کړي، دروغ خپاره کړي او نفرت وزېږوي؛ رغنده نقد هغه دی چې حقیقت روښانه کړي، مسئولیت وغواړي او د اصلاح لاره پرانیزي.

که افغانان دا توپیر وپېژني، ټولنیزې رسنۍ د اختلاف د اور پر ځای د ملي تفاهم په یوه لوی ښوونځي بدلېدای شي.

تصور وکړئ چې د لسګونو بې‌پایلو سیاسي مناظرو پر ځای د افغانستان د اوبو، کرنې، اقتصاد، ښوونې، روغتیا او اقلیمي بدلونونو په اړه علمي بحثونه وشي.

تصور وکړئ چې د یوه افغان د سپکولو پر ځای د یوه افغان څېړونکي علمي کار معرفي شي.

او تصور وکړئ چې د یوه سیاسي مخالف د شخصیت د تخریب پر ځای د یوه بې‌وزله ولایت د ښوونځي، روغتون یا د څښاک د اوبو د ستونزې لپاره ګډه مرسته راټوله شي.

دا به یوازې د ټولنیزو رسنیو د محتوا بدلون نه وي؛ دا به د ملي فکر د لوري بدلون وي.

-: دننه د لوږې وطن، بهر د اختلافونو مجلسونه

د افغانستان د اوسني وضعیت تر ټولو دردناک اړخ د خلکو د ورځني ژوند او د بهرنیو سیاسي بحثونو ترمنځ واټن دی.

په افغانستان کې یوه مور د خپلو ماشومانو د ډوډۍ په فکر کې ده.

یو ځوان د کار په لټه کې دی.

یو بزګر د وچکالۍ له امله د خپل حاصل په اړه اندېښمن دی.

یوه نجلۍ د شپږم ټولګي له بشپړولو وروسته د ښوونځي د بېرته پرانیستل کېدو انتظار باسي.

یو ناروغ د درملنې د لګښت لپاره پور غواړي.

او یوه راستنه شوې کډواله کورنۍ د سرپناه او ژوند د بیا پیلولو په لټه کې ده.

دا یوازې ادبي تصویرونه نه دي. د نړیوالو بنسټونو وروستي راپورونه د دې ستونزو پراخوالی څرګندوي.

–د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر د خوړو د خوندیتوب د ارزونې له مخې، اټکل شوی چې د ژمي په راتلونکې موده کې به شاوخوا ۱۹.۲ میلیونه انسانان، یعنې د افغانستان نږدې ۳۸ سلنه نفوس، د خوړو له شدیدې ناامنۍ سره مخ شي.

–د ۲۰۲۶ کال د نومبر په څلورمه د یونیسف او یونسکو ګډ راپور څرګند کړ چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې له ۲.۶ میلیونو څخه زیاتې افغانې نجونې له ثانوي زده‌کړو محرومې شوې دي. دغه راپور د لومړنیو زده‌کړو د لاسرسي او کیفیت ژورې ستونزې هم بیانوي.

–نړیوال بانک هم په ۲۰۲۶ کال کې څرګنده کړې چې که څه هم د افغانستان په اقتصاد کې یو څه وده لیدل شوې، خو د نفوس زیاتوالی، کمزورې پانګونه، د کار محدود فرصتونه او اقتصادي فشارونه د ډېرو کورنیو د ژوند په ښه کېدو کې خنډونه دي.

دا هغه واقعیتونه دي چې باید د هر افغان سیاسي، فرهنګي او ټولنیز بحث په مرکز کې وي.

کله چې یو ملت د لوږې له بحران سره مخ وي، د هغه د فکري مشرانو مسئولیت یوازې د سیاسي دریځونو اعلانول نه دي.

کله چې د یوه هېواد د نجونو د زده‌کړو لارې تړلې وي، د هغه د پوهانو مسئولیت یوازې د غندنې اعلامیې خپرول نه دي؛ د قانوني، عملي او دوامدارو تعلیمي فرصتونو د برابرولو هڅه هم ده.

او کله چې د یوه هېواد ځوانان بې‌کاره وي، د هغه د سوداګرو او اقتصادپوهانو مسئولیت یوازې د اقتصادي بحران تشریح نه ده؛ د پانګونې، مهارتونو او کارموندنې د واقعي فرصتونو رامنځته کول هم دي.

خو د دې مسئولیت معنا دا نه ده چې د افغانستان ټولې ستونزې دې د مهاجرو افغانانو پر اوږو واچول شي.

د هېواد د اقتصادي او ټولنیزو شرایطو د ښه کولو لومړنی مسئولیت د واک او پرېکړو له خاوندانو سره دی. د خلکو پر زده‌کړو، کار، مدني مشارکت او اقتصادي فعالیتونو محدودیتونه د فردي خیریه مرستو له لارې نه شي جبرانېدای.

بهر مېشتي افغانان مرسته کولای شي، خو د هغوی مرسته د سالمې حکومتولۍ، عادلانه قوانینو او د خلکو د حقونو بدیل نه شي کېدای.

-: د نجونو له زده‌کړو پرته د افغانستان راتلونکی نیمګړی دی

د افغانستان د راتلونکي په اړه هره علمي او ملي طرحه چې د ښځو او نجونو د زده‌کړو مسئله پکې بنسټیز ځای ونه لري، له یوې سترې نیمګړتیا سره مخ ده.

ښځه یوازې د یوې کورنۍ غړې نه ده؛ د ټولنې د پوهې، اقتصاد، روغتیا، روزنې او پرمختګ فعاله برخه ده.

هغه هېواد چې د خپل نفوس یوه لویه برخه له لوړو زده‌کړو او مسلکي فعالیتونو محرومه کړي، په حقیقت کې د خپلې بشري پانګې یوه مهمه برخه له کارولو بې‌برخې کوي.

د یونیسف د ۲۰۲۶ کال د څېړنې له مخې، د ښځو پر زده‌کړو او کار دوامدار محدودیتونه کولای شي تر ۲۰۳۰ کال پورې افغانستان د زرګونو ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو له احتمالي کمښت سره مخ کړي.

د دې مسئلې اغېز یوازې پر نجونو نه محدودېږي.

که ښځینه ډاکټرانې کمې شي، د ښځو روغتیايي خدمتونه زیانمنېږي.

که ښځینه ښوونکې کمې شي، د راتلونکو نسلونو د زده‌کړو ظرفیت کمزورېږي.

که د ښځو اقتصادي مشارکت محدود وي، د کورنیو د عاید فرصتونه تنګېږي.

او که د یوې ټولنې د نیمایي وګړو استعدادونه له پرمختګ څخه محروم پاتې شي، د ټول هېواد د ودې امکانات کمېږي.

له همدې امله، د نجونو د زده‌کړو مسئله یوازې د ښځو مسئله نه ده.

دا د افغانستان د اقتصاد، روغتیا، انساني کرامت او ملي راتلونکي مسئله ده.

د حل لپاره باید د رسمي ښوونځیو او پوهنتونونو د بشپړ پرانیستل کېدو غوښتنه په دوامداره، سوله‌ییزه او علمي بڼه مطرح شي. په عین وخت کې دې بهر مېشتي افغان استادان، پوهنتونونه او خیریه بنسټونه د قانوني او خوندي لارو له مخې د آنلاین زده‌کړو، ژبنیو کورسونو، بورسونو، ښوونیزو موادو او مسلکي لارښوونو ملاتړ وکړي.

خو بدیلې زده‌کړې باید د رسمي زده‌کړو د بندیزونو د دایمي منلو وسیله ونه ګرځي.

د افغانستان هر ماشوم، که هلک وي او که نجلۍ، باید د خپل استعداد د غوړېدو فرصت ولري.

-: اوبه، وچکالي او اقلیمي بدلون؛ د سبا هغه بحران چې د پرون له جګړو کم خطرناک نه دی

د افغانستان د راتلونکي یوه ستره ننګونه د اوبو مدیریت، وچکالي او اقلیمي بدلون دی.

افغانستان د غرونو، سیندونو او موسمي واورو هېواد دی، خو د اوبو د زېرمه کولو، عادلانه وېش، اغېزناکې استفادې او د اوږدمهاله مدیریت په برخه کې له ګڼو ستونزو سره مخ دی.

د اقلیمي بدلون له امله د بارانونو او واورو په بڼه او وخت کې بدلون، اوږدې وچکالۍ، ناڅاپي سېلابونه، د ځمکې لاندې اوبو کمېدل او د کرنیزو محصولاتو زیانمنېدل د خلکو پر ژوند اغېز کوي.

د اوبو بحران یوازې د چاپېریال مسئله نه ده.

دا د خوراک، روغتیا، اقتصاد، کډوالۍ او سیمه‌ییز ثبات مسئله هم ده.

که اوبه کمې شي، کرنه زیانمنېږي.

که کرنه زیانمنه شي، د بزګر عاید کمېږي.

که د بزګر عاید کم شي، بې‌وزلي او کډوالي زیاتېدای شي.

او که د خلکو اقتصادي او ټولنیز فشارونه ډېر شي، د بې‌ثباتۍ خطرونه هم زیاتېدای شي.

د افغانستان د اوبو ستونزه یوازې د لویو بندونو په جوړولو نه حل کېږي.

د دې لپاره د سیندیزو حوزو علمي مدیریت، د اوبو د لګولو د ضایعاتو کمول، د څاګانو او ځمکې لاندې اوبو څارنه، د باراني اوبو راټولول، د اوبو د زېرمه کولو مناسبې پروژې، د وچکالۍ پر وړاندې مقاوم کښتونه او د اقلیمي معلوماتو منظم سیستمونه اړین دي.

د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې مېشت افغان اوبوپوهان، د چاپېریال متخصصان، د کرنې انجنیران او د اقلیم څېړونکي کولای شي په دې برخه کې ګډې علمي طرحې جوړې کړي.

دوی کولای شي د افغانستان د اوبو د حوزو په اړه څېړنې ترسره کړي، د سیمو د اړتیاوو پر بنسټ وړې پروژې طرحه کړي او د ځايي مسلکي کسانو روزنه وکړي.

د بېلګې په توګه، که په یوه ولسوالۍ کې د څښاک د اوبو ستونزه وي، د مرستې لومړی ګام باید د اوبو د سرچینې، کیفیت، د ځمکې لاندې زېرمو او د خلکو د اړتیاوو علمي ارزونه وي؛ نه یوازې د یوې څاه د کیندلو اعلان.

ځکه ناسمې او بې‌مطالعې پروژې کله ناکله د اوبو د ستونزې د حل پر ځای د هغې د لا ژورېدو سبب ګرځي.

افغانستان د خپلو اوبو د عادلانه او اغېزناک استعمال حق او اړتیا لري؛ خو له ګاونډیانو سره د ګډو اوبو مسئلې باید د نړیوالو اصولو، متقابل تفاهم، تخنیکي څېړنو او سوله‌ییزې دیپلوماسۍ له لارې مدیریت شي.

اوبه باید د راتلونکي د همکارۍ وسیله شي، نه د نوې دښمنۍ سرچینه.

-: د پاکستان او ایران سیاستونه؛ ملي ګټې، مداخلې او د ګاونډیتوب ستونزمن واقعیتونه

د افغانستان جغرافیه د دې هېواد د فرصتونو او ستونزو دواړو سرچینه ده.

افغانستان د جنوبي او مرکزي آسیا ترمنځ پروت دی او له پاکستان، ایران، چین، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره ګډې پولې لري.

په ځانګړي ډول له پاکستان او ایران سره یې اړیکې د تاریخ، اقتصاد، مهاجرت، سوداګرۍ، اوبو، امنیت او سیمه‌ییزو سیالیو له امله پېچلې دي.

د افغانستان په تېرو لسیزو کې د پاکستان د دولت او امنیتي بنسټونو د سیاستونو، د افغان وسله‌والو ډلو د ملاتړ، سرحدي شخړو او د افغان کډوالو د وضعیت په اړه ژورې اندېښنې او شخړې موجودې وې.

له ایران سره هم د کډوالو د حقونو، د هلمند د اوبو، سرحدي پېښو، مذهبي اړیکو او سیاسي نفوذ په اړه اختلافونه رامنځته شوي دي.

دا مسائل باید په علمي او حقوقي بڼه وڅېړل شي.

خو دلته یو بنسټیز توپیر اړین دی:

د یوه ګاونډي دولت د مشخصو سیاستونو نقد د هغه هېواد له ټولو خلکو سره دښمني نه ده.

د پاکستان او ایران عام خلک، د هغوی علمي بنسټونه، مدني ټولنې او بشري سازمانونه باید په یوه واحد سیاسي قضاوت کې راټول نه شي.

د افغانستان ملي ګټې د دې غوښتنه کوي چې د هر ډول سرحدي تېري، غیرقانوني مداخلې او د افغانانو د حقونو د نقض پر وړاندې روښانه او اصولي دریځ موجود وي.

خو دغه دریځ باید د احساساتي شعارونو، قومي نفرت او بې‌سنده تورونو پر ځای پر مستندو شواهدو، نړیوالو حقوقو او اغېزناکې دیپلوماسۍ ولاړ وي.

بهر مېشتي افغان حقوقپوهان، څېړونکي او د نړیوالو اړیکو متخصصان کولای شي د سرحدي پېښو، د کډوالو د حقونو، د اوبو د شخړو او د سوداګریزو محدودیتونو په اړه مسلکي راپورونه برابر کړي.

د افغانستان د اقتصادي خپلواکۍ لپاره هم اړینه ده چې د سوداګرۍ لارې متنوع شي، د کورنیو تولیداتو ظرفیت لوړ شي او له یوه یا دوو ترانزیټي مسیرونو څخه پر زیاتې وابستګۍ د کمېدو هڅې وشي.

خو اقتصادي خپلواکي د نړۍ له اقتصاد څخه د ځان جلا کولو معنا نه لري.

اقتصادي خپلواکي د دې معنا لري چې افغانستان د خپلو ملي ګټو پر بنسټ له څو اړخیزو اړیکو، سالمې سوداګرۍ او متوازنو اقتصادي فرصتونو څخه ګټه واخلي.

-: قومي، ژبني او مذهبي اختلافونه؛ د ملي یووالي اصلي آزموینه

افغانستان د قومونو، ژبو، مذهبونو او فرهنګونو ګډ کور دی.

د دې هېواد فرهنګي بډاینه په همدې تنوع کې پرته ده.

خو کله چې دغه تنوع د سیاسي انحصار، تبعیض او متقابلې بې‌باورۍ له لارې مدیریت شي، د ټولنیزو شخړو زمینه برابرېږي.

د افغانستان د ملي یووالي لپاره اړینه ده چې د هویت د تعریف پر سر له نه ختمېدونکو شخړو څخه د ګډو حقونو او ګډ مسئولیت پر لور حرکت وشي.

هیڅ افغان باید د خپلې ژبې، قوم، مذهب یا سیمې له امله د سپکاوي، محرومیت یا تبعیض احساس ونه کړي.

پښتو، دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌یي، نورستاني او د افغانستان نورې ژبې د دې هېواد د فرهنګي میراث برخې دي.

د یوې ژبې وده باید د بلې ژبې د کمزورۍ په معنا ونه ګڼل شي.

د یوه قوم عزت باید د بل قوم د سپکاوي پر بنسټ تعریف نه شي.

او د یوه مذهبي باور درناوی باید د بل مذهب د پیروانو د حقونو د محدودولو وسیله ونه ګرځي.

په ځانګړي ډول د مذهبي او قومي لږکیو د امنیت، عبادت، زده‌کړې، کار، فرهنګي هویت او ټولنیز مشارکت حقونه باید خوندي وي.

د ملي یووالي د فلسفې له نظره، د اکثریت او اقلیت اړیکه باید یوازې د شمېر پر بنسټ نه وي.

د هر انسان بنسټیز حقونه د هغه د ډلې د شمېر له زیاتوالي او کموالي څخه مستقل ارزښت لري.

ملي یووالی هغه وخت رښتینی کېږي چې د هېواد هر اوسېدونکی وکولای شي ووایي:

دا وطن زما هم دی.

زما ژبه پکې د درناوي وړ ده.

زما عقیده پکې د امنیت حق لري.

زما ماشوم پکې د زده‌کړې حق لري.

زما استعداد پکې د پرمختګ فرصت لري.

او زما د ژوند ارزښت د بل افغان له ژوند څخه کم نه دی.

افغانیت باید د یوه افغان د هویت د حذفولو وسیله نه، بلکې د ټولو د ګډو حقونو، ګډ تاریخ او ګډ راتلونکي د پېژندلو پراخ چتر وي.

-: د پوهانو او مسلکي کسانو محرومیت؛ د یوه ملت د عقل او واک ترمنځ واټن

د افغانستان د وروستیو لسیزو یوه مهمه ستونزه د مسلکي وړتیا او سیاسي واک ترمنځ نابرابره اړیکه ده.

په بېلابېلو دورو کې سیاسي وفادارۍ، شخصي اړیکو، تنظیمي تړاوونو، قومي نفوذ او د قدرت نورو معیارونو د وړتیا پر بنسټ د ګمارنې له اصل سره سیالي کړې ده.

کله چې د دولت د ادارې لپاره د پوهې پر ځای وفاداري لومړیتوب ومومي، د ادارې کیفیت زیانمنېږي.

کله چې د اوبو د مدیریت پرېکړې له علمي څېړنو پرته وشي، د طبیعي سرچینو د ضایع کېدو خطر زیاتېږي.

کله چې اقتصادي سیاستونه د متخصصانو له پراخ ګډون پرته جوړ شي، د ناکامو پرېکړو احتمال لوړېږي.

او کله چې د ښوونې، روغتیا، کرنې او صنعت په برخو کې د وړ کسانو د کار زمینه محدوده وي، د هېواد د پرمختګ ظرفیت کمزورېږي.

افغانستان په کور دننه او بهر د مسلکي کسانو مهم ظرفیت لري.

خو دا ظرفیت د یوه ګډ ملي خدمت په سیستم کې منظمولو ته اړتیا لري.

د دې لپاره د یوه خپلواک، غیرانتفاعي او شفاف افغان مسلکي پوهانو د همکارۍ شبکې جوړول یو عملي ګام کېدای شي.

دغه شبکه کولای شي د اوبو، کرنې، روغتیا، ښوونې، اقتصاد، ټکنالوژۍ، حقوقو او چاپېریال په برخو کې متخصصان سره ونښلوي.

د شبکې غړیتوب باید د قوم، ژبې، مذهب، جنسیت او سیاسي نظر پر ځای د مسلکي وړتیا، اخلاقي مسئولیت او د خلکو د خدمت پر بنسټ وي.

د دې شبکې د کار موخه باید د کومې سیاسي ډلې د واکمنولو هڅه نه، بلکې د افغانستان د خلکو د واقعي اړتیاوو لپاره د پوهې او تجربې کارول وي.

-: له شعار څخه تر عمله؛ بهر مېشتي افغانان څه کولای شي؟

د افغانستان د ستونزو د حل لپاره یوازې د ملي یووالي غوښتنه بسنه نه کوي.

یووالی هغه وخت ارزښت پیدا کوي چې په ګډ کار بدل شي.

د دې لپاره د بهر مېشتو افغانانو ترمنځ د یوه داسې رضاکارانه، غیرګوندي، ټول‌شموله او شفاف مدني چوکاټ رامنځته کول ګټور کېدای شي چې د افغانستان د خلکو د اړتیاوو پر بنسټ عملي پروژې پر مخ یوسي.

د دې چوکاټ نوم، د بېلګې په توګه، «د افغانستان د ګډې آبادۍ او ملي همکارۍ نوښت» کېښودل کېدای شي.

دا د یوه نوي سیاسي ګوند د جوړولو وړاندیز نه دی.

دا د یوه داسې مدني او مسلکي همکاریز جوړښت تصور دی چې د بېلابېلو سیاسي نظرونو افغانان وکولای شي د خپلو ګډو انساني او ملي اړتیاوو لپاره پکې کار وکړي.

د دې نوښت لپاره څو اساسي لارې مهمې دي:

1. د ګډو ملي اړتیاوو پېژندنه: په هر ولایت او ولسوالۍ کې دې د زده‌کړې، روغتیا، اوبو، خوړو او کارموندنې اړتیاوې د ځايي خلکو په ګډون وڅېړل شي.

2. د مسلکي کسانو د ظرفیتونو راټولول: بهر مېشتي افغانان دې د خپلې پوهې، تخصص، تجربې او د رضاکارانه وخت د اندازې له مخې په یوه خوندي او منظم سیستم کې ګډون وکړي.

3. د کوچنیو، خو دوامدارو پروژو پیل: د لویو شعارونو پر ځای دې د یوې ولسوالۍ د څښاک اوبو، د یوه ښوونځي د درسي موادو، د یوې روغتیايي څانګې یا د یوې مسلکي روزنیزې پروژې په څېر مشخص کارونه پیل شي.

4. د مالي شفافیت تضمین: هره مرسته دې د قانوني مالي لارو، روښانه بودیجې، خپلواکې څارنې او عامه راپور ورکولو له لارې ولګول شي.

5. د ښځو او ځوانانو ګډون: د پروژو په طرحه، مشوره، پلي کولو او ارزونه کې دې د ښځو او ځوانانو حقیقي او خوندي ګډون یقیني شي.

6. د ټولنیزو رسنیو مثبت استعمال: د شخصي سپکاوي او قومي نفرت پر ځای دې علمي بحثونه، د مرستو حساب ورکونه، د ښوونې پروګرامونه او د بریالیو عملي تجربو معرفي کول پراخ شي.

7. د سیاسي اختلاف او بشري خدمت جلا ساتل: ګډونوال دې د خپلو سیاسي نظرونو د بدلولو لپاره نه اړ کېږي؛ خو په ګډو پروژو کې دې د کرامت، عدم تبعیض، شفافیت او د تاوتریخوالي د نه ملاتړ اصول ومني.

د دې ډول نوښت بریا په دې پورې تړلې ده چې د خلکو باور ترلاسه کړي.

که یو خیریه یا مدني بنسټ د شخصي شهرت، سیاسي نفوذ یا قومي سیالۍ په وسیله بدل شي، نو د ګډې آبادۍ موخه زیانمنېږي.

له همدې امله، د هرې پروژې د بریا معیار باید د هغې واقعي پایله وي.

څومره ماشومانو زده‌کړې ته لاسرسی وموند؟

څومره کورنیو پاکې اوبه ترلاسه کړې؟

څومره ځوانانو مسلکي مهارت زده کړ؟

څومره کسانو د کار فرصت ترلاسه کړ؟

او د پروژې له پای وروسته څومره خدمتونه دوام لري؟

د ملي خدمت اندازه باید د ویناوو په اوږدوالي نه، بلکې د خلکو د ژوند په ښه کېدو وشي.

-: د افغانستان د بیا رغونې لپاره د عمل درې پړاوونه

د ملي همکارۍ هره طرحه باید له واقعیتونو سره برابره وي.

د افغانستان ستونزې دومره ژورې دي چې په یوه کال، یوه کنفرانس یا یوه خیریه پروژه نه حل کېږي.

خو د اوږدمهاله بدلون لپاره له کوچنیو، حساب ورکوونکو او منظم ګامونو پیل کېدای شي.

لومړی پړاو: د لومړیو سلو ورځو کار

په دې پړاو کې باید د بېلابېلو هېوادونو له افغان متخصصانو، ښوونکو، ډاکټرانو، انجنیرانو، اقتصادپوهانو، سوداګرو او مدني فعالانو څخه یوه کوچنۍ همغږې ډله جوړه شي.

دغه ډله دې د افغانستان د څو مشخصو سیمو اړتیاوې وڅېړي او د هغو پروژو لېست برابر کړي چې په قانوني، خوندي او شفاف ډول عملي کېدای شي.

د بېلګې په توګه، د څښاک اوبو د یوې سرچینې تخنیکي ارزونه، د بې‌وزلو ماشومانو د درسي موادو برابرول، د روغتیايي پوهاوي پروګرام یا د ځوانانو لپاره د مسلکي مهارتونو آنلاین روزنه.

د پروژو د انتخاب لپاره دې د سیاسي اړیکو پر ځای د اړتیا، امکان، اغېز او دوام معیارونه وکارول شي.

دویم پړاو: د یوه کال منظم فعالیت

د لومړنیو تجربو له ارزونې وروسته دې بریالۍ پروژې پراخې شي.

په دې پړاو کې د ښوونې، روغتیا، اوبو او کارموندنې لپاره ځانګړې مسلکي ډلې جوړېدای شي.

د افغانستان له دننه ځايي همکارانو سره دې د هغوی د خوندیتوب، رضایت او اړتیاوو په پام کې نیولو سره اړیکې ټینګې شي.

د مالي مرستو لپاره دې خپلواکه حسابرسي موجوده وي او د مرستو د وېش په بهیر کې دې د قوم، مذهب، جنسیت او سیاسي نظر پر بنسټ تبعیض ونه شي.

د هرې پروژې پایلې دې په ښکاره ډول خپرې شي، خو د هغو کسانو شخصي معلومات دې خوندي وساتل شي چې د مرستې ترلاسه کول یې د امنیت یا ټولنیز فشار سبب کېدای شي.

درېیم پړاو: د پنځو کلونو ملي ظرفیت جوړونه

په اوږدمهاله پړاو کې دې تمرکز یوازې پر خیریه مرستو نه وي.

Related Posts
1 of 63,828

د خیریه مرستو ترڅنګ دې د مهارتونو، تولید، کوچنیو کاروبارونو، کرنې، اوبو، ټکنالوژۍ او علمي څېړنو د پیاوړتیا لپاره دوامدارې پروژې رامنځته شي.

د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو ګټوره مرسته هغه ده چې خلک په تدریجي ډول د خپل ژوند د سمبالولو توانمند کړي.

د یوې کورنۍ لپاره د یوې میاشتې خوراک برابرول ارزښت لري.

خو که د هماغې کورنۍ یوه غړي ته د کار مهارت، مناسب وسایل او بازار ته د لاسرسي فرصت برابر شي، د اوږدمهاله هوساینې امکان یې زیاتېږي.

البته، په سختو بشري بحرانونو کې عاجلې مرستې باید د اوږدمهاله پراختیا تر نوم لاندې و نه ځنډول شي.

لوږه سمدستي ځواب غواړي؛ پرمختګ دوامداره کار غواړي.

دواړه اړین دي.

-: د ملي یووالي لپاره د نوي اخلاقي تړون اړتیا

د افغانستان د راتلونکي لپاره تر هر څه مهمه اړتیا ښايي د افغانانو ترمنځ د باور بیا رغول وي.

بې‌باوري په یوه ورځ نه ده پیدا شوې او په یوه غونډه نه شي ختمېدای.

دا د څو لسیزو د جګړو، سیاسي تېروتنو، محرومیتونو، تبعیضونو او متقابلو تورونو محصول دی.

د باور د بیا رغولو لپاره باید د ګډ ژوند ځینې بنسټیز اصول ومنل شي.

لومړی اصل دا دی چې د افغانستان د هر انسان ژوند او کرامت یو شان ارزښت لري.

دویم اصل دا دی چې سیاسي اختلاف د دښمنۍ معنا نه لري.

درېیم اصل دا دی چې هېڅ سیاسي ډله، قوم یا شخص د افغانستان د ټول حقیقت یوازینی استازی نه شي کېدای.

څلورم اصل دا دی چې د تېرو جګړو د قربانیانو درد باید د سیاسي هویت پر بنسټ درجه‌بندي نه شي.

پنځم اصل دا دی چې د هېواد د ملي ګټو ساتنه باید د بشري حقونو، عدالت او د خلکو د مشروع غوښتنو له درناوي سره یو ځای وي.

شپږم اصل دا دی چې د علم، وړتیا او خدمت ارزښت باید د سیاسي وفادارۍ تر ارزښت لوړ وي.

او اووم اصل دا دی چې د افغانستان د راتلونکي په جوړولو کې باید د ښځو، ځوانانو، قومي او مذهبي لږکیو، کډوالو او د هېواد د ټولو سیمو د خلکو د ګډون لپاره عادلانه فرصتونه موجود وي.

دا اصول د ټولو تاریخي او سیاسي اختلافونو د ختمېدو ضمانت نه شي کېدای.

خو کولای شي د اختلافونو د مدیریت لپاره یوه ګډه اخلاقي او مدني زمینه برابره کړي.

ځکه د یوه ملت یووالی د دې غوښتنه نه کوي چې ټول خلک دې یو شان فکر وکړي.

بلکې دا غوښتنه کوي چې ټول خلک د یو بل د انساني حقونو او د ګډ وطن د راتلونکي په اړه مسئولیت ومني.

-: د بهر مېشتي افغان د وجدان یوه پوښتنه

ای له وطنه لرې افغانه!

ته چې نن د نړۍ په یوه آرام ښار کې ژوند کوې، د قانون تر سیوري لاندې کار کوې، ستا ماشومان ښوونځي ته ځي، روغتون ته لاسرسی لرې او د خپل فکر د څرګندولو فرصت لرې، آیا کله دې له ځانه پوښتنه کړې چې د خپل وطن د هغو ماشومانو لپاره دې څه کړي چې دا فرصتونه نه لري؟

دا پوښتنه د ملامتولو لپاره نه ده.

دا د مسئولیت د راویښولو لپاره ده.

ته حق لرې چې خپل ژوند جوړ کړې.

ته حق لرې چې د خپلو ماشومانو راتلونکی خوندي کړې.

ته حق لرې چې د اوږد مهاجرت، کار او ستونزو له ستړیا وروسته آرام ژوند وغواړې.

هیڅوک حق نه لري چې له تا څخه د خپل ژوند د قرباني کولو غوښتنه وکړي.

خو که ته د خپل وخت، پوهې، تجربې یا شتمنۍ یوه کوچنۍ برخه د خپل وطن د یوه انسان د ژوند د ښه کولو لپاره وکاروې، نو د مهاجرت او وطن ترمنځ به دې د خدمت یو ښکلی پل جوړ کړی وي.

ته اړ نه یې چې د ټولو افغانانو ستونزې حل کړې.

خو کولای شې د یوې ستونزې د حل برخه شې.

که ډاکټر یې، د روغتیا په اړه پوهه شریکه کړه.

که ښوونکی یې، د زده‌کړې یو فرصت برابر کړه.

که انجنیر یې، د یوې عملي پروژې په طرحه کې مرسته وکړه.

که سوداګر یې، د قانوني او مسئولانه پانګونې فرصتونه وڅېړه.

که لیکوال یې، د نفرت پر ځای د پوهې، عدالت او تفاهم قلم وچلوه.

که ژورنالست یې، حقیقت وپلټه، د قربانیانو غږ واوره او د بې‌سنده تورونو له خپرولو ډډه وکړه.

که سیاستوال یې، د خپل دریځ ترڅنګ د ولس د ژوند د ښه کولو لپاره عملي طرحه وړاندې کړه.

او که یوازې یو عادي افغان یې، د یوه بل افغان د عزت ساتل، د یوې کورنۍ مرسته کول او د یوه ماشوم د زده‌کړې ملاتړ هم لوی انساني ارزښت لري.

د وطن خدمت تل د لویو منصبونو، سترو پانګو او مشهور نومونو غوښتنه نه کوي؛ کله ناکله د یوه انسان د درد درک کول او د هغه د کمولو لپاره یو کوچنی عملي ګام اخیستل هم د وطن‌پالنې ښکلی مفهوم دی.

-: د افغانستان اصلي ځواک د افغانانو په یووالي، پوهه او متقابل باور کې دی

د افغانستان تاریخ ښيي چې بهرني قدرتونه د خپلو ګټو له مخې سیاستونه بدلوي.

نړیوال ائتلافونه جوړېږي او ماتېږي.

حکومتونه راځي او ځي.

اقتصادي اړیکې بدلېږي.

سیمه‌ییزې سیالۍ نوې بڼې خپلوي.

خو هغه څه چې د یوه ملت د اوږدمهاله بقا او پرمختګ لپاره بنسټیز ارزښت لري، د هغه د خلکو انساني ظرفیت، ګډ بنسټونه، پوهه، تولیدي وړتیا او د متقابل باور فرهنګ دی.

افغانستان نه شي کولای خپل راتلونکی یوازې د بهرنیو مرستو، د ګاونډیانو د سیاستونو یا د نړیوالو قدرتونو د پرېکړو پر بنسټ جوړ کړي.

خو دا هم واقعیت دی چې په معاصره نړۍ کې هېڅ هېواد په بشپړه انزوا کې پرمختګ نه شي کولای.

افغانستان هم د سیمې او نړۍ له علمي، اقتصادي او دیپلوماتیکو اړیکو اړتیا لري.

اصلي موخه باید دا وي چې د بهرنیو اړیکو په مدیریت کې د خلکو هوساینه، ملي حاکمیت، اقتصادي فرصتونه او د بشري حقونو درناوی بنسټیز معیارونه وي.

د افغانستان ځواک یوازې په طبیعي زېرمو کې نه دی.

د افغانستان ځواک په هغه ځوان کې دی چې زده‌کړې ته اړتیا لري.

په هغه بزګر کې دی چې اوبو او بازار ته اړتیا لري.

په هغې نجلۍ کې دی چې غواړي ډاکټره شي.

په هغه کډوال کې دی چې غواړي خپله تجربه د وطن په ګټه وکاروي.

په هغه استاد کې دی چې غواړي پوهه خپره کړي.

او په هغه مدني تفاهم کې دی چې بېلابېل افغانان د ګډو موخو لپاره سره نښلوي.

د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو مهمه پانګه همدا انسان دی.

که انسان وروزل شي، د پرمختګ امکانات زیاتېږي.

که انسان ته فرصت ورکړل شي، استعداد غوړېږي.

که انسان ته عزت ورکړل شي، د ګډ ژوند باور پیاوړی کېږي.

او که انسان د خپل برخلیک په جوړولو کې ونډه ولري، د ملي مسئولیت احساس یې ژورېږي.

-: د افغانیت فلسفه؛ وطن‌پالنه له شعار څخه تر مسئولیت پورې

افغانیت باید یوازې د احساساتو یوه کلمه نه وي.

افغانیت باید د ګډ مسئولیت، متقابل احترام، د حقونو د منلو او د وطن د آبادۍ یو اخلاقي مفهوم وي.

که یو افغان د خپل وطن په نوم بل افغان سپکوي، نو باید له ځانه وپوښتي چې د هغه وطن‌پالنه د چا د عزت لپاره ده.

که یو افغان د ملي یووالي شعار ورکوي، خو د بل قوم ژبه او فرهنګ نه مني، نو د هغه د یووالي په تصور کې نیمګړتیا شته.

که یو افغان د عدالت خبرې کوي، خو د خپلې خوښې د سیاسي ډلې تېروتنې پټوي، نو د هغه عدالت له انصاف څخه لرې کېږي.

او که یو افغان د آزادۍ غوښتنه کوي، خو د خپل مخالف د نظر د څرګندولو حق نه مني، نو د آزادۍ په مفهوم کې یې تضاد موجود دی.

رښتینی ملي فکر له ځان څخه پیل کېږي.

له دې پوښتنې څخه چې زه د خپل هېواد لپاره څه کوم؟

آیا زما خبرې د خلکو ترمنځ باور زیاتوي که نفرت؟

آیا زما سیاسي فعالیت د ستونزې د حل لپاره لاره وړاندې کوي که یوازې د مقابل لوري سپکاوی کوي؟

آیا زما وطن‌پالنه د ټولو افغانانو لپاره ده که یوازې د هغو کسانو لپاره چې زما په څېر فکر کوي؟

او آیا زه د افغانستان راتلونکی د خپلو شخصي غوښتنو له مخې تعریفوم، که د هېواد د ټولو وګړو د ګډو حقونو او اړتیاوو له مخې؟

د دې پوښتنو ځوابونه آسانه نه دي.

خو له همدې پوښتنو پرته د یوه بالغ ملي شعور رامنځته کېدل هم ستونزمن دي.

ملي شعور هغه وخت لوړېږي چې انسان د خپل قوم، ژبې، مذهب او سیاسي فکر له مینې سره سره د بل افغان د انساني کرامت او مساوي حقونو د منلو وړتیا ولري.

-: د افغانستان راتلونکی؛ له مهاجرت څخه تر ملي همکارۍ

د افغانستان د راتلونکي لپاره د بهر مېشتو افغانانو ترمنځ د اړیکو یوه نوې فلسفه اړینه ده.

دا فلسفه باید له دې پوښتنې څخه پیل نه شي چې څوک د چا مخالف دی.

بلکې له دې پوښتنې څخه پیل شي چې موږ په کومو ګډو اړتیاوو کې همکاري کولای شو.

کېدای شي دوه افغانان د افغانستان د تېرو پنځوسو کلونو په تاریخ کې د یوه سیاسي شخصیت په اړه بشپړ مخالف نظرونه ولري.

خو دواړه ښايي په دې موافق وي چې د یوې ولسوالۍ ماشومان پاکو اوبو ته اړتیا لري.

کېدای شي دوه افغانان د حکومتولۍ د راتلونکي نظام په اړه بېلابېل نظرونه ولري.

خو دواړه ښايي د نجونو او هلکانو د زده‌کړو، د فقر د کمولو او د ناروغانو د درملنې پر اړتیا توافق ولري.

کېدای شي دوه افغانان د خپلو تاریخي روایتونو په اړه اختلاف ولري.

خو دواړه ښايي دا ومني چې د افغانستان د خلکو ژوند، امنیت او کرامت باید خوندي وي.

د ملي همکارۍ بنسټ باید له همدې ګډو نقطو څخه جوړ شي.

دا د سیاسي اختلافونو د پټولو غوښتنه نه ده.

دا د دې غوښتنه ده چې اختلافونه دې د ګډو انساني اړتیاوو د پوره کولو مخه نه نیسي.

که افغانان د اختلاف تر څنګ د همکارۍ هنر زده کړي، نو د ملي یووالي لپاره به یوه نوې لار پرانیستل شي.

او که دا همکاري په عملي پروژو، شفافو بنسټونو او دوامدارو اړیکو بدله شي، د مهاجرت پراخه افغان ټولنه کولای شي د افغانستان د علمي، اقتصادي او ټولنیزې بیا رغونې یوه مهمه برخه وګرځي.

-: د تاریخ محکمه او د راتلونکو نسلونو پوښتنه

یوه ورځ به د افغانستان راتلونکی نسل زموږ د زمانې تاریخ لولي.

هغوی به د تېرو پنځوسو کلونو د جګړو، مهاجرتونو، سیاسي اختلافونو، د واکمنیو د سقوطونو او د خلکو د محرومیتونو په اړه پوښتنې کوي.

هغوی به وپوښتي:

کله چې زموږ نیکونه د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې خواره وو، ولې یې د خپل وطن د آبادۍ لپاره لا ډېر ګډ کار ونه کړ؟

کله چې د افغانستان نجونې له زده‌کړو محرومې وې، پوهانو یې څه وکړل؟

کله چې د افغانستان خلک له لوږې سره مخ وو، شتمنو او مرستندویو بنسټونو یې څه وکړل؟

کله چې وچکالۍ د کروندو ژوند ګواښه، د اوبو او چاپېریال متخصصانو یې څه طرحې وړاندې کړې؟

کله چې د هېواد مسلکي کسان له واک او پرېکړو لرې پاتې وو، د وړتیا د ارزښت د پیاوړتیا لپاره کومې هڅې وشوې؟

او کله چې افغانان په ټولنیزو رسنیو کې یو بل سپکول، د تفاهم او ملي همکارۍ غږ چا پورته کړ؟

دا پوښتنې به یوازې د سیاستوالو لپاره نه وي.

دا به د لیکوالانو، ژورنالستانو، استادانو، سوداګرو، پوهانو، مدني فعالانو او د هر هغه انسان لپاره وي چې د خپل وخت د شرایطو په اندازه یې د عمل فرصت درلود.

موږ به راتلونکو نسلونو ته څه ځواب ورکوو؟

آیا ورته به وایو چې موږ د یوه بل د ماتولو لپاره ډېرې خبرې وکړې؟

که به ورته وایو چې موږ د خپلو اختلافونو ترڅنګ د یوه ګډ وطن د آبادۍ لپاره هم کار وکړ؟

تاریخ یوازې د دې پوښتنه نه کوي چې موږ څه ویل.

تاریخ دا هم پوښتي چې موږ څه وکړل.

او د انسان د مسئولیت تر ټولو ژوره فلسفه ښايي همدا وي:

د خپل وخت د دردونو په وړاندې بې‌تفاوتي هم د تاریخ په حافظه کې خپل ځای لري.

-: ای د نړۍ په څلورو خواوو کې خواره افغانه! وطن دې لا هم ستا په تمه دی

ای افغانه!

ته چې د ناروې په سړو ماښامونو کې د خپل کلي د تودې ډوډۍ بوی یادوې؛

ته چې د جرمني په منظمږ او ښکلو ښارونو کې د خپل وطن د ورانو لارو تصویرونه په زړه کې ګرځوې؛

ته چې د لندن په باراني کوڅو کې د کابل، کندهار، هرات، مزار، ننګرهار، کونړ، بامیان، بدخشان، پکتیا، فاریاب او د خپل پلرني کلي خاطرې له ځانه سره وړې؛

ته چې د امریکا، کاناډا، استرالیا او د نړۍ په نورو هېوادونو کې د خپلو ماشومانو لپاره نوی ژوند جوړوې؛

او ته چې په پاکستان، ایران او نورو ګاونډیو هېوادونو کې د کډوالۍ، اقتصادي ستونزو او د نامعلوم راتلونکي دروند بار پر اوږو وړې؛

وطن دې یوازې په جغرافیه کې نه دی پاتې.

وطن دې ستا په ژبه کې دی.

ستا په خاطرو کې دی.

ستا د مور په دعا کې دی.

ستا د پلار په کیسو کې دی.

ستا د ماشومتوب په سندرو کې دی.

او ستا د هغو خوبونو په ژورو کې دی چې کله ناکله یې د شپې له خوبه راویښوي.

خو ای افغانه!

وطن یوازې د یادولو لپاره نه دی.

وطن د ساتلو، آبادولو، سمولو او د راتلونکو نسلونو لپاره د ژوند کولو وړ ګرځولو مسئولیت هم دی.

که ته د وطن له درد سره مینه لرې، نو هڅه وکړه چې د هغه د درد د کمولو برخه شې.

که ته د خپل قوم عزت غواړې، نو د بل قوم عزت هم ومنه.

که ته د خپلې ژبې وده غواړې، نو د بلې ژبې د ژوند حق ته هم درناوی وکړه.

که ته د خپل سیاسي فکر د څرګندولو آزادي غواړې، نو د خپل مخالف د سوله‌ییز نظر د څرګندولو حق هم ومنه.

که ته د خپل هېواد خپلواکي غواړې، نو د هغه د خلکو د علمي، اقتصادي او فکري پیاوړتیا لپاره هم کار وکړه.

ځکه هغه ملت چې په خپلو منځونو کې د باور، پوهې او ګډ مسئولیت بنسټونه پیاوړي کړي، د بهرنیو فشارونو او مداخلو پر وړاندې د خپل برخلیک د ساتلو ډېر ظرفیت پیدا کوي.

ای افغانه!

ستا وطن نن یوازې د جګړو له زخمونو نه ځورېږي.

ستا وطن د لوږې درد لري.

د بې‌کارۍ درد لري.

د وچکالۍ درد لري.

د کډوالۍ درد لري.

د نجونو د تړلو ښوونځیو درد لري.

د بې‌وزلو کورنیو درد لري.

د بې‌سرپرستو ماشومانو درد لري.

د مسلکي کسانو د مهاجرت درد لري.

او تر ټولو دروند درد یې د خپلو بچیانو ترمنځ د بې‌باورۍ او نه ختمېدونکو اختلافونو درد دی.

خو دا وطن لا هم د ژوند توان لري.

لا هم د هندوکش غرونه ولاړ دي.

لا هم د کونړ، آمو، هلمند، کابل او نورو سیندونو اوبه بهېږي.

لا هم د کندهار انار، د هرات انګور، د شمال غنم، د ننګرهار نارنج او د هېواد د نورو سیمو د کروندو او باغونو حاصل د آبادۍ د امکان نښې دي.

لا هم د افغانستان په کورونو کې میندې د خپلو ماشومانو د روښانه سباوون دعاوې کوي.

لا هم ځوانان شته چې غواړي زده‌کړې وکړي.

لا هم استادان شته چې غواړي پوهه خپره کړي.

لا هم ډاکټران شته چې غواړي ناروغان وروغوي.

لا هم بزګران شته چې غواړي خپلې ځمکې آبادې کړي.

او لا هم بهر مېشتي افغانان شته چې د خپل وطن له درد سره د مینې او مسئولیت اړیکه ساتي.

نو ولې دا ځواکونه سره یو ځای نه شي؟

ولې د یوه بل د سپکولو پر ځای د یوه بل د وړتیاوو درناوی ونه کړو؟

ولې د بې‌پایلو سیاسي جګړو ترڅنګ د علمي او اقتصادي همکارۍ لارې نه پرانېزو؟

ولې د خپلو اختلافونو په منځ کې د خپلو ګډو ګټو لپاره ځای پیدا نه کړو؟

ولې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د افغانانو پوهه، پانګه، تجربه او اړیکې د افغانستان د آبادۍ لپاره په منظم ځواک بدلې نه کړو؟

ولې د وطن‌پالنې معیار د شعار پر ځای خدمت ونه ګرځوو؟

ولې د تاریخ د ماتم ترڅنګ د راتلونکي د جوړولو جرئت ونه کړو؟

ای افغانه!

ستا د وطن د ژغورلو لپاره تر ټولو لومړی اړینه ده چې ته په خپل فکر کې د بل افغان لپاره ځای پیدا کړې.

دا ځای د دې معنا نه لري چې له خپلو حقونو تېر شې.

دا د دې معنا نه لري چې ظلم ومنې.

دا د دې معنا نه لري چې د تېرو جرمونو او تېروتنو حساب هېر کړې.

بلکې دا معنا لري چې د عدالت غوښتنه دې له انتقام څخه جلا وي، د حق غوښتنه دې له نفرت څخه پاکه وي او وطن‌پالنه دې د ټولو انسانانو د کرامت پر بنسټ ولاړه وي.

ځکه افغانستان د یوه سیاسي لوري په بریا نه آبادېږي.

افغانستان د خپلو ټولو بچیانو د پوهې، زیار، زغم، عدالت او ګډ مسئولیت په برکت آبادېدای شي.

د لیکوال د پای خبرې: افغانستان د شعارونو نه، د عمل انتظار باسي

افغانستان په تېرو لسیزو کې د انقلابونو، جهادونو، دفاع کولو، سقوطونو، فتحو او سیاسي بدلونونو ډېرې کیسې اورېدلې دي.

خو اوس د دې وخت دی چې د افغانستان د تاریخ په کتاب کې د یوې بلې کیسې لپاره ځای پیدا شي.

د داسې کیسې لپاره چې د هغې اتلان یوازې جنرالان، قوماندانان، مولایان او سیاستوال نه وي.

بلکې ښوونکي وي.

ډاکټران وي.

انجنیران وي.

بزګران وي.

څېړونکي وي.

د علم تږي ځوانان وي.

د خپلو ماشومانو د راتلونکي لپاره مبارزه کوونکې میندې وي.

او هغه افغانان وي چې له وطنه لرې یې د وطن د آبادۍ لپاره خپله پوهه او توان کارولی وي.

د افغانستان راتلونکی باید یوازې د جګړې د فاتحانو په نوم ونه لیکل شي.

باید د ژوند د جوړوونکو په نوم هم ولیکل شي.

هغه ورځ چې د افغانستان یوه نجلۍ له شپږم ټولګي وروسته په ډاډه زړه او بشپړ حق سره اووم ټولګي ته ولاړه شي؛

هغه ورځ چې یو ځوان د مهاجرت د خطرناکې لارې پر ځای په خپل هېواد کې د کار او پرمختګ فرصت ومومي؛

هغه ورځ چې یو بزګر د وچکالۍ له وېرې پرته د خپلو کروندو لپاره د اوبو د منظم مدیریت ډاډ ولري؛

هغه ورځ چې د افغانستان د بېلابېلو قومونو او مذهبونو وګړي د مساوي کرامت او حقونو احساس وکړي؛

هغه ورځ چې یو افغان د بل افغان د سیاسي نظر له امله د هغه انساني عزت تر پښو لاندې نه کړي؛

او هغه ورځ چې د نړۍ په څلورو خواوو کې خواره افغانان د یوه بل د کمزوري کولو پر ځای د ګډ وطن د پیاوړتیا لپاره خپلې وړتیاوې سره یو ځای کړي؛

هماغه ورځ به د افغانستان د ملي راژوندي کېدو یوه رښتینې نښه وي.

افغانستان د داسې یووالي اړتیا لري چې له عدالت سره مل وي؛ د داسې خپلواکۍ اړتیا لري چې له پوهې سره مل وي؛ د داسې سولې اړتیا لري چې له انساني کرامت سره مل وي؛ او د داسې وطن‌پالنې اړتیا لري چې له شعار څخه عمل ته واوړي.

راځئ د تاریخ له دردونو څخه د راتلونکي لپاره زده‌کړه وکړو.

راځئ د اختلاف تر څنګ د همکارۍ هنر زده کړو.

راځئ د یوه بل د ماتولو پر ځای د خپلو ګډو ستونزو د حل لارې ولټوو.

او راځئ د افغانستان د آبادۍ لپاره له هماغه ځایه کار پیل کړو چې هر یو پکې ولاړ یو.

ځکه وطن له موږ څخه دا نه غواړي چې ټول یو شان فکر وکړو.

وطن له موږ څخه دا غواړي چې د خپلو اختلافونو ترڅنګ د هغه د بچیانو د ژوند، عزت او راتلونکي لپاره ګډ مسئولیت ومنو.

او د دې اوږدې کیسې وروستۍ خبره دې د یوه ټپي وطن د زړه غږ وي:

ای زما د وطن خواره‌واره بچیانو!

زه ستاسو له اختلافونو ستړی یم، خو ستاسو له مینې نه یم ناهیلی.

ما ستاسو د جګړو لوګي لیدلي، خو لا هم ستاسو د علم د څراغونو رڼا ته سترګې په لار یم.

ما ستاسو د بېلتون اوښکې څښلې دي، خو لا هم ستاسو د یووالي د خوښۍ خوب وینم.

زه له تاسو نه د یوه بل د ماتولو غوښتنه نه کوم؛ زه له تاسو د خپلو ورانو کورونو د آبادولو هیله لرم.

زه له تاسو د نفرت شعارونه نه غواړم؛ زه له تاسو د پوهې، عدالت او خدمت عمل غواړم.

زما د غرونو پر سر د جګړو لوګي ډېر پورته شوي دي؛ اوس پرې د سولې د سهار رڼا خپره کړئ.

زما په دښتو کې د وینو ډېرې کیسې لیکل شوې دي؛ اوس پکې د غنمو، ګلونو او ژوند کیسې ولیکئ.

زما ماشومان له جګړو ستړي دي؛ هغوی ته کتاب ورکړئ.

زما بزګران له وچکالۍ ځورېږي؛ هغوی ته د اوبو او آبادۍ لارې جوړې کړئ.

زما ځوانان له بې‌کارۍ ستړي دي؛ هغوی ته د کار او استعداد د غوړېدو فرصتونه برابر کړئ.

زما لوڼې د تړلو ښوونځیو تر دروازو انتظار کوي؛ د هغوی د زده‌کړې او انساني کرامت لپاره غږ پورته کړئ.

او زما خوارو وارو بچیانو!

که ټول بېرته زما غېږې ته نه شئ راستنېدای، لږ تر لږه خپل زړونه، پوهه، تجربه او انساني مسئولیتونه د ګډ وطن د آبادۍ لپاره سره نږدې کړئ.

ځکه زه ستاسو ګډ وطن یم.

زه افغانستان یم.

زه ستاسو د پرونیو قربانیو حافظه، د نننیو دردونو کور او د سبانیو هیلو امانت یم.

ما د تاریخ په اوږدو کې ډېر فاتحان لیدلي دي؛ اوس غواړم د آبادۍ، علم، عدالت او انسانیت جوړوونکي ووینم.

او زما تر ټولو ستره هیله دا ده چې راتلونکي نسلونه مې د جګړو، مهاجرتونو او بې‌اتفاقۍ د تاریخ وارثان نه، بلکې د سولې، یووالي، پوهې او هوساینې د راتلونکي جوړوونکي شي.

لیکوال: محمد طارق بزګر

د لیکنې علمي یادونه: تاریخي تحلیل او د حل وړاندیزونه د لیکوال د استدلال او ارزونې برخه ده. د ۲۰۲۶ کال د بشري وضعیت، زده‌کړو او اقتصاد اړوند شمېرې د ملګرو ملتونو، یونیسف، یونسکو او نړیوال بانک پر خپرو شوو راپورونو ولاړې دي. ادبي خطابونه او تمثیلي عبارتونه هنري بیان دی.

Our Pashto-Dari Website

  Donate Here

د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه

د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :

Support Dawat Media Center

If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320

Leave A Reply