ملي یووالی؛ د یوه ګډ وطن د راتلونکي فلسفه

 یوې زړې پوښتنې ته نوې کتنه

ملي یووالی زموږ په سیاسي ژبه کې تر ټولو ډېره تکرار شوې کلمه ده، خو ښايي تر ټولو لږ پوښتل شوې هم وي. موږ دا کلمه په غونډو کې وایو، پر بیرغونو یې لیکو او په ویناوو کې یې د یوه سپېڅلي شعار په توګه تکراروو؛ خو ډېر لږ وخت له ځانه دا پوښتنه کوو چې دا یووالی په حقیقت کې څه شی دی؟

ایا ملي یووالی دا دی چې ټول خلک یو ډول فکر وکړي؟ ایا دا دی چې ټول یوه ژبه ووايي، یو ډول جامې واغوندي او خپل سیمه‌ییز او قومي رنګونه پټ کړي؟ که ملي یووالی بل څه دی؛ داسې څه چې د توپیرونو له منځه وړلو نه، بلکې د توپیرونو په منځ کې د ګډ ژوند له هنره راټوکېږي؟

زه په دې لیکنه کې هڅه کوم چې د یوه لیکوال، خبریال او څېړونکي په توګه دې پوښتنې ته ورنږدې شم او د هغې د ځواب په لټه کې شم. زما ادعا ساده ده، خو پایلې یې ژورې دي: ملي یووالی د ورته‌والي نوم نه دی؛ ملي یووالی د توپیرونو ترمنځ د ګډ ژوند هنر دی. ملت هغه وخت نه جوړېږي چې ټول انسانان یو شان شي؛ ملت هغه وخت جوړېږي چې بېلابېل انسانان، له خپلو توپیرونو سره سره، د یوه ګډ وطن د ساتلو او ودانولو لپاره یو اخلاقي او سیاسي تړون وکړي.

د دې تړون لومړنی متن دومره لنډ دی چې په یوه ساه ویل کېږي: زه ستا د حق درناوی کوم، ته زما د حق درناوی وکړه؛ زه ستا هویت منم، ته زما هویت ومنه؛ زه دا وطن خپل ګڼم، ته یې هم خپل وګڼه.

د تړون اخلاقي بنسټ: یو پخوانی پښتو متل

دا تړون نوې خبره نه ده. زموږ ولسي حکمت همدا خبره له پېړیو راهیسې په یوه لنډ متل کې ساتلې ده. پښتانه وايي:

«که ته وایې چې زه یم او زه وایم چې زه یم، نه به ته یې او نه به زه یم؛ خو که ته وایې چې ته یې او زه وایم چې ته یې، هم به ته یې او هم به زه یم.»

دا لنډه او پخوانۍ وینا د عرفان، اخلاقو او ټولنیزې فلسفې یو ژور پیغام لري. دا په یوه ساده او منطقي تمثیل کې د کبر او خودخواهۍ پایلې راښيي، او په ورته وخت کې زموږ د ملي یووالي پوښتنې ته هم یو روښانه ځواب وړاندې کوي.

۱. کله چې هر څوک یوازې «زه» وايي: کبر د زوال لامل دی

کله چې دوه کسان یا ډلې دواړه پر خپل ځان، خپل نظر او خپل «زه» ټینګار کوي («زه یم»)، دا په دې مانا ده چې دواړه د کبر او خودخواهۍ په ناروغۍ اخته دي. کله چې دوه داسې سرکښه ځواکونه یا فکرونه سره مخامخ شي چې یو بل منلو ته چمتو نه وي، پایله یې ټکر، جګړه او د دواړو تباهي وي. په دې حالت کې د دښمنۍ له امله د دواړو وجود له منځه ځي («نه به ته یې او نه به زه یم»).

په ملي کچه هم همدا قانون چلېږي. که د یوه وطن هر قوم، ژبه یا سیمه یوازې ځان د دې خاورې اصلي خاوند وګڼي او نور پردي وبولي، وطن د خپلو بچیو ترمنځ د سیالۍ پر ډګر بدلېږي. په داسې سیالۍ کې هېڅ لوری نه ګټي، او هېڅوک ؛ټونکي نه وي؛ په حقیقت کې هغه ګډ کور چې ټول پکې اوسېږي، ورو ورو نړېږي.

۲. کله چې هر څوک «ته» وايي: د بقا راز په یو بل منلو کې دی

د متل دوهمه برخه وايي: «که ته وایې چې ته یې او زه وایم چې ته یې…»؛ یعنې دواړه غاړې د کبر پر ځای عاجزۍ او تواضع ته غاړه ږدي، یو د بل حق پېژني او د مقابل لوري وجود ته درناوی کوي. کله چې په یوه ټولنه یا اړیکه کې هر لوری د خپل ځان پر ځای بل ته ارزښت ورکړي، هلته سوله، د نظرونو همغږي او مینه پیدا کېږي. همدا مینه او تېرېدنه د دواړو د بقا او شتون ضامن ګرځي («هم به ته یې او هم به زه یم»).

دا هماغه تړون دی چې د دې لیکنې په سریزه کې مې یاد کړ. ملي یووالی د دې غوښتنه نه کوي چې څوک له خپل هویت تېر شي؛ بلکې غوښتنه یې دا ده چې هر څوک د بل هویت ومني. کله چې زه ستا شتون ومنم او ته زما، نو زموږ هېڅ یو نه کمېږي؛ برعکس، دواړه خوندي کېږو او ګډ وطن مو پیاوړی کېږي.

۳. ادبي ښکلا: د تقابل او تکرار د ادبي صنعتونو کارونه

له ادبي پلوه، په دې لنډو جملو کې د کلمو ډېر هنري ترتیب کارول شوی دی. د «زه» او «ته» تقابل د ټولنې دوه بېلابېل قطبونه ښيي. د کلمو تکرار یو ځانګړی وزن او سندریز آهنګ پیدا کړی، چې لوستونکی پرې په اسانۍ پوهېږي او په حافظه کې یې ساتي. تر ټولو مهمه دا چې دا وینا له پېچلو کلمو پرته یو له سترو فلسفي بحثونو، یعنې د فرد او ټولنې اړیکه، په ډېره ساده ژبه بیانوي.

پایله

دا متل په اړیکو، کورنۍ، او په ځانګړې توګه په سیاست او ټولنه کې د زغم، تېرېدنې او عاجزۍ تر ټولو لوړ درس دی. دا راښيي چې د انسان او ټولنې د بقا راز په یو بل منلو کې دی، نه په خپل ځان لوی ګڼلو کې. ملي یووالی هم له همدې ځایه پیلېږي: له هغې شېبې چې موږ د «زه یم» پر ځای یو بل ته ووایو «ته یې»، او په دې باور شو چې د بل په منلو سره نه یوازې هغه، بلکې خپل ځان هم ژغورو.

ملت څه شی دی؟ د یوه مفهوم فلسفي ریښې

تاریخ موږ ته دا درس راکوي چې ملتونه یوازې په جغرافیه کې نه جوړېږي. یوه خاوره کې اوسېدل ملت نه جوړوي؛ یوه ژبه، یو قوم، یوه مذهبي ډله او حتی ګډه وینه هم د ملت د جوړېدو لپاره بسنه نه کوي. ملتونه په ګډ یاد، عدالت، ګډو ارزښتونو، متقابل باور او ګډ راتلونکي کې جوړېږي.

فرانسوي فیلسوف ارنست رینان په ۱۸۸۲ کال کې د «ملت څه شی دی؟» تر سرلیک لاندې یوه مشهوره وینا وکړه. هغه وویل چې ملت نه یوازې په نژاد، نه یوازې په ژبه، نه یوازې په مذهب او نه یوازې په جغرافیه ولاړ دی. د رینان په اند، ملت یو روح او یو اخلاقي شعور دی، له یوې خوا د یوه ګډ تېر وخت میراث، او له بلې خوا د ګډ ژوند د دوام اوسنۍ اراده. له همدې امله یې ملت ته «ورځنۍ ټولپوښتنه» وویله؛ یعنې ملت هره ورځ د خپلو وګړو په رضا ژوندی پاتې کېږي.

په شلمه پېړۍ کې بینیډیکټ اندرسن ملت ته «تصور شوې ټولنه» یاده کړه. هغه یادونه وکړه چې د یوه ملت غړي هېڅکله ټول یو بل نه ویني، خو بیا هم په ذهن کې د یوې ګډې کورنۍ احساس لري. دا تصور دروغ نه دی؛ دا یو ګډ معنوي جوړښت دی چې د تعلیم، ادب، رسنیو او ګډو تجربو له لارې رامنځته کېږي. یعنې ملت په یوه اندازه ورکړل شوی نه، بلکې جوړ شوی واقعیت دی؛ او هر څه چې جوړېږي، هغه ساتنه او پاملرنه هم غواړي.

زموږ په خپل فکري میراث کې ابن خلدون د «عصبیت» مفهوم وړاندې کړ: هغه ټولنیز تړاو چې ډلې سره یوځای ساتي او دولتونه پرې ودرېږي. خو ابن خلدون دا هم ولیدل چې کله عصبیت یوازې په تنګه قبیلوي کړۍ کې بند شي، دولتونه د نسلونو په تېرېدو کمزوري کېږي. د نن ورځې ملت ته داسې «عصبیت» پکار دی چې د وینې پر ځای پر تړون، او د قبیلې پر ځای پر تابعیت ولاړ وي.

له دې ټولو څخه یوه پایله را وځي: ملت یو ګډ تړون دی، داسې تړون چې وايي دا وطن د ټولو دی، قانون د ټولو دی، عزت د ټولو دی، او راتلونکی هم د ټولو ګډ دی. له همدې ځایه ملي یووالی پیلېږي.

یووالی او یوډول‌والی؛ د دوو مفاهیمو ترمنځ نرۍ پوله

زموږ په ټولنه کې کله ناکله ملي یووالی له قومي، ژبني یا فرهنګي ورته والي سره ګډېږي. داسې انګېرل کېږي چې که ټول خلک یو ډول فکر وکړي، یوه ژبه وغږېږي، یو ډول لباس واغوندي او خپل سیمه‌ییز هویتونه کمزوري کړي، نو ملت به متحد شي. خو دا د یووالي فلسفه نه ده؛ دا د یوډول والي فلسفه ده.

یوډول والي د انسان له تنوع څخه وېره لري. هغه هر توپیر ګواښ ګڼي او هر رنګ ته د کمزورۍ په سترګه ګوري. خو تاریخ ښيي چې کومې پروژې د زور په وسیله غوښتل انسانان یو رنګ کړي، په پای کې یې یا تاوتریخوالی وزېږاوه یا یې په زړونو کې پټ بېلتون وکاره. انګلیسي فیلسوف ایزایا برلین به ویل چې د انساني ارزښتونو کثرت یو واقعیت دی، او هر نظام چې دا کثرت په یوه قالب کې بندوي، د انسان له ازادۍ سره جګړه کوي.

یووالی دا نه دی چې ټول انسانان دې یو ډول شي؛ یووالی دا دی چې بېلابېل انسانان وکولای شي په ګډ کور کې د یو بل د شتون حق ومني. یو باغ ځکه ښکلی نه وي چې یوازې یو ډول ګل لري؛ باغ هغه وخت ښکلی وي چې رنګونه پکې ډېر وي، خو ریښې یې په یوه خاوره کې وي.

له همدې امله «موږ» دا معنا نه لري چې خپل هویتونه له منځه یوسو. پښتون دې پښتون وي، تاجک دې تاجک وي، هزاره دې هزاره وي، ازبک دې ازبک وي، سکهـ دې سکهـ وي او هر افغان دې خپل فرهنګي هویت وساتي. خو د ټولو له پاسه باید یو لوړ او ګډ هویت هم موجود وي، چې د ټولو لپاره د یوه پراخ چتر حیثیت ولري: افغانستان. کوچني هویتونه د دې چتر لاندې د ځان ساتلو لپاره ځای پیدا کوي، نه د یو بل د ماتولو لپاره.

افغانستان؛ د تاریخ څلورلارې او د رنګونو ګډ کور

افغانستان یوازې یو څو قومي هېواد نه دی؛ افغانستان د تاریخ په اوږدو کې د تمدنونو، کاروانونو، امپراتوریو او فکرونو د تېرېدو څلورلاری پاتې شوی دی. دلته د ورېښمو لار د هند، ایران، منځنۍ اسیا او چین ترمنځ پل جوړاوه. دلته بودايي، زردشتي او اسلامي میراثونه یو پر بل پرتې طبقې جوړې کړې، او د بلخ، ننګرهار، هرات، غزني او کندهار په ښارونو او ولایتونو کې د شعر، عرفان، علم او هنر ډیوې بلې شوې.

پښتانه، تاجکان، هزاره‌ګان، ازبکان، ترکمنان، بلوڅان، نورستانیان، پشه‌یان، ایماقان، قزلباشان، سکهان او هندوان او نورې ټولنې د دې خاورې د ټولنیز واقعیت بېلابېلې برخې دي. د افغانستان د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون په څلورمه ماده کې د افغانستان ملت د هغو ټولو وګړو مجموعه وبلله چې د افغانستان تابعیت لري، او بیا یې د هېواد قومونه یو په یو یاد کړل. په شپږمه ماده کې یې دولت مکلف کړ چې ملي یووالی، د ټولو قومونو او قبیلو ترمنځ برابري او د ټولو سیمو متوازن پرمختګ خوندي کړي.

له همدې امله دلته د «موږ» او «تاسو» ترمنځ کرښه، که د عقل او عدالت له مخې اداره نه شي، ډېر ژر په «موږ» او «هغوی» بدلېږي. کله چې یو ماشوم د خپل قوم په اړه د بل قوم له خولې سپکاوی واوري، هغه یوازې یوه کلمه نه اوري؛ هغه د خپل راتلونکي دښمن تصویر زده کوي. او کله چې یو ځوان هره ورځ د بلې ژبې یا بلې سیمې تحقیر وویني، د وطن نقشه ورته ورو ورو په جغرافیه نه، بلکې په قومي سرحدونو بدلېږي.

نو د افغانستان د ملي یووالي لومړۍ فلسفي قاعده باید دا وي: هېڅ افغان باید د خپل هویت له امله په وطن کې د کمترۍ احساس ونه کړي، او هېڅ افغان باید د خپل هویت له امله پر وطن د زیات حق دعوه ونه کړي.

موږ رنګونه ډېر لرو، خو خاوره مو یوه ده. موږ ژبې ډېرې لرو، خو وطن مو یو دی. موږ قومونه بېلابېل لرو، خو د وطن درد مو یو دی. د افغانستان د یووالي لاره د توپیرونو په له منځه وړلو کې نه، بلکې د توپیرونو د مدني مدیریت په زده کولو کې ده.

عدالت؛ د یووالي تر ټولو پیاوړې ستنه

که له ما وپوښتل شي چې د ملي یووالي تر ټولو قوي بنسټ څه دی، ځواب به مې یوه کلمه وي: عدالت. نه شعار، نه زور، نه تبلیغات؛ بلکې عدالت.

هغه یووالی چې پر عدالت ولاړ نه وي، ډېر وخت یوازې ظاهري سکون وي. کېدای شي خلک چوپ وي، خو په زړونو کې بېلتون موجود وي. کېدای شي په ښارونو کې جګړه نه وي، خو په ذهنونو کې جګړه روانه وي. کېدای شي ملي غونډه جوړه شي، بیرغونه پورته شي او شعارونه ورکړل شي؛ خو که یو وګړی احساس کوي چې قانون د ده لپاره یو ډول او د بل لپاره بل ډول دی، ملي یووالی یوازې پر کاغذ پاتې کېږي.

امریکايي فیلسوف جان رالز په خپل کتاب «د عدالت تیوري» (۱۹۷۱) کې یو ساده فکري ازموینه وړاندې کړه. هغه وویل: تصور وکړئ چې د یوې ټولنې قواعد داسې ټاکئ چې نه پوهېږئ په دې ټولنه کې به ستاسو ځای کوم وي؛ شتمن به یاست که بېوزلی، د اکثریت له ډلې به یاست که د اقلیت. رالز دې حالت ته «د ناخبرۍ پرده» نوم ورکړ. د هغه په اند، هغه قواعد چې د دې پردې شاته ټاکل کېږي، عادلانه دي؛ ځکه هېڅوک یې د خپلې ډلې په ګټه نشي اړولای.

که افغانان خپل ګډ تړون د همدې پردې شاته ولیکي، هېڅ پښتون به داسې قانون ونه غواړي چې تاجک پکې د کمترۍ احساس وکړي، او هېڅ هزاره به داسې نظام ونه غواړي چې ازبک پکې محروم وي؛ ځکه هر یو به په دې وېره کې وي چې شاید سبا د همغه بل په ځای کې ودرېږي.

عدالت هغه ژبه ده چې بېوزلی او شتمن، کلیوال او ښاري، عالم او عامي ټول یې درک کولای شي. که دولت د یوه کلي او بل کلي، د یوه قوم او بل قوم، د مرکز او ولایت، او د زورور او بې‌وسه ترمنځ د قانون په تطبیق کې یو معیار ولري، د خلکو په ذهن کې د دولت مفهوم له «واک» څخه «باور» ته بدلېږي.

خلک یوازې په دې نه قانع کېږي چې ورته وویل شي «تاسو ټول وروڼه یاست». هغوی غواړي په عمل کې وویني چې قانون د ټولو لپاره یو دی، حق د ټولو لپاره یو دی، او د انسان کرامت د ټولو لپاره یو دی. ملتونه د زور په وسیله تر یوه وخته اداره کېدای شي؛ خو د باور په وسیله اوږدمهاله جوړېږي.

د دولت اخلاقي او سیاسي مسئولیت

د ملي یووالي تر ټولو دروند پېټی د دولت پر اوږو دی، ځکه دولت د ټولنې تر ټولو لوی تنظیموونکی ځواک دی. دولت یوازې د واک اداره نه ده؛ دولت باید د خلکو د باور مرکز وي. حکومت باید له خلکو نه وغواړي چې متحد شي، مخکې له دې چې پخپله د برابرۍ او عدالت بېلګه شي.

لومړی: قانون باید د ټولو لپاره یو شان وي. که قانون د زورور پر وړاندې نرم او د عادي وګړي پر وړاندې سخت وي، د ملي یووالي بنسټ له دننه تشېږي. دوه ډوله قانون، دوه ډوله عدالت او دوه ډوله معیارونه ملت نه جوړوي؛ ملت کمزوری کوي. که څوک وړ وي، باید د وړتیا له امله مخته لاړ شي؛ او که څوک چې مجرم وي، باید د قانون له مخې حساب ورکړي، که هر څوک وي.

دوهم: د واک وېش باید عادلانه او د وړتیا پر بنسټ وي. ملي یووالی دا معنا نه لري چې هره اداره دې په قومي سهمونو ووېشل شي. معنا یې دا ده چې هېڅ ټولنیزه ډله باید په دوامداره توګه له سیاسي او اداري مشارکت څخه محرومه نه وي. د وړتیا، صداقت، مسلکیتوب او استازیتوب ترمنځ باید یو عادلانه توازن رامنځته شي.

درېیم: متوازن پرمختګ. که یو ولایت تل محروم پاتې شي، که د یوې سیمې ماشوم ته ښوونځی نه وي او بل ځای کې پراخ امکانات وي، د بې‌عدالتۍ احساس ریښې غځوي. ښوونځی یوازې ودانۍ نه ده؛ د ملت د راتلونکي کارخانه ده. روغتون د دولت د انساني مسئولیت نښه ده. سړک یوازې قیر نه دی؛ د خلکو ترمنځ اړیکه ده.

څلورم: د ژبو او فرهنګونو درناوی. ژبه یوازې د خبرو وسیله نه ده؛ ژبه د انسان د حافظې کور دی. کله چې د یوه انسان ژبه سپکه شي، هغه احساس کوي چې د ده د مور غږ، د پلار کیسې، د کلي سندرې او د نسلونو حافظه سپکېږي.

پنځم: د شکایت او نیوکې قانوني لارې. یو ملت هغه وخت پیاوړی کېږي چې وګړی وکولای شي له دولت څخه پوښتنه وکړي، نیوکه وکړي او خپل حق وغواړي، پرته له دې چې د وطن دښمن وبلل شي. د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون د بیان ازادي په څرګندو الفاظو منلې وه. د ننني افغانستان حقوقي او سیاسي وضعیت له هغه وخت سره یو شان نه دی؛ نو دا اسناد باید د اوسني حقوقي واقعیت پر ځای د یوه مهم تاریخي، حقوقي میراث په توګه ولوستل شي.

د وګړي مسئولیت؛ له «زه» څخه تر «موږ»

موږ عادت لرو چې د هېواد د ټولو ستونزو حساب له دولت څخه وغواړو. دولت رښتیا هم لوی مسئولیت لري؛ خو ملت له مسئولیت څخه خلاص نه دی. یوه پوښتنه باید له ځانه هم وکړو: موږ پخپله څه کوو؟ وطن یوازې حکومت نه دی؛ وطن موږ یو.

زموږ یوه لویه ستونزه دا ده چې ډېر وخت «زه» پر «موږ» غالب شوی دی: زما قوم، زما سیمه، زما ژبه، زما ډله، زما ګوند. دا کلمې په خپل ځای بدې نه دي؛ خو کله چې یوازې همدا پاتې شي، انسان د ملت پر ځای د کوچنیو هویتونو زندان جوړوي. ملت هغه وخت زېږي چې انسان له دې ټولو پورته یوه بله کلمه زده کړي: موږ.

لکه څنګه چې دولت مکلف دی له هر ډول تبعیض څخه ډډه وکړي، همداسې هر وګړی هم مسؤلیت لري چې د خپل قوم، ژبې او سیمې هویت د نورو انسانانو د سپکاوي، تحقیر او توهین لپاره ونه کاروي. موږ باید له «قومي سیالۍ» څخه «ملي همکارۍ» ته ولاړ شو. یو پښتون باید د تاجک پرمختګ خپل کمښت ونه ګڼي. یو تاجک باید د پښتون فرهنګي ځواک د خپل هویت لپاره ګواښ ونه ګڼي. د یوه هزاره د حق غوښتنه باید ملي ضد عمل ونه بلل شي. او یو ازبک باید د خپل ژبني هویت او د وطن د وفادارۍ ترمنځ په انتخاب کې ونه درول شي.

که زما د هېواد ورور پرمختګ کوي، زما وطن پرمختګ کوي. که د بلې سیمې ماشوم تعلیم کوي، افغانستان ګټه کوي. که د بل قوم سوداګر بریالی کېږي، زموږ ګډ اقتصاد پیاوړی کېږي. که د بلې ژبې شاعر ښه شعر لیکي، زموږ ګډ فرهنګ بډایه کېږي. نو ولې باید د بل بریا خپله ماتې وګڼو؟

په حقیقت کې: د بل حق منل، د خپل حق کمول نه دي. دا د مدني ژوند تر ټولو بنسټیز اصل دی، او ښايي د ملي یووالي تر ټولو ساده تعریف هم همدا وي.

کور، ښوونځی، جومات، پوهنتون او ادب؛ د ذهنونو ډګر

ملي یووالی یوازې د پارلمانونو په تالارونو، د واک په ماڼیو او د کنفرانسونو په غونډو کې نه رامنځته کېږي؛ بلکې ریښې یې د کور په غېږ کې، د مور او پلار په خبرو او د ماشوم په روزنه کې غځېږي. کله چې پلار خپل ماشوم ته وايي: «فلانی قوم داسې او هغسې دی»، ماشوم یوازې یوه خبره نه اوري، بلکې د تعصب تخم یې هم په ذهن کې کرل کېږي. خو کله چې مور ورته وايي: «هر انسان، د قوم، ژبې او سیمې له توپیر پرته، د درناوي وړ دی او موږ ټول افغانان یو»، د ماشوم په زړه کې د زغم، مینې او ګډ ژوند احساس راټوکېږي. ځکه ملي یووالی له لویو شعارونو نه، بلکې له همدغو وړو خبرو او ارزښتونو پیلېږي چې د راتلونکو نسلونو فکر او شخصیت جوړوي.

ښوونځی باید ماشوم ته ورزده کړي چې افغانستان د ټولو ګډ کور دی، او د دې هېواد تاریخ د یوه قوم شخصي تاریخ نه، بلکې د ټولو ګډ تاریخ دی. کله چې ښوونکی د ټولګي په مخ کې د یوه قوم په اړه ټوکه کوي، د یوه نسل په ذهن کې د تحقیر تخم شیندي. او کله چې د بل قوم درناوی ورزده کوي، د راتلونکي ملت یوه کوچنۍ خښته ږدي.

جومات باید د اخلاقو، ورورولۍ او عدالت پیغام پیاوړی کړي، نه دا چې د قومي کرکې منبر شي. زموږ دیني میراث په خپله دا لارښوونه کوي چې انسانان د پېژندګلوۍ لپاره په قومونو او قبیلو وېشل شوي، او غوره هغه دی چې تقوا یې زیاته وي، نه نسب یې. پوهنتون باید د اختلاف له وېرې پر ځای د اختلاف د منطقي مدیریت فرهنګ رامنځته کړي، او ځوان ته وښيي چې نظر په نظر ځوابېږي، نه په تحقیر.

شاعر، لیکوال او هنرمند د انساني وجدان ژباړونکي او د بېلابېلو فرهنګونو ترمنځ د تفاهم پُلونه دي. سیاست ډېر ځله انسانان د قوم، ژبې او هویت پر بنسټ سره وېشي، خو ادب د دغو توپیرونو تر شا د ګډ انسانیت حقیقت راڅرګندوي. د هنر ارزښت په دې کې دی چې له ظاهري پولو هاخوا د یو بل د پېژندلو، منلو او درناوي لپاره فکري او عاطفي زمینه برابروي.

زموږ د کلاسیک ادب په بډایه میراث کې د پښتو، دري او ازبکي شاعرانو ترمنځ یوه ژوره فکري او ذوقي مکالمه روانه وه. دا اړیکه یوازې د شاعرانه تعبیرونو تبادله نه وه، بلکې د اندونو، عرفاني تجربو او هنري لیدلورو یو خلاق تعامل و. شاعرانو د یو بل له آثارو الهام اخیست، د یو بل له تخیلي تصویرونو یې خپل ادبي جهان بډای کاوه او په دې توګه یې د بېلابېلو ژبو ترمنځ د ګډ تمدني شعور په وده کې ونډه اخیسته.

د ادب فلسفي او اخلاقي ارزښت په دې کې نغښتی دی چې انسان د بل د ژوند، درد او تجربې له باطني حقیقت سره اشنا کوي. کله ناکله یو شعر د تفاهم هغه فضا رامنځته کوي چې لسګونه سیاسي ویناوې یې په جوړولو کې پاتې راځي؛ او یوه کیسه کولای شي د یوه قوم انسان ته د بل قوم د ژوند د درک داسې کړکۍ پرانیزي چې له هغې څخه د پردیتوب پر ځای د خپلولۍ احساس راټوکېږي.

سیاست ښايي د ګډ ژوند حقوقي او ټولنیز چوکاټونه وټاکي، خو ادب هغه اخلاقي شعور روزي چې دغو چوکاټونو ته انساني معنا وربښي. د هنر ستر تمدني رسالت همدا دی چې د ژبنیو او فرهنګي توپیرونو په منځ کې د متقابل درک امکان ژوندی وساتي او انسان ته ورپه زړه کړي چې د هویتونو تنوع د بېلتون حتمي لامل نه، بلکې د ګډ ژوند د بډاینې سرچینه هم کېدای شي.

له همدې امله د ملي یووالي جګړه تر ډېره د ذهنونو جګړه ده؛ او د ذهنونو جګړه یوازې د تعلیم، ادب او ورځني اخلاقو په وسلو ګټل کېږي.

رسنۍ؛ د ملت هنداره که د اور لمبه؟

رسنۍ یوازې خبر نه خپروي؛ رسنۍ د خلکو د واقعیت تصور جوړوي. خلک یوازې هغه څه نه ویني چې په ټولنه کې پېښېږي؛ ډېر وخت هغه څه ویني چې رسنۍ یې ورته ښيي. له همدې امله رسنۍ کولای شي د ملت ترمنځ پل جوړ کړي، او کولای شي دیوال هم جوړ کړي. یوه کلمه چې له تلویزیون خپرېږي، زرګونو کورونو ته رسي؛ او یوه دروغجنه اوازه چې په ټولنیزو رسنیو کې خپرېږي، کېدای شي د کلونو باور په یوه شپه کې وسوځوي.

د ملګرو ملتونو پخوانیو پروګرامونو او یونسکو هم ټینګار کړی چې باوري معلومات، پرانیستی عامه بحث او خپلواکې رسنۍ د افغانستان د سوله‌ییز راتلونکي لپاره مهم عناصر دي. خو دا رول هغه وخت ترسره کېږي چې رسنۍ پنځه دندې په غاړه واخلي:

1. د نفرت پر ځای د واقعیت ژورنالیزم. د قوم، ژبې، مذهب او سیمې په اړه احساساتي او سپکوونکې ژبه باید د مسلکي ژورنالیزم ځای ونه نیسي.

2. د ټولو سیمو غږ. که رسنۍ یوازې د لویو ښارونو او سیاسي څېرو غږ خپروي، د هېواد لویه برخه په چوپتیا کې پاتې کېږي. د بزګر، ښوونکي، ښځې، محصل، کډوال، دیني عالم او عادي کلیوال غږ هم د افغانستان د کیسې برخه ده.

3. د «قومي خبر» پر ځای «انساني خبر». که په یوه کلي کې یو ښوونکی سلګونو ماشومانو ته تعلیم ورکوي، دا د یوه قوم نه، د افغانستان کیسه ده. که یوه مور خپل زوی له لاسه ورکوي، دا د یوې کورنۍ نه، د انسان غم دی.

4. تاریخ باید د کره اسنادو او شواهدو پر بنسټ، له سیاسي او قومي تعصب پرته وڅېړل شي. تاریخي پېښې او شخصیتونه باید د خپل وخت له شرایطو سره سم وارزول شي. موخه باید نه د تېر وخت بې‌ځایه ستاینه وي او نه یې بدنامول، بلکې د حقیقت پېژندل او له تېرو تجربو زده کړه وي.

6. حقیقت‌سنجي. مخکې له خپرولو باید هر ژورنالیست له ځانه وپوښتي: ایا دا رښتیا دي؟ ایا سرچینه یې باوري ده؟ ایا خپرول یې د خلکو د پوهېدو سبب کېږي، که یوازې د خلکو د غوسه کولو؟ دا پوښتنې د سانسور لپاره نه، د مسئول ژورنالیزم لپاره دي.

ژورنالیزم باید نه د قدرت چاپلوسي وي او نه د خلکو د احساساتو سوداګري. ژورنالیزم د حقیقت خدمت دی؛ او حقیقت هغه وخت ملي خدمت کوي چې له انصاف سره یوځای وي.

په قومي او سیاسي شخړو کې انسان ډېر ژر په «بل» بدلېږي. کله چې یو انسان «بل» شي، د هغه درد زموږ درد نه وي، د هغه مړینه یوازې یو شمېر وي، او د هغه ژبه یوازې یوه ستونزه وي. د رسنیو تر ټولو ستره دنده دا ده چې دا «بل» بېرته انسان کړي: د هغه مور، د هغه ماشوم او د هغه هیله وښيي. ځکه کله چې موږ د هویت تر شا انسان وګورو، نفرت کول پرې سختېږي. درد قوم نه لري؛ او شاید د ملي یووالي تر ټولو ژوره فلسفه همدا وي.

تاریخ؛ د ویاړ او عبرت دواړو کتاب

موږ باید له خپل تاریخ سره نوی، عاقلانه او صادقانه چلند وکړو. تاریخ نه یوازې د ویاړ کتاب دی، نه یوازې د ګیلو دفتر؛ تاریخ د عبرت کتاب هم دی. هغه ملت چې یوازې خپل ویاړونه یادوي او خپلې تېروتنې هېروي، د تېر وخت په زندان کې پاتې کېږي؛ او هغه ملت چې یوازې خپل زخمونه شمېري، د راتلونکي لاره نشي لیدلای.

زموږ تاریخ د داسې شېبو ډک دی چې بېلابېلو ټولنو پکې ګډه برخه درلوده: د ګډو دښمنانو پر وړاندې ګډمقاومتونه، په لویو جرګو کې ګډې پرېکړې، او په بازارونو، مدرسو او خانقاوو کې ګډ ژوند. خو زموږ تاریخ د داسې شېبو له درده هم خالي نه دی چې ډلو پکې یو بل ته زیان رسولی، حقونه پکې تر پښو شوي، او زخمونه یې تر نن پورې نه دي رغېدلي.

د تاریخ‌لیکنې لومړۍ اخلاقي دنده دا ده چې دا دواړه مخونه ووایي. ملت هغه وخت له خپل تاریخ سره روغېږي چې خپلې بریاوې او ماتې دواړه وویني؛ خپل اتلان او خپل قربانیان دواړه وپېژني؛ خو د تاریخ له دردونو څخه د نوې کرکې د تولید لپاره کار وانخلي. رینان هم په خپله مشهوره وینا کې ټینګار کړی و چې ملت جوړونه یوازې د ګډ تاریخ په یاد ساتلو نه، بلکې د تېرو کینو او دښمنیو د هېرولو او ترې د تېرېدو په وړتیا پورې هم تړلې ده.

له همدې امله زموږ د ښوونځیو د تاریخ کتابونه باید نه د یوه قوم د ستاینې دفتر وي، نه د بل قوم د تورنولو پاڼه. تاریخ باید علمي، څو اړخیز او له تعصب څخه پاک تدریس شي، ترڅو ماشوم پوه شي چې افغانستان د یوه قوم شخصي ملکیت نه، بلکې د ټولو افغانانو ګډ کور دی. تاریخ باید موږ سره متحد کړي، نه دا چې له هغه څخه د نوې جګړې لپاره وسلې جوړې کړو.

یووالی د چوپتیا نوم نه دی

یوه مهمه تېروتنه دا ده چې ملي یووالی له دې سره ګډ کړو چې «هېڅوک دې اختلاف نه کوي». نه. اختلاف د ملت د کمزورۍ نښه نه ده؛ د اختلاف د سوله‌ییز مدیریت نشتوالی د ملت کمزوري ده.

یو سالم ملت هغه نه دی چې ټول خلک پکې یو ډول فکر کوي. سالم ملت هغه دی چې خلک پکې مختلف فکرونه ولري، خو یو بل ونه وژني؛ یو بل ته سپکاوی ونه کړي؛ خپل اختلاف د قانون او خبرو له لارې حل کړي؛ او د خپل اختلاف تر څنګ ګډ وطن وساتي. زموږ د جرګې دود په خپله د همدې حکمت یوه پخوانۍ بېلګه ده: د یوه کړۍ په شاوخوا کېناستل، د هر چا خبره اورېدل، او د وینې تویولو پر ځای په خبره د شخړې پای ته رسول.

که یو څوک له ما سره اختلاف کوي، لازمه نه ده چې هغه زما دښمن وي. زه کولای شم ستا نظر نقد کړم، خو ستا قوم نشم سپکولای. زه کولای شم ستا سیاست رد کړم، خو ستا د کورنۍ او هویت سپکاوی نشم کولای. زه کولای شم له تا سره بحث وکړم، خو ستا انسانیت نشم ردولای. دا د مدني ژوند اخلاق دي.

که یووالی د دې لپاره وي چې انسانان غلي کړل شي، هغه یووالی نه، بلکې چوپتیا ده؛ او چوپتیا هغه ایرې دي چې لاندې یې اور لا ژوندی وي. خو که یووالی داسې وي چې هر انسان د خبرو حق ولري، د بل انسان د حق درناوی وکړي، او اختلاف د جګړې پر ځای په خبرو حل کړي، نو دا هماغه ملي یووالی دی چې یو ملت پرې پېړۍ تېروي.

له «موږ څوک یو؟» څخه تر «موږ څه جوړول غواړو؟»

زموږ د سیاسي بحث یوه لویه ستونزه دا ده چې ډېر وخت د ملت تعریف د تېر وخت له پوښتنو سره تړو: ته د کوم قوم یې؟ ستا ژبه څه ده؟ ستا سیمه کومه ده؟ ستا مذهب څه دی؟ ستا نیکونه څوک وو؟ دا پوښتنې د هویت د پېژندنې لپاره مهمې دي؛ خو که د ملت ټول تعریف په همدې پوښتنو کې بند شي، نو زموږ راتلونکی به هم د تېر وخت په شخړو کې بند پاتې شي.

الماني فیلسوف یورګن هابرماس د «اساسي قانون پالنې» مفهوم په همدې منظور تشریح کړ: هغه وطن‌پالنه چې د وینې او نسب پر ځای پر ګډو اصولو، حقونو او مدني تړون ولاړه وي. په دې لید کې وګړی وطن ته ځکه وفادار نه دی چې یو ځانګړی نسب لري؛ بلکې ځکه وفادار دی چې دا وطن د هغه عزت، حق او ازادي ساتي.

له همدې امله موږ باید یوه بله پوښتنه هم مطرح کړو: موږ په ګډه څه جوړول غواړو؟ کوم افغانستان؟ د کومو ماشومانو لپاره؟ د کوم عدالت پر بنسټ؟ د کوم تعلیم، کوم اقتصاد، کوم قانون او کوم انساني کرامت لپاره؟

ایا داسې افغانستان غواړو چې ماشوم پکې د بل قوم له نومه ووېرېږي، که داسې چې هر ماشوم وکولای شي له هر افغان سره د ورورولۍ احساس وکړي؟ ایا داسې هېواد غواړو چې خلک پکې تل د خپل هویت د دفاع په حالت کې وي، که داسې وطن چې هر انسان پکې په ډاډ ووایي: زه د دې وطن یم، او دا وطن زما دی؟ ملت یوازې ګډ تېر وخت نه دی؛ ملت ګډ راتلونکی هم دی.

د ملي یووالي عملي نقشه

فلسفه هغه وخت ارزښت پیدا کوي چې په عمل بدله شي. که د افغانستان لپاره یوه عملي نقشه جوړه کړو، لږ تر لږه دا دولس بنسټونه اړین دي:

1. د قانون حاکمیت او د ټولو وګړو برابر حقوق.

2. د سیاسي او ټولنیز مشارکت پراخول، داسې چې هېڅ ډله په دوامداره توګه بهر پاتې نه شي.

3. د ټولو سیمو متوازن اقتصادي، روغتیايي او تعلیمي پرمختګ.

4. د ټولو ژبو، فرهنګونو او ټولنیزو هویتونو درناوی.

5. د قومي او مذهبي کرکې پر وړاندې روښانه مدني او قانوني دریځ.

6. د ښوونیز نظام له لارې د ګډ ملي هویت پیاوړتیا.

7. د خپلواکو او مسلکي رسنیو ملاتړ.

8. د تاریخ علمي، څو اړخیز او له تعصب څخه پاک تدریس.

9. د ځوانانو ترمنځ د ګډو علمي، فرهنګي او ورزشي پروګرامونو زیاتول.

10. د ښځو، ځوانانو، لږه کیو او محرومو ټولنو د غږ اورېدل.

11. د اختلاف لپاره د مدني خبرو او سوله‌ییزو لارو پراخول.

12. د دولت له خوا شفافیت، حساب ورکونه او عادلانه اداره.

د ملګرو ملتونو په هغو چوکاټونو کې چې د افغانستان د ټولنیزې همغږۍ لپاره جوړ شوي، هم شمولیت، بشري حقونه، د قانون حاکمیت، مشارکت او د محرومو خلکو غږ ته ځای ورکول د یوې باثباته ټولنې بنسټیز عناصر ګڼل شوي دي.

پایله: د زړه، عقل او عدالت ګډ تړون

ملي یووالی په یوه ورځ نه جوړېږي. هغه د کلونو کار غواړي: د دولت عدالت، د خلکو زغم، د ښوونځي تعلیم، د رسنیو مسئولیت، د علماوو حکمت، د لیکوالانو قلم، د ځوانانو انرژي، او تر ټولو زیات د انسانانو ترمنځ باور.

ملي یووالی په شعارونو نه جوړېږي، په بیرغونو نه جوړېږي، په ویناوو نه جوړېږي، او په زور خو هېڅکله نه جوړېږي. ملي یووالی هغه وخت راټوکېږي چې افغان وګړی په زړه کې احساس کړي:

زه دلته خپل کور لرم. زما عزت خوندي دی. زما ژبه سپکه نه ده. زما هویت جرم نه دی. زما حق د بل له حقه کم نه دی. قانون ما او زورور دواړه په یوه تله تلي. زما ماشوم د تعلیم حق لري. زما رایه او غږ ارزښت لري. او د دې وطن راتلونکی یوازې د یوه قوم نه، بلکې زما هم دی.

کله چې دا احساس رامنځته شي، ملي یووالی نور له پاسه پر خلکو نه تحمیلېږي؛ له خلکو څخه په طبیعي ډول راټوکېږي، لکه څنګه چې په پسرلي کې له خاورې شنېلي راټوکېږي.

افغانستان ته داسې یووالی پکار نه دی چې ټول انسانان پکې یو رنګ شي. افغانستان ته داسې یووالی پکار دی چې رنګونه ډېر وي، خو بیرغ یو وي؛ ژبې بېلابېلې وي، خو د درد او امید ژبه ګډه وي؛ قومونه بېلابېل وي، خو د وطن مفهوم یو وي.

که افغانستان غواړي له اوږدو جګړو وروسته رښتینی راتلونکی جوړه کړي، باید له دې پوښتنې تېر شي چې «څوک غالب شي؟» او دې پوښتنې ته ورسېږي چې «څنګه ټول یوځای ژوند کولای شو؟» ځکه تاریخ په پای کې د هغو ملتونو درناوی کوي چې له خپل درد څخه یې حکمت، له خپل اختلاف څخه یې زغم، او له خپل تنوع څخه یې قوت جوړ کړی وي.

راځئ چې یو بل ته دا ساده خو ستره خبره وکړو: ستا عزت زما عزت دی؛ ستا حق زما حق دی؛ ستا درد زما درد دی؛ او ستا وطن، زما وطن دی. موږ مجبور نه یو چې یو ډول واوسو؛ موږ یوازې دومره مجبور یو چې د یو بل انسانیت ومنو.

که دا اصل مو زده کړ، که عدالت مو بنسټ شو، که قانون مو معیار شو، که تعلیم مو لارښود شو، که رسنۍ مو د حقیقت ژبه شوې، او که «زه» مو په «موږ» بدل شو، نو افغانستان به یوازې یو جغرافیايي نوم نه وي؛ افغانستان به د ګډ ژوند، ګډ عزت او ګډ برخلیک معنا ولري. یو داسې وطن چې توپیرونه پکې د وېش نه، بلکې د ښکلا سبب وي؛ او «افغان» پکې د هر افغان لپاره د عزت او کرامت نوم وي.

۹ اکتوبر ۲۰۲۶

اخځلیکونه

• رینان، ارنست. «ملت څه شی دی؟» (Qu’est-ce qu’une nation?)، په سوربون کې وینا، ۱۸۸۲.

• اندرسن، بینیډیکټ. «تصور شوې ټولنې» (Imagined Communities)، ۱۹۸۳.

• ابن خلدون. «مقدمه»، د عصبیت او دولت په اړه برخې.

• رالز، جان. «د عدالت تیوري» (A Theory of Justice)، ۱۹۷۱.

• برلین، ایزایا. د ارزښتونو د کثرت په اړه لیکنې.

• هابرماس، یورګن. د اساسي قانون پالنې (Verfassungspatriotismus) په اړه لیکنې.

• د افغانستان اساسي قانون، ۱۳۸۲ ل (۲۰۰۴ م)، څلورمه، شپږمه او څلوردېرشمه ماده.

ښځه، حق، اسلام او د افغانستان راتلونکی

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: