دیګان قوم څوک دی؟ مسلمان، افغان، پښتون، دیګان

دیګان قوم څوک دی؟ مسلمان، افغان، پښتون، دیګان

دیګان قوم د سمرقند، بخارا او تاجکستان کډوال نه دی

د هویت د تپلو، د تاریخ د تحریف او د ملي بېلتون د سیاست نقد

ډاکټر محمد همایون همت

۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶

 یادونه: له درنو ژبپوهانو، تاریخپوهانو او ژورنالیستانو هیله کېږي چې د دې لیکنې د نیمګړتیاوو په سمون او بشپړولو کې په علمي او مستندو څرګندونو ونډه واخلي.

د دیګان قوم هویت باید د کره تاریخ او د خلکو د خپلې پېژندنې په رڼا کې بیان شي؛ 

د بخارا، سمرقند، ایران یا تاجکستان د کډوالۍ غلطه ادعا  خپل ځانګړي اسناد غواړي.

د نصیر خان د غلطو او بې‌ثبوته ادعاوو علمي نقد

مقدمه

د دیګان قوم مسلمان، افغان او پښتون هویت د دې مقالې بنسټیز بحث دی. د دې هویت په بیان کې د قوم ژبه، دودونه، ټولنیز ژوند او د مشرانو رارسېدلي روایتونه ارزښت لري. د بحث موضوع د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان قوم هویت دی؛ د تاریخي نسب هره ادعا بیا د اړوندو سیمو او کورنیو مشخص اسناد غواړي. که څوک د دیګان قوم لپاره بل نسب یا د کډوالۍ روایت وړاندې کوي، باید د خپلې ادعا اسناد هم وړاندې کړي. د خلکو هویت د سیاسي معاملې او استخباراتي لوبو توکی نه دی.

د «دیګان قوم کډوال نه دی» خبره د دې ټولنې خپله پېژندنه بیانوي؛ دا د هرې کورنۍ د لرغوني نسب جلا سند نه دی. اعتراض دا دی چې ولې له کره تاریخي اسنادو پرته دیګان قوم د بخارا (Bukhara)، سمرقند (Samarkand) او اوسني تاجکستان (Tajikistan) کډوال بلل کېږي؟ د ټول قوم په اړه دومره لویه ادعا د څو نومونو په ورته‌والي او د نورو کورنیو په شجره نه ثابتېږي.

د نسب د ادعاوو د ارزونې لپاره اصلي سرچینې، دقیق نقلونه او روښانه دلیل پکار دی. د یوې ادعا پر وړاندې چوپتیا د هغې د رښتینولۍ ثبوت نه دی؛ مستند ځواب بیا د راتلونکو نسلونو لپاره موضوع روښانه کوي.

د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان ټولنو هویت د کره اسنادو، دقیقو نقلونو او سم استدلال له لارې څېړل کېږي. د دې څېړنې د بحث مرکزي پوښتنه څرګنده ده: که د فارس، تاجک، سامانیانو (Samanids)، بخارا او سمرقند ترمنځ هر ډول تاریخي او فرهنګي اړیکې هم د بحث لپاره ومنل شي، د دغو اړیکو او د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان ټولنو ترمنځ مشخص نسبي تړاو په کوم سند ثابتېږي؟ د یوه تاریخي شخصیت ژوندلیک د یوې اوسنۍ ټولنې د نسب تاریخ نه شي بدلولای.

دیګان او تاجک باید له څېړنې مخکې یو نوم او یو واحد نسب ونه ګڼل شي. د هرې سیمې خلک خپل تاریخ، ژبه او کورني روایتونه لري. د نومونو او ژبو توپیر د څېړنې مواد برابروي؛ د ټولو کورنیو نسب په یوه حکم نه حل کوي. د خپلې ټولنې د هویت دفاع د بلې ټولنې د سپکاوي معنا نه لري.

دا مقاله د نصیر خان (Nasir Khan) په نوم منسوبې هغه ادعاوې ارزوي چې د دهقان تاریخي لقب، د ساماني کورنۍ نسب او د امام ابو حنیفه رحمه الله د کورنۍ روایتونه د ختیځ افغانستان د دیګان ټولنو له هویت او کډوالۍ سره تړي. د ادعا اصلي عبارت، ژباړه او ترې اخیستل شوې پایله جلا څېړل کېږي، څو لوستونکی وویني چې سند څه وايي او مدعي ترې څه نتیجه اخلي.

د هر ځواب په پیل کې د ادعا اړوند عبارت یا په څرګنده نښه شوی لنډیز راغلی دی. دري او عربي عبارتونه په مخکې شریکه شوې لیکنه کې له ثبت شوو نقلونو اخیستل شوي؛ له تاریخي کتابونو سره یې د مقابلې حالت په اړوند ځواب کې بیان شوی دی. نو منسوب نقل، له اصلي متن سره برابر نقل او د ادعا لنډیز باید سره ګډ نه شي. [۲۳]

د کونړ، لغمان او ننګرهار ستراتیژیک اهمیت او د هویتي لاسوهنو خطر

کونړ، لغمان او ننګرهار د افغانستان د ختیځې دروازې، مهمو لارو، اوبو، سوداګریزو اړیکو او تاریخي ولسي پیوستون له امله ځانګړی ستراتیژیک او جیوپولیټیک اهمیت لري. د ډیورند استعماري او تحمیلي کرښه د افغان ولس پر زړه تېره شوې؛ د دې کرښې دواړو غاړو ته پراته پښتانه ګډې ژبنۍ، فرهنګي، کورنۍ او تاریخي اړیکې لري. د افغان ولس تاریخي اعتراض د همدې ولسي پیوستون پر ظالمانه وېش ولاړ دی. تاریخي څېړنې هم څرګندوي چې دې کرښې دودیزې قبایلي سیمې او ولسي اړیکې وېشلې دي. [۱۸]

د دغو ولایتونو حساس موقعیت د دې غوښتنه کوي چې د قومونو ترمنځ باور، د خلکو خپله پېژندنه او ګډ افغان ملي تړاو خوندي وساتل شي. په افغانستان کې د پاکستان د پوځ او استخباراتي ادارې (ISI) د لاسوهنې تاریخي مخینه مستنده شوې ده. [۱۹] په دې شرایطو کې د غلطو شجرو، بې‌سنده نسبونو او تحمیلي هویتونو خپرول د قومي بې‌باورۍ او بهرني نفوذ لپاره زمینه برابرولای شي. که د پښتنو دیګانو خپله څرګنده پېژندنه له پامه وغورځول شي او د کره محلي اسنادو پرته په تاجک یا فارسیوان ونومول شي، دا کار په احصائیو او څېړنیزو طبقه‌بندیو کې د پښتنو شمېر کم او د نورو ډلو شمېر زیات ښودلای شي. د داسې هویتي تحریف پر وړاندې علمي ځواب د اصلي متنونو کره کتنه، د محلي اسنادو ساتنه او د خلکو د خپلې پېژندنې امانتدار ثبت دی؛ د ټولو وروڼو قومونو متقابل درناوی او ملي یووالی یې بنسټ جوړوي.

تاریخي ادعاوې او مستند ځوابونه

۱ دهقان لقب د دیګان قوم شجره نه ده

د ادعا لنډ دري عبارت: «دهقان یک قبیله یا قومیت نبود» [۲۳]

په وړاندې شوي متن کې «دهقان» د ځمکوالو او سیمه‌ییزو مخورو لقب بلل شوی دی. احمد تفضلي (Ahmad Tafazzoli) هم په وروستۍ ساساني دوره کې دا نوم د ځمکوالو د یوې طبقې لپاره یادوي. د یوه شخص ځمکوال‌والی د هغه ټولنیز مقام ښيي؛ له دې څخه د نننۍ دیګان ټولنې نسب یا تاجک‌والی نه ثابتېږي. [۱]

د کلمې معنا د زمانې او متن له مخې بدلېږي. «دهقان» په ځینو ادبي متنونو کې له فارسي فرهنګ او نجابت سره تړلې معنا لري او وروسته د بزګر په معنا هم کارېدلی دی. له همدې امله باید د نقل زمانه او شاوخوا جملې ولوستل شي. تاریخي «دهقان» او اوسنی محلي «دیګان» یوازې د تلفظ د ورته‌والي له مخې یو مفهوم نه ګرځي. [۱]

په یاده تاریخي طبقه کې ځمکوالو د سیمې په اداره او مالیاتو کې هم ونډه لرله. د یوې طبقې ګډې دندې د دې دلیل نه دي چې غړي یې د یوه نیکه اولاده وو. له ټولنیز مقام څخه د ننني قوم د نسب پایله اخیستل جلا شواهد غواړي. [۱]

له دې امله، دا نتیجه چې «سامان‌خدات (Saman Khudat) دهقان و، نو د کونړ او لغمان ټول دیګان تاجکان دي»، د نسب پېژندنې له پلوه اعتبار نه لري. د باسورث (C. E. Bosworth) په څېړنه کې د سامان‌خدات ځمکوال‌والی یاد شوی؛ خو دا د نننیو دیګانو او ساماني خاندان ترمنځ د نسلونو پرله‌پسې اړیکه نه ثابتوي. د ساماني خاندان د اصلي ټاټوبي په اړه هم مختلف روایتونه شته. [۱۳، ۱۴]

د دیګان نوم تاریخ جلا څېړنه غواړي. له «دهقان» سره یې ژبنی تړاو که ثابت هم شي، د ټولنې تاجک‌والی ترې نه ثابتېږي. د کلمې رېښه، د شخص مقام او د خلکو قومي هویت بېلې پوښتنې دي. یاد اسناد د ټولو دیګانو او تاجکانو یو نسب نه ثابتوي؛ د هرې ممکنې تاریخي اړیکې د ردولو لپاره هم بسنه نه کوي.

پوښتنه دا ده: د کومې مشخصې تاریخي سرچینې په کوم عبارت کې د کونړ، لغمان او ننګرهار دیګان د ساماني دهقانانو هم‌نسبه بلل شوي دي؟

۲ د یوې کورنۍ تاریخ د ټول قوم نسب نه ثابتوي

د ادعا په متن کې انګلیسي عبارت: «The Samanids were a dynasty of native Iranian Dehqan origin» [۲۳]

که د ساماني کورنۍ دهقان‌والی د بحث لپاره ومنل شي، بیا هم باید وښودل شي چې د ختیځ افغانستان کومې دیګان کورنۍ له هغې سره نسبي تړاو لري. ګډ لقب، د نومونو ورته‌والی او فرهنګي اړیکه د کورنۍ د شجرې ځای نه شي نیولای. د یوې طبقې ټول غړي هم د یوه نیکه اولاده نه وي.

له «سامان‌خدات دهقان و» څخه دا پایله چې «د افغانستان هر دیګان تاجک او د بخارا یا سمرقند مهاجر دی» نه راوځي. دا بې‌ځایه تعمیم او غلطه نتیجه اخیستل (Non sequitur) دي: د یوې پخوانۍ کورنۍ خبره بې له جلا سند څخه د ټولو دیګانو لپاره منل شوې ده.

پوښتنه دا ده: د سامان‌خدات له کورنۍ څخه د دیګان قوم تر مشخصو کلیو او کورنیو پورې د نسلونو کومه مستنده پرله‌پسې اړیکه وړاندې شوې ده؟

۳ د بلخ روایت او د ټولو مورخانو د اتفاق غلطه ادعا

د بلخ په اړه د ادعا دري عبارت: «تمام مورخان متقدم و متأخر بر این نکته اتفاق‌نظر دارند که سامان‌خدات … از دهقانان و نجیب‌زادگان برجستۀ بلخ بوده است.» [۲۳]

د همدې متن بله غلطه تاریخي ادعا: «اسد بن عبدالله قسری (حاکم عباسی خراسان)». [۲۳] دا عبارت د ځواب په لاندې برخه کې د اموي او عباسي دورو له توپیر سره پرتله کېږي.

د ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica) د خراسان د طاهري او ساماني دورې څېړنه د سامان د ځای په اړه د بلخ (Balkh)، ترمذ (Termez) او د سمرقند د شاوخوا سیمو بېلابېل روایتونه یادوي. نرشخي (Narshakhi) له بلخ سره اړیکه ښيي؛ منهاج‌السراج جوزجاني (Minhaj-i Siraj Juzjani) د سمرقند ترڅنګ د سامان ولسوالۍ یادوي. نو دا ویل چې «ټول پخواني او نوي مورخان د بلخي اصل په اړه یوه خوله دي» غلطه ادعا ده، ځکه سرچینې پخپله د ځای په اړه بېلابېل روایتونه راوړي. [۲]

همدې څېړنې د نرشخي د روایت لپاره د ژباړې ۵۹م مخ او د جوزجاني لپاره لومړی ټوک، ۲۰۱م مخ ښوولی دی. لوستونکی له دې حوالو څخه اړوند روایت موندلای شي؛ خو دا روایتونه د کونړ، لغمان او ننګرهار له دیګان کورنیو سره د نسلونو اړیکه نه ثبتوي. په بحث کې وړاندې شوي متن کې اسد بن عبدالله قسري (Asad ibn Abd Allah al-Qasri) «عباسي والي» بلل شوی دی. دا غلطه تاریخي ادعا ده: هغه اموي والي و، او اموي او عباسي واکمنۍ دوه بېلې تاریخي دورې دي. [۲]

پوښتنه دا ده: د بلخ یا سمرقند په اړه د یوې واکمنې کورنۍ روایت د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان ټولنو په اړه کومه ځانګړې خبره ثابتوي؟

۴ د امام ابو حنیفه د اصل روایتونه ولې یو شان نه دي

د ادعا لنډ دري عبارت: «تمام مورخان و علمای رجال اتفاق‌نظر دارند … نسلاً ایرانی و تاجیک بوده است.» [۲۳]

د همدې ادعا بل دري عبارت: «بر اساس منابع معتبر تاریخ اسلام، رجال و تراجم، امام ابو حنیفه … دارای تبار اصیل ایرانی / تاجیک … بوده». [۲۳]

د ابن خلکان (Ibn Khallikan) په وفیات الأعیان (Wafayat al-Ayan)، پنځم ټوک، ۴۰۵م مخ کې د امام صاحب د نیکه په اړه کابل یاد شوی؛ خو بابل، انبار، نسا او ترمذ هم د نورو روایتونو په توګه راغلي دي. په همدې مخ کې د کورنۍ د آزادۍ او پخوانۍ غلامۍ په اړه بېلابېل روایتونه نقل شوي دي. دا د روایتونو اختلاف دی، نه د ټولو جزئیاتو د اتفاق ثبوت. [۳]

د عمر فاروق عبدالله (Umar Faruq Abd-Allah) څېړنه هم د امام صاحب د کورنۍ د اصلي ټاټوبي او لومړني ټولنیز حالت په اړه بېلابېل روایتونه یادوي او ختیځ ایراني اصل احتمالي ګڼي. له دې امله د «ټولو مورخانو په اتفاق نسلاً ایرانی او تاجک» ادعا غلطه ده؛ ځکه د سرچینو د اختلاف او احتیاط پر ځای د ټولو د یوه نظر خبره کوي. د امام صاحب د تاریخي اصل بحث د هغه علمي او ديني مقام نه لوړوي او نه یې کموي. [۴]

پوښتنه دا ده: حتی که د امام صاحب د نیکونو په اړه یو روایت غوره هم وګڼل شي، د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان ټولنو نسب ورسره په کوم سند تړل کېږي؟

۵ په اصلي عبارت کې فارس دی تاجک چا ورزیات کړی

په ادعا کې راوړل شوی عربي عبارت: «من أحرار فارس … والله ما وقع علينا سبي قط» [۲۳]

د تاریخ بغداد (Tarikh Baghdad) په کتل شوي برېښنايي متن کې، د دیارلسم ټوک د ۳۲۶م مخ د نښې وروسته، د اسماعیل بن حماد (Ismail ibn Hammad) په روایت کې «من أبناء فارس الأحرار» او «والله ما وقع علينا رق قط» راغلي دي. په دې عبارت کې «تاجک» نشته. د ادعا په ثبت شوي نقل کې «سبي» او دلته په کتل شوي متن کې «رق» دی؛ دواړه باید د عین نقل په توګه یو شان ونه ښودل شي. د فارس ترڅنګ د تاجک ورزیاتول لفظي ژباړه نه ده؛ یو اضافي تفسیر دی چې جلا دلیل غواړي. په همدې روایت کې د ختیځ افغانستان د دیګان ټولنو یا د هغوی د کډوالۍ یادونه هم نشته. [۵]

په یوه کتاب کې د یوه روایت شتون د دې معنا نه لري چې ټول جزئیات یې ثابت دي. باید وکتل شي چې خبره له چا نقل شوې، نورې سرچینې څه وايي او د نقل مخکې او وروسته څه لیکل شوي دي. د کتاب اعتبار د هرې اخیستل شوې پایلې د سموالي ضمانت نه دی.

د مرزبان د لقب په اړه منسوب لنډ دري نقل: «عنوان «المرزبان» … نشان‌دهندۀ مقام حکومتی و نجیب‌زادگی نیاکان ایشان … بود». [۲۳]

مرزبان یو تاریخي لقب دی چې د دندې یا مقام په اړه معلومات ورکوي. د یوه نیکه له دندې څخه د ټولې اوسنۍ ټولنې ګډ نسب نه ثابتېږي. له دې لقبه د ټولو دیګانو د تاجک‌والي نتیجه اخیستل غلط استدلال دی او د نسب ادعا بې‌ثبوته پرېږدي. [۱، ۴]

پوښتنه دا ده: «فارس» ته د «تاجک» له ورزیاتولو وروسته، د دیګان قوم لپاره د همدې نسب د ټاکلو بل ګام په کومه سرچینه ولاړ دی؟

۶ اصلي کتاب څه وايي او ورمنسوب شوی نقل څه وايي

ابن خلکان ته ورمنسوب شوی عبارت: «وكان زوطي من أهل كابل … وقيل إنه من أبناء الأحرار والدهقانات …» [۲۳]

تر بحث لاندې متن ابن خلکان ته «وقيل إنه من أبناء الأحرار والدهقانات…» منسوبوي؛ خو د امام صاحب د ژوندلیک په کتل شوي پیل، پنځم ټوک، ۴۰۵م مخ کې دا عبارت په همدې بڼه نه لیدل کېږي. د دې نقل لپاره دقیق چاپ، مخ او د پاڼې انځور پکار دی. دا د ټول کتاب په اړه د نشتون حکم نه دی؛ د وړاندې شوي نقل کره‌والی لا نه دی ثابت شوی. [۳]

د سیر أعلام النبلاء (Siyar Alam al-Nubala) په کتل شوي متن کې «يقال إنه من أبناء الفرس» راغلي دي؛ یعنې «ویل کېږي چې د فارس له اولادې و». د «يقال» احتیاطي تعبیر باید وساتل شي. تر بحث لاندې جمله د کتل شوي متن عین عبارت نه ده او په دې عبارت کې هم «تاجک» نه شته. نقل، لنډیز او د لیکوال تفسیر باید جلا وي. [۶]

د اسلام دانشنامې په نوم وړاندې شوی لنډ انګلیسي نقل: «His family was of Persian stock … his grandfather Zuta/Thabit … dehqan class.» [۲۳]

په دې انګلیسي عبارت کې «Zuta/Thabit» د نیکه د نوم په توګه یو ځای لیکل شوي دي؛ خو په دلته یادو شویو روایتونو کې ثابت د امام صاحب پلار او زوطی یې نیکه دی. د پلار او نیکه نومونه په دې ډول یو ځای کول د نسب په بیان کې ښکاره تېروتنه ده. د جملې د کره کتنې لپاره د دانشنامې د مقالې لیکوال، چاپ، ټوک او مخ پکار دي؛ تر مقابلې مخکې یې د دانشنامې کره نقل نه شي بلل کېدای. حتی که دا عبارت د بحث لپاره ومنل شي، د یوې کورنۍ روایت به وي؛ د دیګان قوم شجره او د بخارا یا سمرقند د کډوالۍ سند ترې نه جوړېږي. [۳، ۴، ۵]

پوښتنه دا ده: له دغو منسوبو عبارتونو څخه کوم یو د ختیځ افغانستان د دیګان ټولنو نوم اخلي او له بخارا یا سمرقند څخه یې راتګ ثبتوي؟

۷ ژبه قوم او تابعیت درې بېلې خبرې دي

د بحث لاندې دري کلمې: «ایرانی / تاجیک»؛ د دغو دوو نومونو یو شان کارول څېړل کېږي. [۲۳]

«ایراني» کله د ژبو د یوې څانګې نوم وي، کله تاریخي او فرهنګي معنا ولري او کله د اوسني ایران تابعیت ښيي. دا معناوې باید جلا وساتل شي. فارسي‌ژبی د ژبې وصف دی؛ د ټولو ویونکو ګډ نیکه نه ثابتوي. فارسیوان (Farsiwan) او تاجک هم په هر ځای او هره زمانه کې په یوه معنا نه دي کارېدلي.

جان پري (John R. Perry) د تاجک نوم د معنا تاریخي بدلونونه څرګندوي او په افغانستان کې فارسي‌ژبي هزاره او فارسیوان له تاجک سره په ساده ډول یو شان نه ګڼي. د اوسني تاجکستان جغرافیه هم د منځنیو پېړیو له فرهنګي نړۍ سره عین حدود نه لري. له همدې امله تاریخي نومونه باید د خپلې زمانې په معنا ولوستل شي. [۷]

د افغانستان دري د ایران له فارسي او تاجکي سره څه اړیکه لري

د افغانستان دري (Dari)، د ایران فارسي (Iranian Persian) او تاجکي (Tajik) خپل معیاري استعمالونه لري. د افغانستان دري خپل تلفظ، لغتونه، سیمه‌ییزې لهجې او ادبي دود لري؛ خو له فارسي سره بې‌اړیکې ژبه نه ده. روان فرهادي (Rawan Farhadi) او جان پري (John R. Perry) یې ګډ جوړښت او توپیرونه څېړي. دري په افغانستان کې له ۱۹۶۴م کال راهیسې رسمي نوم دی؛ دا د نوم د رسمي کېدو نېټه ده، د ژبې د پیدایښت نېټه نه ده. [۲۶]

د ایران فارسي، د افغانستان دري او تاجکي د یوې پراخې فارسي ژبې بېلابېل معیاري ډولونه ګڼل کېږي. په تلفظ، لغتونو او ځینو ګرامري استعمالونو کې توپیرونه لري؛ په تاجکستان کې تاجکي په سیریلیک لیکدود (Cyrillic script) لیکل کېږي. دغه اړیکه د دې معنا نه لري چې ټول ویونکي یو قوم دي، د یوه دولت اتباع دي یا له یوه ځایه کډوال شوي دي. د افغانستان د دري خپل افغاني حیثیت او د نورو ډولونو ژبنۍ خپلوي دواړه په یو وخت منل کېدای شي. [۲۶، ۲۷]

د پښتو او فارسي اړیکه بیا د دري او د ایران د فارسي له نږدې اړیکې سره یو شان نه ده. پښتو یوه جلا ژبه ده او په ختیځه ایراني څانګه (Eastern Iranian branch) کې څېړل کېږي؛ دري او فارسي په لوېدیځه ایراني څانګه (Western Iranian branch) کې راځي. ګډه پراخه ژبنۍ کورنۍ د ژبو یا قومونو یو شان والی نه ثابتوي. [۸، ۱۵]

پوښتنه دا ده: که د بحث لپاره د دغو نومونو ترمنځ نږدې فرهنګي اړیکه هم ومنل شي، د کونړ، لغمان او ننګرهار له دیګان قوم سره یې د نسلونو کومه مستنده اړیکه شته؟

۸ د پشه یي دیګانو ژبنی ډول د ټولو دیګانانو ژبه نه ده

د ارزونې موضوع د ادعا لنډیز: د دیګان په نوم یادو شوو ټولو ټولنو لپاره یوه تاریخي ژبه ټاکل او هغه له تاجکي فارسي سره یو ګڼل؛ دا د بحث لنډیز دی، لفظي نقل نه دی.

ریچارډ سټرېنډ (Richard F. Strand) د «دیګانو» (Degâno) په نوم یو مشخص ژبنی ډول د ختیځې پشه‌یي (Eastern Pashai) د کونړ په ډله کې راولي. د هغه په طبقه‌بندۍ کې پشه‌یي د هندوآریایي ژبو (Indo-Aryan languages) او فارسي د ایراني ژبو (Iranian languages) برخه ده. سټرېنډ په ۲۰۱۶م کال کې دیګانو د خپلې ساحوي څېړنې له ژبو یادوي. دا د هماغه څېړل شوي ژبني ډول طبقه‌بندي ده. [۸، ۹]

له دې مأخذه دا پایله نه شي اخیستل کېدای چې ټول دیګانان پشه‌یي دي یا ژبه یې پشه‌یي ده. په څېړنه کې د پشه‌یي ژبې «دیګانو» نوم او د پښتو ویونکو دیګان ټولنو هویت باید جلا بیان شي. د یوه نوم په لیدلو د ټولو خلکو ژبه او قومیت نه ټاکل کېږي. هغه دیګانان چې ځان پښتانه پېژني، د هغوی هویت هم باید د دوی د خپلې پېژندنې، ژبې، دودونو او سیمه‌ییزو اسنادو له مخې وڅېړل شي. د ټولو کورنیو د ګډ نسب د ثابتولو یا ردولو لپاره دا یو ژبنی مأخذ بسنه نه کوي.

پوښتنه دا ده: که د دیګانو په اړه ژبنۍ ساحوي څېړنه موجوده وي، ولې یې له څېړلو پرته یوازې د «دهقان» له لغوي ورته‌والي څخه د تاجک‌والي نتیجه اخیستل کېږي؟

۹ د ژبې کورنۍ د قوم او کډوالۍ سند نه دی

د ارزونې موضوع د ادعا لنډیز: د ژبې له کورنۍ څخه د خلکو د قومیت او د نیکونو د کډوالۍ نتیجه اخیستل؛ دا د استدلال لنډیز دی.

شارل کیفر (Charles M. Kieffer) د افغانستان د ژبو په څېړنه کې فارسي او پشه‌یي جلا ژبې معرفي کوي. پشه‌یي د هندوآریایي ژبو او فارسي د ایراني ژبو برخه ده. دلته هندوآریایي (Indo-Aryan) د ژبو د یوې څانګې نوم دی؛ معنا یې دا نه ده چې ویونکي یې د اوسني هند اتباع دي یا یې نیکونه په کومې ټاکلې زمانې له هند څخه راغلي دي. همداسې، ایراني (Iranian) ژبنۍ څانګه د اوسني ایران تابعیت نه ښيي. [۱۰]

د دوو ژبو بېلوالی هم د ویونکو ترمنځ د هرې پخوانۍ خپلوي انکار نه دی. ژبنۍ څېړنه د ژبو اړیکې روښانوي؛ د کورنیو د نیکونو نومونه او د کډوالۍ لارې جلا اسناد غواړي.

د پښتو ژورې تاریخي ریښې او د پښتنو ادبي او فرهنګي هویت

د پښتنو د هویت د پېژندلو لپاره د پښتو ژبې تاریخي جوړښت، پخواني نومونه، ادبي اثار، ولسي روایتونه او ټولنیز دودونه یو ځای د څېړنې ارزښت لري. پښتو خپل ځانګړی غږیز نظام، ګرامر، لغوي پانګه او ګړدودونه لري. ژبپوه جورج مورګنستیرن (Georg Morgenstierne) د پښتو تاریخي غږیز بدلونونه او له نورو ژبو سره یې اړیکې څېړي. دغه څېړنې څرګندوي چې د پښتو لرغونې ریښې د ژبو د منظمې پرتله کولو له لارې پېژندل کېږي؛ د ژبې تاریخ یوازې د پاتې کتابونو له نېټو سره نه محدودېږي. یوه ژبه د خپلو لومړنیو رارسېدلو لیکلو اثارو تر زمانې ډېر پخوا د خلکو په ورځني ژوند، ولسي ادب او شفاهي روایتونو کې ژوند کولای شي. [۱۵]

د پښتنو د تاریخي نوم په اړه شارل کیفر (Charles M. Kieffer) د شپږمې میلادي پېړۍ د هندي عالم وراهامیهیرا (Varahamihira) په اثر کې د «اَوَګانه» (Avagāṇa) یادونه رااخلي او له افغانانو سره یې تړي. کیفر د پښتنو د ټولنیزې پېژندنې په بیان کې پښتو ژبه، قبیلوي جوړښت، پښتونولي او فرهنګي دودونه هم یادوي. د «افغان» نوم پخوانی قومي استعمال او د افغانستان د ټولو اتباعو لپاره یې پراخ ملي استعمال د کلمې د تاریخ دوه مهم اړخونه دي. [۱۶]

پټه خزانه او د علامه پوهاند استاد عبدالحي حبیبي علمي خدمت

پټه خزانه (Pata Khazana — The Hidden Treasure)، چې محمد هوتک ته منسوبه ده، د پښتو د پخوانیو شاعرانو او ښځینه شاعرانو ژوندلیکونه، روایتونه او شعرونه راټولوي. د افغانستان درانه مورخ او څېړونکي، ارواښاد علامه پوهاند استاد عبدالحي حبیبي، د دې اثر په تصحیح، تحشیه، تشریح او دري ژباړه کې پراخ علمي کار کړی او په ۱۹۴۴م کال کې یې چاپ ته چمتو کړی دی. د استاد حبیبي یادښتونه د متن د لغتونو، تاریخي چاپېریال او ادبي ماناوو په روښانولو کې د مطالعې وړ مواد وړاندې کوي. خوشحال حبیبي په انګلیسي ژباړه کې د اثر متن او د استاد حبیبي توضیحات نړیوالو لوستونکو ته رسولي او د پښتو د ادبي میراث د پېژندنې لپاره یې د دې مجموعې ارزښت بیان کړی دی. [۲۸]

د پټې خزانې علمي مطالعه د پخوانیو شاعرانو د روایتونو، د شعرونو د ژبې، د نسخو او نورو تاریخي سرچینو ګډې څېړنې ته لاره پرانیزي. د استاد حبیبي د علمي خدمت درناوی هم د هغه د کار په دقیق لوست، د حوالو په تعقیب او د څېړنې په دوام کې څرګندېږي. د خیرالبیان، پټې خزانې او د پښتو د نورو پخوانیو اثارو مطالعه د دې ژبې د لیکلي میراث د بېلابېلو پړاوونو په پېژندلو کې مرسته کوي.

د خوشحال خان خټک (Khushhal Khan Khattak، ۱۶۱۳–۱۶۸۹م) په اثارو کې د پښتو ادبي ځواک، تاریخي شعور او له یوې قبیلې پورته د پښتنو د ګډ پیوستون غوښتنه څرګندېږي. د هغه شعرونه د خپل وخت د ټولنیز او سیاسي ژوند د پېژندنې مواد هم دي. د خوشحال په میراث کې ژبه، فرهنګ، عزت او د پښتنو یووالی یو له بل سره تړلي موضوعات دي. [۲۵]

په ژبپوهنه کې پښتو د ایراني ژبو (Iranian languages) په څانګه کې طبقه‌بندي کېږي. دلته «ایراني» د ژبو د تاریخي خپلوي اصطلاح ده؛ د اوسني ایران تابعیت یا له هغه هېواد څخه د پښتنو د کډوالۍ معنا نه لري. د ژبې علمي طبقه‌بندي، د خلکو قومي هویت او د کورنیو تاریخي اصل هر یو د څېړنې خپل حدود لري. [۱۵]

د کونړ، لغمان او ننګرهار د هغو دیګان ټولنو د تاریخي پېژندنې لپاره چې ځانونه مسلمان، افغان، پښتون او دیګان بولي، د هغوی خپله پېژندنه، پښتو، سیمه‌ییز لغتونه، متلونه، دودونه، د مشرانو روایتونه او محلي اسناد باید په امانت ثبت او وڅېړل شي. د پښتو ژبنی او ادبي تاریخ د دې بحث پراخ تاریخي شالید روښانوي؛ د مشخصو کورنیو د اصل او کډوالۍ ادعاوې بیا د هماغو کورنیو او سیمو ځانګړي شواهد غواړي. په دې توګه د خلکو د هویت درناوی او د تاریخ کره څېړنه یو ځای ساتل کېږي.

پوښتنه دا ده: د تاریخي ژبې له علمي طبقه‌بندۍ څخه د خلکو د اوسني قومي هویت یا د کډوالۍ د مسیر د ټاکلو لپاره نور کوم خپلواک شواهد وړاندې شوي دي؟

۱۰ د دره نور نومونه د خلکو بشپړه شجره نه جوړوي

د ارزونې موضوع: په پخوانیو متنونو کې د «تاجک»، «لغماني» او «دیګاني» نومونو کارول د خلکو د ګډ نسب له ثبوت سره یو شان ګڼل کېدای شي که نه؟

دانیل بالان (Daniel Balland) د دره‌نور په څېړنه کې د سیمې پشه‌یي ژبني ډولونه یادوي او د لغماني یا دهګاني نومونه هم راوړي. ځینې محلي ډلې په بېلابېلو متنونو کې په تاجک او صافي نومونو هم یادې شوې دي. دا د هماغو سیمه‌ییزو استعمالونو شاهد دی؛ د ټولو دیګان نومو ټولنو لپاره یوه ژبه یا یو نسب نه ټاکي. د هر نوم معنا باید د سیمې او زمانې له مخې وکتل شي. [۱۱]

بالان د سوم ډلې د یوه ګډ نیکه روایت هم څېړي او څرګندوي چې دغه روایت ښايي د پلارني نسب پر ځای ديني تړاو وښيي. دا د مرشد، دیني مشر یا اسلام راوړونکي له روایت څخه د ټولو اوسېدونکو د ګډې شجرې د جوړولو پر وړاندې مهم احتیاط دی. [۱۱]

پوښتنه دا ده: په کوم سند کې کارول شوی «تاجک» د اوسني قومي هویت په دقیق مفهوم دی، او په کوم ځای کې یو پخوانی سیمه‌ییز یا ټولنیز نوم؟ د کډوالۍ ادعا له دې توپیر پرته څنګه ثابتېږي؟

۱۱ حیات افغاني ته منسوب د دیګان او تاجک د توپیر روایت

د ارزونې موضوع: د دیګان او تاجک د توپیر په اړه د حیات افغاني نقل او د علومو اکاډمۍ په مجله کې د هغه روایت.

د افغانستان د علومو اکاډمۍ د پښتو مجلې په ۱۰۱ تر ۱۰۳ ګڼه کې د امیر محمد صابر (Amir Muhammad Sabir) مقاله «Who Are Degans, Dihgans or Tajiks?» چاپ شوې ده. لیکوال په ۳۲ او ۳۳ چاپي مخونو کې حیات افغاني (Hayat-i-Afghani) ته داسې روایت منسوبوي چې دیګان او تاجک جلا یادوي او د دیګاني یا لغماني ژبې خبره کوي. [۱۲]

د امیرمحمد صابر مقاله د دیګان د تاریخي پېژندنې په اړه پخواني روایتونه او نظرونه راټولوي. په دې مقاله کې «حیات افغاني» ته منسوب روایت د دیګان او تاجک د نومونو د استعمال او د دیګاني یا لغماني ژبې د یادونې له پلوه د څېړنې وړ دی. دلته د بحث موخه دا ده چې په یاد روایت کې دغه نومونه د کومو خلکو، سیمو او ژبو لپاره کارول شوي دي. د دې موضوع روښانتیا د نقل د بشپړ عبارت او تاریخي سیاق څېړنه غواړي؛ د هرې کورنۍ د شجرې څېړل بیا خپله جلا موضوع ده.

په دې لیکنه کې د «حیات افغاني» یادونه د صابر د مقالې له لارې شوې ده. د علمي امانتدارۍ غوښتنه دا ده چې د نقل دا لړۍ څرګنده وساتل شي او د اصلي کتاب د مستقیمې مراجعې په توګه وړاندې نه شي. د حوالې د بشپړولو لپاره باید د کتاب ټاکلی چاپ، د ژباړونکي نوم او اړونده پاڼه ثبت او له نقل شوي عبارت سره پرتله شي؛ ځکه د بېلابېلو چاپونو او ژباړو د مخونو شمېرې یو شان نه وي.

د دې بحث اساسي پوښتنه پر خپل ځای پاتې ده: د «دهقان» تاریخي لقب، د ساماني کورنۍ نسب او د نومونو ورته‌والی د کونړ، لغمان او ننګرهار له دیګان ټولنو سره په کوم مشخص سند تړل کېږي؟ د یوې تاریخي کورنۍ روایت د ټول قوم د نسب او کډوالۍ د ثابتولو لپاره بسنه نه کوي؛ د داسې پایلې لپاره له تاریخي سرچینو څخه تر اړوندو محلي ټولنو پورې مستنده اړیکه اړینه ده. د خلکو د هویت درناوی او د تاریخ امانتدار بیان دواړه دا غوښتنه کوي چې هره پایله د خپلو شواهدو په اندازه وړاندې شي.

پوښتنه دا ده: د حیات افغاني اصلي عبارت له کره کېدو وروسته، د دیګان او تاجک د توپیر دا روایت د یو شان ګڼلو له ادعا سره څنګه پرتله کېږي؟ مدعي د نومونو له ورته‌والي هاخوا کوم شواهد وړاندې کوي؟

۱۲ د بخارا او سمرقند د کډوالۍ سند چېرته دی

د ادعا لنډیز: د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان قوم له بخارا، سمرقند، تاجکستان یا ایران څخه راغلی ګڼل؛ دا د نقد لاندې ادعا لنډیز دی، لفظي نقل نه دی.

د بحث په دوو وړاندې شوو متنونو کې د دیګان قوم د بخارا، سمرقند، تاجکستان یا ایران د مهاجرو په توګه د معرفي کولو لپاره مشخص سند نه دی وړاندې شوی. نه د کډې نېټه شته، نه د اړوندو کلیو او کورنیو نومونه، نه د نسلونو پرله‌پسې اړیکه او نه د تګ او راتګ ثبت. د ساماني دربار تاریخ او د امام صاحب د کورنۍ روایت دا تشه نه ډکوي.

د کډوالۍ د ادعا د ازمویلو لپاره باید د کلي، کورنۍ او پېړۍ نوم څرګند وي. قبالې، وقف‌لیکونه، مالیاتي دفترونه، محکموي اسناد، د مېشتېدو ثبتونه او خپلواک روایتونه کولای شي د کډې وخت، لاره او د نسلونو اړیکه روښانه کړي. کابل، بلخ، بخارا، سمرقند او اوسنی تاجکستان یو ځای نه دي؛ نومونه یې هم د یو بل پر ځای نه شي کارېدای.

په وړاندې شویو موادو کې د ټولو دیګانو د کډوالۍ ادعا نه ده ثابته شوې. خو له دې څخه دا هم نه ویل کېږي چې په هېڅ زمانه کې د هېڅ یوې کورنۍ کډه نه ده شوې. د دیګان قوم اعتراض دا دی چې ولې د یوې کورنۍ یا یوه لقب خبره بې له جلا اسنادو پر ټولو محلي کورنیو منل کېږي.

د لقبونو تکرار د دغو اسنادو تشه نه ډکوي. که د ټول قوم د کډوالۍ ادعا کېږي، شواهد یې هم باید د هماغې پراخې ادعا د ارزونې وړ وي.

د تاجک، فارس یا جوګي نوم د سپکاوي کلمه نه ده؛ هره ټولنه خپل انساني عزت لري. د دیګان قوم دریځ دا دی چې هېڅ نوم او نسب دې پرې په زور نه تپل کېږي. د بل قوم درناوی د دیګان قوم د هویت د پرېښودلو معنا نه لري، لکه د دیګان قوم د هویت دفاع چې د بل افغان د سپکاوي جواز نه دی.

پوښتنه دا ده: د کونړ، لغمان او ننګرهار د کومې مشخصې دیګان کورنۍ د بخارا یا سمرقند د کډوالۍ لومړنی سند وړاندې کېدای شي؟

۱۳ لویه ادعا د همدې خلکو کره اسناد غواړي

د څېړنې اساسي غوښتنه: د قوم د نسب او کډوالۍ هره ادعا باید د هماغو خلکو د کورنیو، کلیو او نسلونو په اسنادو وازمویل شي.

د اصلي سرچینې د کره کتنې (Source criticism) پر مهال دا پوښتنې مطرح کېږي: دا خبره چا، کله، د چا په اړه او د چا له خولې لیکلې ده؟ لیکوال پخپله شاهد و، که یې پخوانی روایت رااخیستی؟ وروسته لیکوالو جلا اسناد موندلي، که یې هماغه خبره یو له بله نقل کړې ده؟ د یوه روایت په څو کتابونو کې تکرار څو خپلواک اسناد نه جوړوي.

د کلیو پخوانۍ او اوسنۍ ژبې، غږونه، ګرامر، د ژبې بدلون او د خلکو خپل نومونه باید ثبت شي. څو پور شوي فارسي لغتونه یوه ژبه فارسي نه ګرځوي؛ یوازې پښتو ویل هم د هرې کورنۍ پخوانی نسب نه ټاکي.

په سیمه‌ییزه څېړنه کې باید د یوه کلي کورنۍ هم جلا وپېژندل شي. د یوه دیني مشر راتګ د ټول کلي کډوالي نه ده او د یوه خاندان شجره د ټولې سیمې شجره نه شي کېدای. شفاهي روایتونه ارزښت لري، خو له لیکلو اسنادو او نورو خپلواکو روایتونو سره یې پرتله ضروري ده.

د ادعا د ارزونې شپږ بنسټیز معیارونه

لومړۍ پوښتنه: ادعا د دیګان قوم د ټولو کورنیو په اړه ده، که د ځینو مشخصو کورنیو؟ د ادعا جغرافیایي او تاریخي حدود کوم دي؟

دویمه پوښتنه: که دهقان په یاد شوي تاریخي استعمال کې د ځمکوالو عنوان و، له دې ټولنیز عنوان څخه د ننني قوم د یوه واحد نسب پایله په کوم سند اخیستل کېږي؟

درېیمه پوښتنه: له سامان‌خدات او ساماني کورنۍ څخه د کونړ، لغمان او ننګرهار تر دیګان کورنیو پورې د نسلونو کومه مستنده او پرله‌پسې اړیکه شته؟

څلورمه پوښتنه: د بخارا، سمرقند یا تاجکستان د کډوالۍ لپاره نېټه، لاره، د کورنیو نومونه او د مېشتېدو کوم معاصر اسناد وړاندې شوي دي؟

پنځمه پوښتنه: د ژبې، کلتور، تاریخي جغرافیې او نسب ترمنځ توپیر ولې نه ساتل کېږي؟ د خلکو خپله ځان‌پېژندنه په کوم دلیل له پامه غورځول کېږي؟

شپږمه پوښتنه: که یوه ادعا د دیګان قوم پر تاریخي هویت حکم کوي، د قوم د محلي اسنادو، شفاهي تاریخ، قبالو او کورنیو د روایتونو له څېړلو پرته څنګه قطعي نتیجه اعلانېږي؟

پوښتنه دا ده: هغه کسان چې دیګان او تاجک د یوه نسب خلک ګڼي، یا د کونړ، لغمان او ننګرهار دیګان له بخارا، سمرقند، تاجکستان یا ایران څخه راغلي کډوال بولي، د خپلو دغو ادعاوو د ثابتولو لپاره یې له پورته یادو شوو څېړنیزو پړاوونو کوم یو بشپړ کړی دی؟ ایا د اړوندو کلیو او کورنیو محلي اسناد، شجرې او د کډوالۍ د وخت او لارې شواهد یې څېړلي دي؟ که داسې څېړنه یې کړې وي، اسناد او پایلې یې د لوستونکو د ارزونې لپاره چېرته خپاره کړي دي؟

۱۴ غلط روایت باید د ملي احصائیې بنسټ نه شي

د ارزونې موضوع: د تاریخي کتابونو نومونه د داسې پایلو لپاره کارول چې په اصلي عبارتونو کې نه دي ثابت شوي، او د دغو غلطو پایلو د احصائیوي استعمال خطر.

په بحث کې وړاندې شویو متنونو کې ابن اثیر (Ibn al-Athir)، طبري (al-Tabari)، نرشخي، باسورث او د اسلام دانشنامه (Encyclopaedia of Islam) یاد شوي؛ خو د څو مهمو ادعاوو لپاره دقیق چاپ، ټوک، مخ یا د مقالې لیکوال نه دی ښوول شوی. د دغو ټولو منسوبو نقلونو کره‌والی په دې کتنه کې نه دی ثابت شوی. د معتبر کتاب نوم د هرې ورمنسوبې جملې د صحت ضمانت نه دی.

حواله هغه وخت د ارزونې وړ ده چې لوستونکی اصلي عبارت ومومي، شاوخوا جملې یې ولولي او له اخیستل شوې پایلې سره یې پرتله کړي. له اصلي متن سره برابر نقل، غلط نقل، ناپخلی شوی نقل او له سم نقل څخه غلطه پایله باید جلا وپېژندل شي. یوه حواله سمه کېدای شي، خو د دیګان د نسب له بحث سره تړاو ونه لري.

د بخارا او سمرقند ادعا د دیګان قوم خپل هویت نه شي بدلولای

د نصیر خان په نوم په ثبت شویو نقلونو کې د ټولو دیګانانو تاجک‌والی، فارسیوان‌والی او له بخارا، سمرقند، تاجکستان یا ایران څخه کډوالي نه ثابتېږي. پر ټول قوم د دې پایلو تپل بې‌سنده ادعا او غلط استدلال دی: تاریخي لقب، د یوه شخصیت نسب، ژبه او د اوسنۍ ټولنې هویت یو د بل پر ځای کارول شوي دي. په ژباړه کې د داسې قومي نوم زیاتول چې په اصلي عبارت کې نشته، د ژباړې او تفسیر ګډول دي. سم نقل هم هغه پایله نه شي ثابتولای چې له موضوع سره یې مستقیم تړاو نه وي.

ملي احصائیه د ولس امانت دی

د هویت غلط روایت یوازې د یوې مقالې په پاڼو کې نه پاتې کېږي. که په رسمي فورمو، د نفوسو په ثبت، څېړنیزو طبقه‌بندیو یا راتلونکو سرشمېرنو کې د خلکو د خپلې څرګندې پېژندنې پر ځای د بل چا ټاکلی هویت ولیکل شي، پایله یې غلطه قومي طبقه‌بندي او د ټولنې د واقعي جوړښت تتول کېدای شي. د دې مقالې د تحلیل له مخې، دا ډول تحریف د سیاسي شمېر جوړولو، د ټولنیز استازیتوب د غلط تعبیر او د بهرنیو استخباراتي موخو لپاره د ناوړه استفادې خطر لري. دلته د دغې لارې احتمالي خطر ارزول کېږي؛ په دې مقاله کې د افغانستان په کوم مشخص رسمي ثبت کې د نصیر خان له خوا د بدلون سند نه وړاندې کېږي.

د ملګرو ملتونو د نفوسو او کورونو د سرشمېرنې د اصولو او سپارښتنو څلورمه بیاکتنه، چې د ۲۰۲۵ کال بیاکتنه ده، د قومي هویت معلومات د ځواب‌ویونکي پر خپله څرګندونه ولاړ بولي. سند د څو قومي تړاوونو د څرګندولو امکان مني، له تابعیت یا زېږېدنې ځای څخه د قومیت د راایستلو پر وړاندې احتیاط کوي او څرګندوي چې له مخکې ټاکلې طبقه‌بندي د ازاد لیکلي ځواب له ځای پرته د خلکو د تنوع جزئیات له منځه وړلای شي. د طبقه‌بندۍ معیارونه هم باید روښانه او مستند وي. دا نړیوالې احصائیوي سپارښتنې دي؛ دلته د افغانستان د کوم ځانګړي نافذ قانون د مادې په توګه نه وړاندې کېږي. [۲۲]

د خلکو خپله څرګنده پېژندنه باید په امانت ثبت شي. د یوه شخص مقاله یا بې‌سنده شجره د دې حق ځای نه شي نیولای. د ټولو قومونو د هویت سم ثبت، د معلوماتو محرمیت او د شمېرو بې‌طرفه بیان د ګډ ملي باور لپاره ضروري دي.

پوښتنه دا ده: څوک او په کوم علمي صلاحیت کولای شي د دیګان قوم د غړو د خپلې څرګندې پېژندنې پر ځای یو ناثابت نسب په رسمي احصائیه کې د ثابت حقیقت په توګه ولیکي، او د داسې بدلون د علمي بنسټ او ملي پایلو حساب به څوک ورکوي؟

پوښتنه دا ده: که ټول نقلونه صحیح هم فرض شي، کوم یو یې د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان ټولنو له نوم، ځانګړو کورنیو او د نسلونو له پرله‌پسې اړیکې سره مستقیم تړاو لري؟

د کونړ لغمان او ننګرهار یووالی د ملي امنیت بنسټ دی

افغان د افغانستان د خلکو ګډ ملي نوم دی

د شارل کیفر په څېړنه کې «افغان» په سیاسي استعمال کې د افغانستان د تبعه ګډ نوم بلل شوی، د قومي او مذهبي توپیرونو په پام کې نیولو پرته؛ د کلمې پخوانی قومي استعمال یې هم جلا تشریح کړی دی. [۱۶] په دې لیکنه کې څرګند دریځ دا دی چې د ګډ ملي تړاو د ردولو په معنا د «من افغان نیستم» شعار د منلو وړ نه دی. د دیګان قوم ځانګړی هویت په افغان ملت کې خوندي غوښتل کېږي او د بل افغان لپاره هم همدا حق منل کېږي.

ملي یووالی هغه وخت پیاوړی کېږي چې د خلکو نومونه، ژبې او تاریخي حافظه خوندي وي. د قومیت په ټاکلو کې سیاسي شمېر جوړول د خلکو د خپلې پېژندنې ځای نه شي نیولای.

د افغان هویت انکار د غولېدنې او بهرنۍ لمسونې تر پوښتنې لاندې

«من افغان نیستم»؛ «من از خراسان هستم»؛ «من خراسانی هستم»

د دې مقالې نقد هغو غولېدلو افغانانو ته متوجه دی چې د ګډ ملي هویت د ردولو لپاره وايي: «من افغان نیستم»، «من خراسانی هستم» او «من از خراسان هستم». د دې مقالې د تحلیل له مخې، د افغانستان له ګډ ملي تړاو څخه د ځان بېلولو دا تبلیغ خلک په غلطه لار بیایي او ملي یووالي ته زیان رسوي. ځینې کسان ښايي په ناسم تبلیغ غولېدلي وي؛ د بهرنیو کړیو د لمسونې احتمال هم په مشخصو مواردو کې د پلټنې وړ دی. خو د کوم شخص استخباراتي تړاو یوازې له شعار څخه نه ثابتېږي؛ د اړیکو، پیسو، لارښوونو یا کړنو خپل شواهد غواړي.

خراسان په بېلابېلو تاریخي دورو کې کارېدلی جغرافیایي نوم دی. د تاریخ یا ادب په بحث کې یې یادول په خپله د افغان هویت انکار نه دی. دلته نقد د هغه سیاسي استعمال دی چې له «من افغان نیستم» سره یو ځای د ګډ ملي تړاو د ردولو لپاره کارول کېږي. یاد درې عبارتونه د بحث د موضوع د روښانولو لپاره راغلي؛ د کوم مشخص ویونکي د اصلي ثبت بدیل نه دي.

د دیګان قوم د هویت په اړه د دې مقالې څرګند دریځ دا دی: د خراسان له تاریخي نوم څخه د افغانستان د اوسېدونکو د ملي تړاو د انکار، د دیګان قوم د هویت د بدلولو یا د بخارا او سمرقند د کډوالۍ د ثابتولو حق نه شي اخیستل کېدای. که یو څوک د بهرنیو کړیو په لمسونه دا کار کوي، د هغه لاسوهنه باید په نوم او سند روښانه شي؛ که د ناسم تبلیغ له امله غولېدلی وي، ځواب یې روښانه تاریخ، کره معلومات او مستند بحث دی.

پوښتنه دا ده چې د یوه تاریخي جغرافیایي نوم له کارولو څخه د دیګان قوم لپاره د بل قومي هویت د ټاکلو حق څنګه اخیستل کېږي؟ د دیګان قوم د خپلې پېژندنې، ژبې او تاریخي حافظې ځای کوم مستقیم سند نیولای شي؟

د ملي هویت کمزوري کول د چا په ګټه دي

پاکستان د ډیورند کرغېړنه فرضي کرښه د خپل رسمي دریځ له مخې حل شوې موضوع ګڼي؛ د بهرنیو چارو وزارت د ۲۰۱۳ کال د مې د شپږمې بیان یې دا نظر څرګندوي. [۱۷] د دې مقالې دریځ د افغان تاریخي اعتراض او د ولسونو د وېش پر نقد ولاړ دی. د دانیل بالان څېړنه د ۱۸۹۳ کال  ددیورند د فرضی کرښی ا ستعماریاو جبری هوکړه، ورپسې نښه‌اېښودنه او د قبایلي سیمو وېش بیانوي. د غه دریځ ثبتول د هغه د منلو معنا نه لري. [۱۸]

د ګډ افغان هویت کمزوري کول د بهرني فشار لپاره زمینه برابرولای شي.

دبهرنۍ لاسوهنې او د شواهدو حدود

د بشري حقونو څار سازمان (Human Rights Watch) د ۲۰۰۱ کال راپور د پاکستان د پوځ او استخباراتي ادارې (Inter-Services Intelligence — ISI) د ملاتړ ونډه په نوم یادوي. همدغه راپور متحدې جبهې ته د ایران او روسیې مرستې هم څېړي. دا د هغه وخت د جګړې د بهرنیو ملاتړو شواهد دي؛ د یوې نوې هویتي لیکنې د لیکوال یا دري‌ژبي افغان استخباراتي تړاو نه ثابتوي. د ایران د دولت سیاست، فارسي ژبه او د افغانستان دري‌ژبي اتباع باید سره ګډ نه شي. [۱۹]

راپور په افغانستان کې د بېلابېلو ډلو لپاره د پاکستان د پوځي ملاتړ مخینه لږ تر لږه د ۱۹۷۰مو کلونو پیل ته رسوي. د ۲۰۰۱ کال په بحث کې د پوځ او ISI د افسرانو ونډه، پوځي پلانونه، روزنه او اکمالات یادوي؛ د هماغه کال په اپرېل او مې کې د اکمالاتي موټرو تګ راتګ هم بیانوي. دا د بهرني ملاتړ تاریخي شواهد دي. [۱۹]

آمو د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر پر ۲۷مه د کامدېش د جګړې په اړه د چارواکو له قوله د شاوخوا ۴۰۰ وسله‌والو د ننوتلو ادعا خپره کړه. پرهېزیا نیوز د اکتوبر پر لومړۍ نېټه د نیول شویو کسانو بیانونه خپاره کړل چې په پاکستان کې د روزنې او د چترال له لارې د انتقال ادعاوې پکې شوې دي.چی د په شواهدو او ا سنادو تثبیت شویدی.

د پردیو دسیسو ته د وروڼو او برابرو قومونو ګډ ځواب

د بهرنیو دولتونو له خوا د افغان ډلو تمویل، روزنه، تسلیح او د هېواد په کورنیو چارو کې استخباراتي لاسوهنه د خپلواکۍ او امن پر ضد عمل دی. د محلي اختلافونو بهرنی استعمال باید د مسؤول لوري، کړنو او اسنادو له مخې وڅېړل شي. له مستند تاریخ څخه د بیدارۍ درس اخیستل ضروري دي؛ پر نوي شخص د پخواني تاریخ په استناد بې‌سنده حکم کول د بحث اعتبار کموي.

د کونړ، لغمان او ننګرهار ټول قومونه وروڼه، برابر او د یوه ګډ وطن اوسېدونکي دي. د دیګان قوم د هویت دفاع د تاجک، پشه‌یي، نورستاني یا بل افغان قوم د سپکاوي جواز نه دی. د سیمې د ټولو قومونو نوم، ژبه، کلتور او ځان‌پېژندنه د درناوي وړ دي. د بهرنیو لاسوهنو او دسیسو د مخنیوي لپاره د افغان ولس او په ځانګړي ډول د دغو درېیو ولایتونو د ټولو قومونو بیداري، خپلمنځي باور، د خبرونو او ادعاوو کره کتنه، د محلي اسنادو ساتنه او د ثابتو مداخلو پر وړاندې سوله‌ییز او قانوني ګډ عمل اړین دي.

د قومي هویت په نوم وېش باید د بهرني نفوذ وسیله نه شي. علمي اختلاف په دلیل حل کېږي. د قومونو دښمني، ګواښ او ډله‌ییز تور د لاسوهنو مخه نه نیسي. د هر قوم عزت، خپلمنځي باور او د بهرني تمویل او هدایت د شواهدو مسلکي څېړنه د ملي یووالي ساتنه کوي.

پوښتنه دا ده: د کونړ، لغمان او ننګرهار د ټولو وروڼو او برابرو قومونو ترمنځ د باور او ګډ ملي تړاو پر ځای د بې‌سنده هویتي وېش خپرول د افغانستان کومه ستونزه حل کوي او د بهرني نفوذ لپاره کومه زمینه پراخوي؟

۱۵ د هویت د بحث پایله او د شواهدو حدود

د ټولو ځوابونو ګډه پایله: د ساماني کورنۍ او د امام ابو حنیفه رحمه الله د کورنۍ تاریخ د کونړ، لغمان او ننګرهار د دیګان قوم شجره نه ده.

د دیګان او تاجک ټولنو نوم او خپله پېژندنه دواړه د درناوي وړ دي. د نومونو ساده یو شان ګڼل د نسب څېړنه نه ده؛ د تاریخي او ژبنیو شواهدو حدود هم باید وساتل شي. د یوې ژبې یا سیمې شاهد د ټولو کورنیو بشپړه شجره نه شي کېدای.

د ساماني خاندان یا د امام ابو حنیفه رحمه الله د کورنۍ روایتونه په خپله د کونړ، لغمان او ننګرهار ټول دیګانان تاجک، فارسیوان یا د بخارا، سمرقند، تاجکستان او ایران کډوال نه ثابتوي. د دې پایلې لپاره له یادو روایتونو څخه تر مشخصو محلي کورنیو پورې مستنده اړیکه نه ده وړاندې شوې.

د دیګان قوم هویت د دې مقالې څرګند محور دی: مسلمان، افغان، پښتون او دیګان. د قوم خپله ټولنیزه پېژندنه د یوه تاریخي لقب یا د بل خاندان د روایت په وسیله نه شي بدلول کېدای. د دې هویت د تاریخي ریښو د لا روښانولو لپاره محلي اسناد، کورني روایتونه او ژبنۍ شواهد باید په دقت ثبت او وڅېړل شي. د بل نسب ادعا کوونکی هم د خپلې ادعا د ثابتولو مسؤول دی.

له اسلامي نظام، علماوو، لیکوالانو او د پوهنتونونو له څېړونکو غوښتنه کېږي چې د خلکو هویت په عادلانه چلند او کره څېړنه وساتي. هره ثابته شوې بهرنۍ لاسوهنه دې په نوم او سند وڅېړل شي. د خپل تاریخ څېړنه، د خپل هویت ساتنه او د وطن یووالی ګډ ملي مسؤولیت دی.

وروستۍ او اساسي پوښتنه دا ده: حتی که فارس، تاجک، بخارا او سمرقند هر ډول تاریخي تړاوونه ولري، د کونړ، لغمان او ننګرهار له دیګان ټولنو سره یې مشخص نسبي تړاو په کوم لومړني، کره او د بیاکتنې وړ سند ثابتېږي؟ تر هغې چې دا سند نه وي وړاندې شوی، ادعا باید د ادعا په توګه یاده شي، نه د ثابت تاریخ په توګه.

سرچینی

[۱] Aḥmad Tafażżolī. DEHQĀN. Encyclopaedia Iranica، VII، مخونه ۲۲۳ تر ۲۲۶، ۱۹۹۴؛ تازه‌کونه ۲۰۱۳. د طبقې تعریف او د کلمې د معنا بدلونونه.

https://www.iranicaonline.org/articles/dehqan/

[۲] Elton L. Daniel. KHORASAN vi History in the Taherid and Samanid Periods. Encyclopaedia Iranica، XVI، مخونه ۶۳۱ تر ۶۴۱؛ د THE SAMANIDS برخه. د نرشخي او جوزجاني یادې شوې پاڼې د همدې څېړنې حوالې دي.

https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-vi-history-in-the-taherid-and-samanid-periods/

[۳] ابن خلکان. وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، د احسان عباس تحقیق، پنځم ټوک، ۴۰۵م مخ؛ د امام ابو حنیفه ژوندلیک. کتل شوی برېښنايي متن.

https://shamela.ws/book/1000/2403

[۴] Umar Faruq Abd Allah. ABŪ ḤANĪFA. Encyclopaedia Iranica، I، مخونه ۲۹۵ تر ۳۰۱، ۱۹۸۳؛ تازه‌کونه ۲۰۱۸؛ د Personal background برخه.

https://www.iranicaonline.org/articles/abu-hanifa-noman-b/

[۵] خطیب بغدادي. تاریخ بغداد، دیارلسم ټوک؛ په کتل شوي برېښنايي متن کې د ۳۲۶م مخ د نښې وروسته د اسماعیل بن حماد روایت، د بل مخ تر نښې مخکې. د چاپي مخ او برېښنايي شاخص توپیر ته پام پکار دی.

https://lib.rafed.net/view.php?b_id=2894&page=325&type=c_fbook

[۶] شمس الدین ذهبي. سیر أعلام النبلاء، د ابو حنیفه ژوندلیک؛ کتل شوی برېښنايي متن په ویکي‌مصدر کې. د چاپي نسخې د مخ شمېره دلته په خپلواکه توګه نه ده کتل شوې.

https://ar.wikisource.org/wiki/أبو_حنيفة

[۷] John R. Perry. TAJIK i The Ethnonym Origins and Application. Encyclopaedia Iranica، ۲۰۰۹؛ تازه‌کونه ۲۰۱۳. د نوم د معنا او محلي استعمالونو څېړنه.

https://www.iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application/

[۸] Richard F. Strand. Languages of the Hindu Kush. ۱۹۹۹؛ تازه‌کونه ۲۰۰۶. د پشه‌یي ختیځه ډله، د کونړ برخه او degâno؛ د فارسي جلا طبقه‌بندي.

https://nuristan.info/lngIndex0.html

[۹] Richard F. Strand. The Role of Phonatory Location in the Evolution of the Far Northwestern Indo Aryan Languages. ۲۰۱۶، د PDF دویمه پاڼه، د Introduction لومړی بحث. د دیګانو په اړه مستقیمه ساحوي څېړنه.

https://nuristan.info/PDFs/Strand%20-%20Phonatory%20Location-2016-06-07.pdf

[۱۰] Charles M. Kieffer. AFGHANISTAN v Languages. Encyclopaedia Iranica، I، مخونه ۵۰۱ تر ۵۱۶، ۱۹۸۳؛ تازه‌کونه ۲۰۱۸. د ژبو عمومي وېش او د Dardic languages برخه. پخواني نفوسي اټکلونه د نن ورځې شمېرې نه ګڼل کېږي.

https://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-v-languages/

[۱۱] Daniel Balland. DARRA YE NŪR. Encyclopaedia Iranica، VII، مخونه ۶۱ تر ۶۲، ۱۹۹۴؛ تازه‌کونه ۲۰۱۳. د ژبې، محلي ډلو او د سوم د نسب روایت برخې.

https://www.iranicaonline.org/articles/darra-ye-nur/

[۱۲] Amir Muhammad Sabir. Who Are Degans Dihgans or Tajiks. پښتو مجله، د افغانستان د علومو اکاډمي، پرلپسې ۱۰۱ تر ۱۰۳ ګڼه، پر پوښ ۱۴۰۱ لمریز او ۲۰۲۲ میلادي؛ چاپي مخونه ۲۷ تر ۴۶. د دیګان او حیات افغاني اړوند بحث په ۳۲ او ۳۳ مخونو، د PDF په ۴۰ او ۴۱ پاڼو کې دی. د ۲۰۲۵م کال پر وېب‌پاڼه ایښودل د مقالې د پوښ له کال سره مه ګډوئ. مقاله ثانوي نقل او فرضیه وړاندې کوي؛ د اصلي حیات افغاني د نقل بدیل نه ده.

https://asa.gov.af/sites/default/files/2025-02/PASTO%20quarterly%20journal%20no.%20101-103%20year%201401.pdf

[۱۳] C. E. Bosworth, ASAD B. SĀMĀNḴODĀ, Encyclopædia Iranica, II, pp. 696–697, 1987.

https://www.iranicaonline.org/articles/asad-b-1/

[۱۴] R. N. Frye, The Sāmānids, The Cambridge History of Iran, vol. 4, pp. 136–161, 1975. DOI: 10.1017/CHOL9780521200936.005.

https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-iran/samanids/4B6BE7D0B53128A8158DCF8F3B60A081

[۱۵] Georg Morgenstierne, AFGHANISTAN vi. Paṣ̌tō, Encyclopædia Iranica, I, pp. 516–522, 1983.

https://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto/

[۱۶] Charles M. Kieffer, AFGHAN, Encyclopædia Iranica, I, p. 481, 1983.

https://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation/

[۱۷] Pakistan Ministry of Foreign Affairs, Foreign Office’s Response to Afghan President’s recent press conference, 6 May 2013.

https://mofa.gov.pk/press-releases/foreign-offices-response-to-afghan-presidents-recent-press-conference

[۱۸] Daniel Balland, BOUNDARIES iii. Boundaries of Afghanistan, Encyclopædia Iranica, IV, pp. 406–415.

https://www.iranicaonline.org/articles/boundaries-iii/

[۱۹] Human Rights Watch. Crisis of Impunity. July 2001. Summary and Recommendations؛ III Pakistan’s Support of the Taliban؛ IV Foreign Assistance to the United Front. د پاکستان د پوځ او ISI ونډه په درېیمه برخه کې په نوم یاده شوې ده.

https://www.hrw.org/reports/2001/afghan2/Afghan0701.htm
https://www.hrw.org/reports/2001/afghan2/Afghan0701-02.htm
https://www.hrw.org/reports/2001/afghan2/Afghan0701-03.htm

[۲۰] Amu TV, Taliban, AFF provide conflicting accounts of deadly clashes in Nuristan, 27 September 2026.

https://amu.tv/253227/

[۲۱] Alexander Seale, Afghan detainees describe training in Pakistan before deadly Nuristan fighting, Parrhesia News, 1 October 2026.

https://parrhesianews.co.uk/en/asia/afghan-detainees-describe-training-pakistan-before-nuristan-fighting

[۲۲] United Nations Statistics Division. Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses, Revision 4. 2025, unedited edition; paragraphs 5.204–5.207, printed pp. 338–339, PDF pp. 354–355.

https://unstats.un.org/unsd/publication/SeriesM/Series_M67Rev4en.pdf

[۲۳] ډاکټر محمد همایون همت. دیګان او تاجک د توپیر او نسب روښانه بحث. مخکې شریکه شوې تشریحي لیکنه، ۲۶ اکتوبر ۲۰۲۶. د ادعاوو ثبت شوي دري، عربي او انګلیسي عبارتونه، د «دویمه برخه» لومړۍ لس ادعاوې. دا د نقد لاندې عبارتونو د موندلو سرچینه ده؛ د ورمنسوبو تاریخي نقلونو د صحت مستقل ثبوت نه دی.

https://chatgpt.com/library?file_id=libfile_67898cf47420819182bb6fef0cbd3800&account_id=personal

[۲۴] Vladimir V. Kushev. The Dawn of Pashtun Linguistics Early Grammatical and Lexicographical Works and Their Manuscripts. Manuscripta Orientalia، 7(2)، جون ۲۰۰۱، مخونه ۳–۹. د خیرالبیان د نسخو او لیکدود څېړنه؛ د مقالې سریزه او د نسخو بحث. د مراجعې نېټه ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶.

https://www.orientalstudies.ru/eng/index.php?option=com_publications&pub=1370

https://www.orientalstudies.ru/eng/images/pdf/a_kushev_2001.pdf

[۲۵] Sergei Andreyev. KHOSHHAL KHAN KHATTAK. Encyclopaedia Iranica، خپرونه ۲۰ اپرېل ۲۰۲۶. د خوشحال د ژوند، شعر او له قبیلې پورته پښتني یووالي بحث؛ د شعرونو چاپونو او تاریخي اثارو مأخذونه پکې ښودل شوي. د مراجعې نېټه ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶.

https://www.iranicaonline.org/articles/ḵosḥal-khan-ḵaṭṭak/

[۲۶] John R. Perry and Rawan Farhadi. KABOLI. Encyclopaedia Iranica، XV(3)، مخونه ۲۷۶–۲۸۰، ۲۰۰۹؛ تازه‌کونه ۲۰۱۳. د افغانستان دري، د ایران فارسي، تلفظ، لغتونه او لیکلی معیار. د مراجعې نېټه ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶.

https://www.iranicaonline.org/articles/kaboli-colloquial-persian/

[۲۷] Bahriddin Aliev and Aya Okawa. TAJIK iii Colloquial Tajiki in Comparison with Persian of Iran. Encyclopaedia Iranica، ۲۰۱۰؛ تازه‌کونه ۲۰۱۲. د دري، تاجکي او د ایران فارسي مقایسوي ژبنی بحث. د مراجعې نېټه ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶.

https://www.iranicaonline.org/articles/tajik-iii-colloquial/

[۲۸] Mohammad Hotak. Pata Khazana — The Hidden Treasure. English translation by Khushal Habibi. د ژباړونکي سریزه او Professor Habibi’s Remarks on the Skeptics of Pata Khazana برخه، د برېښنايي متن شاوخوا ۲م او ۲۲م مخونه. د ۱۹۷۷م کال دفاع د هماغې نېټې دریځ دی؛ د ټولو وروسته نقدونو ځواب نه ګڼل کېږي. د مراجعې نېټه ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۶.

https://alamahabibi.net/English_Articles/E_Pata_Khazana_Eng.pdf

https://www.qamosona.com/j/images/pdf/E_Pata_Khazana_Eng.pdf