چرته پنجاب، چرته هلمند دی — بېننګي زور شو، پنجابیان کونړ وهینه

پر کونړ او هلمند د پاکستان ظالمانه تیری او هوايي بریدونه؛ هغه بریدونه چې ا فغان ولس ،افغان قربانیانو او عیني شاهدانو ظالمانه، وحشي او بزدلانه  تېري بللي دي

له چوګامه تر ګرمسېر: د یتیم د سترګو اوښکې، د کونډې فریاد، د بې‌وسلې ماشوم وینه، نړېدلي کورونه او د یوه بېوزله شپانه له منځه تللې رمه

 

۳ اکتوبر ۲۰۲۶

ملا صاحب، خدای ج دې خیر کړي!

آیا د یتیم د سترګو اوښکې، د کونډې فریاد او د بې‌وسلې ماشوم وینه د عدالت، وجدان ، اسلامي او ملې مسئولیت پوښتنه نه کوی ؟

د یتیم د سترګو اوښکې، د کونډې فریاد او د بې‌وسلې ماشوم وینه یوازې د یوې شېبې غم نه دی؛ دا د انسان د حرمت، د ملکي ژوند د خوندیتوب، د عدالت او اسلامي مسئولیت ژوره پوښتنه ده. کله چې ماشوم د خپل کور تر کنډوالو لاندې پاتې شي، مور یا پلار له لاسه ورکړي او یوه کورنۍ د ژوند او روزۍ وسیله وبایلي، پېښه له سیاسي بحثه اوړي او د انساني وجدان پر وړاندې په یوه مستنده اخلاقي ،ولسې او ملې پوښتنه بدلېږي.

ملا صاحب، خدای دې خیر کړي! آیا د دې مسئولیت د ادا کولو ورځ نه ده رارسېدلې؟

آیا د کونډو د فریاد، د یتیمانو د اوښکو او د بې‌وسلې ماشومانو د وینې په وړاندې د حق، عدالت، رحمت او حساب غوښتنې خبره کول زموږ د دیني،ملې  او انساني مسئولیت برخه نه ده؟

دا پوښتنه د کوم شخص  یا ا شخا صو پر ضد د کرکې لپاره نه، بلکې د ملکي انسان د حرمت، د وینې د خوندیتوب او د نورو ملکي زیانونو د مخنیوي – او د حا کم د مسولیت دادا  – لپاره راپورته کېږي.

پایله: د افغان ملکي وګړو د درد ،غم،مرګ او ز خمیانو نړلوال او ا فغانې ا سناد  څه  واې ؟

• د ملګرو ملتونو د مرستندوی پلاوي (UNAMA) د ۱ اکتوبر په رسمي خبرپاڼه کې تایید کړې چې په کونړ او هلمند کې لږ تر لږه ۱۰ ملکي کسان وژل شوي، ډېری یې ماشومان دي، او ۹ نور ټپیان شوي دي.

• اسوشیټېډ پرېس (AP) د کونړ د یوه عیني شاهد له خولې لیکلي چې له کنډوالو څخه د دوو نارینه وو او څلورو ماشومانو مړي راایستل شوي. AP په هلمند کې د جسدونو او ټپیانو د چورلکې له لارې د لېږد انځورونه هم خپاره کړي دي.

• EFE د چوګام د اوسېدونکي ناصر مسافر له خولې لیکلي چې د یوه شپانه له ۱۰۰ څخه ډېرو پسونو، وزو، غواوو او خرو څخه نږدې ټول د برید له امله مړه شول. دا د یوه بېوزله کور د ژوند او روزۍ د سرچینې له منځه تګ و.

• پاکستان ویلي چې ۲۲ وسله‌وال یې وژلي او د وسله‌والو پټنځایونه یې په نښه کړي. دا ادعا تر اوسه په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې؛

AP هم لیکلي چې د ۲۲ کسانو د وژل کېدو ادعا په خپلواکه توګه نه شوه تاییدېدای.

• اروپايي ټولنې د ملکي مړینو په اړه خواشیني ښودلې او د ملکي وګړو او ملکي بنسټونو د ساتنې، د نړیوال قانون د درناوي او د زیان د مخنیوي غوښتنه یې کړې ده.

• د حقونو بنسټ Rawadari د ۲۰۲۴ د دسمبر له لومړۍ تر ۲۰۲۶ د جون تر پایه د پاکستاني پوځي بریدونو له امله لږ تر لږه ۱٬۱۸۷ ملکي مړه یا ټپیان او له ۲۹ زرو ډېرې بې‌ځایه شوې کورنۍ ثبت کړې دي. دا شمېر د اکتوبر د لومړۍ پېښې جلا ثبوت نه دی، بلکې د اوږدې ملکي زیانمنۍ پراخ شالید ښيي.

۱. د پاکستان د هوايي بریدونو په یوه شپه کې ولې د کونړ او هلمند افغان ماشومان د جګړې بیه پرې کوي؟

د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر د لومړۍ ورځې له سپېدو مخکې د افغانستان په دوو له یو بل څخه لرو سیمو کې د کورونو د نړېدو او د ملکي خلکو د مرګژوبلې خبرونه خپاره شول: د ختیځ کونړ د شلتن ولسوالۍ چوګام او د سوېلي هلمند د ګرمسېر صفار. د ځایي چارواکو، عیني شاهدانو او نړیوالو رسنیو په روایتونو کې یوه ګډه کرښه شته: ملکي کورونه زیانمن شوي، ماشومان وژل شوي، ښځې او کورنۍ ژوبلې شوې او د عادي خلکو ژوند په څو شېبو کې بدل شوی دی.

دلته اصلي پوښتنه یوازې دا نه ده چې برید په کوم نوم توجیه شو.

د افغان کورنۍ لپاره پوښتنه دا ده: ولې د شپې په خپل کور کې ویده ماشوم، مور، شپون او غریبکار ملکی ا نسان د جګړې د پرېکړو بیه پرې کوي؟

ځکه نو دا لیکنه د شعار پر ځای پر انسان، کورنۍ، کور، روزۍ او کره سند راڅرخي.

۲. د کونړ – چوګام: د پاکستان د هوايي برید تر کنډوالو لاندې ماشومان،کونډی، کورنۍ او بې‌وسلې ملکي وګړي

AP د محمد هاشم په نوم د یوه ۳۰ کلن اوسېدونکي وینا ثبت کړې ده. هغه ویلي چې له برید وروسته یې د یوې ښځې د مرستې غږ واورېد، ژوندۍ یې راویسته، او د کنډوالو په لټون کې یې د دوو نارینه وو او څلورو ماشومانو مړي وموندل. بل اوسېدونکي، محمد حبیب، وژل شوی سړی یو بېوزله شپون بللی او ویلي یې دي چې د وسله‌والو یا حکومتي ډلو غړی نه و.

EFE د ناصر مسافر له خولې لیکلي چې همدغه شپون د خپل وراره او څلورو ماشومانو سره ووژل شو. د هغه د کورنۍ له ۱۰۰ څخه ډېر څاروي – پسونه، وزې، غواوې او خره – هم وو، او د شاهد په وینا نږدې ټول مړه شول. د یوه شپانه لپاره دا یوازې د څارویو مرګ نه دی؛ دا د خوراک، عاید او سبا د ژوند د وسیلې له منځه تګ دی.

۳. هلمند – ګرمسېر: د پاکستان د هوايي برید له شپني خوبه تر روغتون، چورلکې ،جنازې او هدیری  پورې

افغان ولایتي سرچینو ویلي چې د هلمند د ګرمسېر په صفار سیمه کې یوه ښځه او درې ماشومان وژل شوي او اته نور کسان ټپیان شوي دي.

AP د پېښې له ځایه داسې انځورونه خپاره کړي چې پکې جسدونه او ټپیان د چورلکې له لارې لېږدول کېږي او د یوه کور کنډواله لیدل کېږي. د دې انځورونو ارزښت په دې کې دی چې د خبر تر شا د کورنۍ ریښتینی زیان ښکاره کوي: د شپې له عادي خوبه تر بیړني لېږد او جنازې پورې یوازې څو ساعتونه.

۴. د نړیوالو اسنادو پر رڼا کې: هغه بریدونه چې افغان قربانیان  او ا فغان ولس یې ظالمانه، وحشي تیری او بربریت بولي، کوم شواهد لري؟

په اکاډمیکه ژبه کې «ظالمانه، وحشي او بربریت » یا ورته سخت تعبیرونه هغه مهال مستند ارزښت پیدا کوي چې په روښانه ډول د قربانیانو، عیني شاهدانو یا نومول شوو سرچینو له روایت سره وتړل شي او تر شا یې د تایید وړ شواهد موجود وي. په دې پېښه کې ثبت شوي شواهد د ماشومانو وژل کېدل، د یوې ښځې او ماشومانو مرګ، د ملکي کورونو نړېدل، له کنډوالو د جسدونو راایستل، د ټپیانو د چورلکې له لارې لېږد او د یوه بېوزله شپانه د نږدې ټولې رمې له منځه تګ دي.

UNAMA تایید کړې چې لږ تر لږه ۱۰ ملکي کسان وژل شوي او ډېری یې ماشومان وو.

AP د دوو نارینه وو او څلورو ماشومانو د مړو د راایستلو عیني روایت ثبت کړی.

EFE د ۱۰۰ څخه د ډېرو څارویو د نږدې ټولې رمې د تلف کېدو شاهدانه وینا خپره کړې.

له همدې امله، که د افغان ولس او افغان قربانیانو په ژبه «ظلم، وحشت او بربریت» ویل کېږي، د دې ژبې تر شا باید همدا کره، نوم‌لرونکي او سرچینه‌لرونکي شواهد نړیوااو ته  راوړل شي.

۵. د پاکستان د «۲۲ وسله‌والو» بی ثبوته ادعا: خپلواک او د ازمېښت وړ ثبوت چېرته دی؟

پاکستان ویلي چې بریدونه یې د وسله‌والو پر پټنځایونو کړي، ۲۲ وسله‌وال یې وژلي او وسلې او مهمات یې له منځه وړي. خو AP په ښکاره لیکلي چې د ۲۲ وسله‌والو د وژل کېدو ادعا په خپلواکه توګه نه شوه تاییدېدای. Al Jazeera هم ویلي چې د دواړو لورو ټولې جګړه‌ییزې ادعاوې یې په خپلواکه توګه نه دي تایید کړې.

له بلې خوا، UNAMA په خپلواکه توګه د لږ تر لږه ۱۰ ملکي مړو او ۹ ټپیانو شمېر تایید کړی دی. نو د شته عامه اسنادو پر بنسټ سم او دقیق عبارت دا دی: «د پاکستان د ۲۲ وسله‌والو د وژل کېدو ادعا تر اوسه بې‌خپلواکه تاییده پاتې ده، په داسې حال کې چې د ملکي مرګژوبلې لږ تر لږه برخه د UNAMA له خوا تایید شوې ده.» افغان چارواکو د پاکستان دا ډول تورونه رد او بې‌بنسټه بللي دي.

پاکستان په ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کې په خپله ویلي وو چې د افغانستان پر لور یې نږدې ټوله  فرضې کرښه اغزن تار کړې، سلګونه نوې پوستې یا کلاګانې یې جوړې کړې او د څار لپاره تخنیکي وسایل او بې‌پیلوټه الوتکې (Drones) کاروي. دا پخپله دا ثابتوي چې هېڅ وسله‌وال نه شي اوښتلای؛

خو سره له دی هم یوه مهمه پوښتنه راپورته کوي: که دومره پراخ اغزن تار، پوستې او څارنیز وسایل شته، نو د افغانستان دننه د ځانګړو کورونو پر بمبارولو د «کره استخباراتو» دعوه باید له کومو ښکاره او ازمېښت وړ شواهدو سره مل وي؟

۶. لس مړي، نهه ټپیان که یوولس؟ ولې د هر قرباني کره شمېر مهم دی؟

په تازه او ګډوډو پېښو کې لومړني شمېرې بدلېدای شي. افغان حکومتي څرګندونو ۹ وژل شوي او ۱۱ ټپیان یاد کړل؛ UNAMA لږ تر لږه ۱۰ مړه او ۹ ټپیان تایید کړل. د لیکنې لپاره تر ټولو خوندي جمله دا ده: «UNAMA لږ تر لږه ۱۰ملکي مړي او ۹ ټپیان تایید کړي؛ افغان سرچینو د ټپیانو شمېر ۱۱ ښودلی.»

دا د عددونو وچ بحث نه دی. د هرې شمېرې تر شا یو نوم، یوه کورنۍ او یو ژوند دی. د قرباني په اړه کره والی د هغه د کرامت برخه ده؛ مبالغه د قضیې وزن نه زیاتوي، بلکې کمولی یې شي.

۷. د ماشوم د کفن تر شا څه ورانېږي: یوازې یو ژوند، که د یتیم او کورنۍ ټول سبا؟

کله چې یو ماشوم وژل کېږي، یوازې د تلفاتو په جدول کې یوه خانه نه زیاتېږي. د زده کړې هیله، د مور او پلار د سبا پلان او د کور یوه برخه ورسره پرې کېږي. کله چې مور وژل کېږي، د ماشومانو د پالنې، امنیت او ورځني ژوند یو بنسټ له منځه ځي.

په چوګام کې د کور له نړېدو سره د کورنۍ د روزۍ څاروي هم مړه شول. په ګرمسېر کې مړي او ټپیان په چورلکه ولېږدول شول. د جګړې انساني بیه یوازې مړي او ټپیان نه دي: د کور له لاسه ورکول، د روزۍ پرې کېدل، ویره، بې‌ځایه کېدل او اوږدمهاله رواني او ټولنیز درد هم د همدې زیان برخه ده.

تأملي پوښتنه:

که د یوه ټپي ماشوم زخم، د یوه شهید وینه، د یوې کونډې اوښکې او د یوه یتیم فریاد زموږ د سترګو مخې ته مستند ولاړ وي، نو آیا اوس د دې وخت نه دی رارسېدلی چې ملا صاحب د خپل شرعي، انساني او ملي مسئولیت له مخې قلم راواخلي او د پاکستان د ظالمانه، وحشي ،د کبر او فرعو نیت ډکه  هوايي بریدونو د مخنیوي لپاره روښانه دریځ او فرمان صادر کړي؟

۸. نړیوالو رسنیو څه ثبت کړي دي؟

• اسوشیټېډ پرېس (AP): د کونړ عیني شاهد، د دوو نارینه وو او څلورو ماشومانو د جسدونو روایت، د هلمند د مړو او ټپیانو د لېږد انځورونه، او دا یادونه چې د پاکستان د ۲۲ وسله‌والو د وژل کېدو ادعا په خپلواکه توګه نه وه تایید شوې.

• رویټرز (Reuters): د افغان حکومت د ۹ مړو او ۱۱ ټپیانو راپور، د UNAMA د لږ تر لږه ۱۰ ملکي مړو تایید، او د پاکستان د وسله‌والو د پټنځایونو د ادعا ثبت.

• EFE: د چوګام د عیني شاهد ناصر مسافر روایت؛ د شپانه، د هغه د وراره او څلورو ماشومانو مرګ، او د ۱۰۰ څخه د ډېرو څارویو د نږدې ټولې رمې تلف کېدل.

• ازادي راډیو/ازادې اروپا (RFE/RL): د کونړ او هلمند د بریدونو ویډیويي راپور او د ماشومانو په ګډون د ملکي قربانیانو د شاهدانو ویناوې.

• الجزیره (Al Jazeera): د UNAMA شمېرې، د پاکستان د ۲۲ وسله‌والو د وژل کېدو ادعا، او دا څرګندونه چې د دواړو خواوو ټولې ادعاوې یې په خپلواکه توګه نه دي تایید کړې.

۹. UNAMA، ریچرډ بېنېټ او اروپايي ټولنه څه وایي؟

UNAMA د ۱ اکتوبر په رسمي خبرپاڼه کې د ملکي تلفاتو له تایید سره د تاوتریخوالي د کمولو، خبرو، د نړیوال قانون د درناوي او د نورو ملکي زیانونو د مخنیوي غوښتنه کړې ده.

د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچرډ بېنېټ د حساب غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې ملکي خلکو ته د نه جبرانېدونکي زیان لپاره توجیه نشته. دا د یوه خپلواک UN کارپوه ارزونه ده، نه د محکمې وروستی حکم.

اروپايي ټولنې د ۲ اکتوبر په بیان کې د کونړ او هلمند د ملکي مړینو په اړه خواشیني ښودلې، دواړه خواوې یې زغم او خبرو ته بللې، او ټینګار یې کړی چې نړیوال قانون، په ځانګړي ډول نړیوال بشردوستانه قانون (IHL)، باید مراعات شي او ملکي خلک او ملکي بنسټونه باید خوندي وساتل شي.

۱۰. ایا دا یوازې د اکتوبر لومړۍ شپه وه؟

UNAMA ویلي چې په ۲۰۲۶ کال کې یې د افغانستان دننه د پولې پورې تړلو وسله‌والو تاوتریخوالو له امله تر ۱٬۱۰۰ ډېر ملکي مړه او ټپیان ثبت کړي دي. د ۲۱ سپتمبر په کونړ کې هم لږ تر لږه درې ملکي مړي او څلور ټپیان تایید شوي وو.

Rawadari د ۲۰۲۴ د دسمبر له لومړۍ تر ۲۰۲۶ د جون تر پایه د پاکستاني پوځي بریدونو په اړه په یوه څېړنیز راپور کې لږ تر لږه ۱٬۱۸۷ ملکي مړه یا ټپیان، له ۲۹ زرو ډېرې بې‌ځایه شوې کورنۍ، او د سلګونو کورونو او ملکي بنسټونو ویجاړېدل یا زیانمنېدل ثبت کړي دي. د دوی د څېړنې له مخې یوازې هغه پېښې په وروستیو شمېرو کې شاملې شوې چې لږ تر لږه دوو جلا سرچینو تایید کړې وې. دا راپور د اکتوبر د لومړۍ پېښې جلا ثبوت نه دی، خو د ملکي افغانانو د اوږدې زیانمنۍ پراخ انځور وړاندې کوي.

۱۱. نړیوال قانون د ماشوم، ښځې او ملکي کور د ساتنې په اړه څه وایي؟

د ملګرو ملتونو د منشور د ۲(۴) مادې له مخې دولتونه د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي خپلواکۍ پر ضد له زور کارولو ډډه کوي، خو نړیوال قانون محدودې استثناوې هم پېژني، لکه د امنیت شورا اجازه او د منشور د ۵۱ مادې له مخې مشروع دفاع. د هر ځانګړي برید بشپړه حقوقي ارزونه د هغو واقعیتونو او شواهدو غوښتنه کوي چې ټول یې عامه نه دي.

د نړیوال بشردوستانه قانون (IHL) درې بنسټیز اصول د توپیر (Distinction)، تناسب (Proportionality) او احتیاط (Precautions) دي. د سره صلیب نړیواله کمېټه (ICRC) وايي چې جګړه کوونکي باید د ملکي او پوځي هدف ترمنځ توپیر وکړي، له نامتناسب ملکي زیان څخه ډډه وکړي او د زیان د کمولو ټول عملي ګامونه واخلي. د ملکي خلکو قصدي په نښه کول منع دي. دا چې په یوه ځانګړي برید کې کومه جدي سرغړونه شوې که نه، وروستی حقوقي حکم د خپلواکې پلټنې او د هدف، وسلې، نیت او تمه کېدونکي زیان د ارزونې غوښتنه کوي.

۱۲. وروستۍ پوښتنه: د پاکستان د هوايي بریدونو د افغان ماشوم وینه، د یتیم اوښکې او د کونډې فریاد به یوازې شمېرې پاتې شي؟

د کونړ او هلمند پېښه د څو ساعتونو خبر نه دی. د UNAMA له خوا تایید شوي ملکي مړي، د AP عیني شاهدان، د EFEد وژل شویو څارویو روایت، د هلمند د چورلکې انځورونه او د نړیوالو بنسټونو غبرګونونه دا پېښه له یوه سیاسي بیان څخه د انسان د ژوند او حساب غوښتنې په مستنده قضیه بدلوي.

د افغان قرباني درد مبالغې ته اړتیا نه لري. د ماشوم مړی، د مور جنازه، د یتیم اوښکې، د کونډې فریاد، د شپانه نړېدلی کور، د همدغه یوه کور د ۱۰۰ څخه ډېرو څارویو نږدې ټوله له منځه تللې رمه او د خپلواک بنسټ تایید شوی شمېر پخپله د پېښې د انساني دروندوالی لپاره کافي دي.

که نوم معلوم وي، نوم دې ولیکل شي؛ که عمر تایید وي، عمر دې ولیکل شي؛ که ځای معلوم وي، ځای دې ولیکل شي؛ او که کومه ادعا لا نه وي تایید شوې، هماغسې دې د ناتایید شوې ادعا په نوم یاده شي. همدا کره سند د قرباني کرامت ساتي او د حساب غوښتنې وزن زیاتوي.

او هیله ده چې ملا صاحب قلم راواخلي، د ټپي ماشوم د زخمونو او د شهیدانو د وینو درد د خپل شرعي، انساني او ملي مسئولیت په رڼا کې احساس کړي، او د پاکستان د ظالمانه، وحشي او بزدلانه هوايي بریدونو د مخنیوي لپاره یو روښانه او پرېکنده فرمان صادر کړي.

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

الله تعالی دې وژل شوي وبخښي، ټپیانو ته دې روغتیا ورکړي او د کونړ او هلمند غمجنو کورنیو ته دې زغم او ډاډ ورپه برخه کړي

 

سرچینې 

1. UNAMA — UNAMA confirms Civilian Casualties in Afghanistan (1 Oct 2026)

2. Associated Press (AP) — Pakistani airstrikes in Afghanistan kill 10 civilians, Kabul and UN say

3. Reuters — Pakistani airstrikes kill nine in Afghanistan, Taliban say

4. EFE — UN: 10 Afghan civilians killed in Pakistani airstrikes

5. RFE/RL Radio Azadi — Afghan Witnesses Say Children Among Victims Of Pakistani Air Strikes

6. Al Jazeera — Pakistan launches deadly air attacks on Afghanistan

7. European External Action Service — Statement on airstrikes in Kunar and Helmand (2 Oct 2026)

8. Pajhwok — Richard Bennett: Pakistan must be held accountable for civilian casualties

9. Rawadari — Examining the Consequences of Pakistan’s Military Attacks on Civilians in Afghanistan

10. ICRC — Conduct of hostilities and protection of civilians

11. United Nations — Charter of the United Nations

12. Radio Pakistan — 98% fencing and new forts along the Afghanistan-Pakistan line (2 Sep 2021)

13. Associated Press of Pakistan — 98% fencing, 388 forts and technical surveillance (2 Sep 2021)

د فکت‌چک لنډه یادونه

دا نسخه د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر د ۳ تر سهاره پورې په عامه او موندل کېدونکو سرچینو ولاړه ده. د ټولنیزو شبکو ناتایید شوي عکسونه او ویډیوګانې د خپلواک ثبوت په توګه نه دي کارول شوي. د «وحشت»، «بربریت»، «تجاوز» او «جنایت» په څېر ارزښتي او حقوقي کلیمې یا د نومول شوو افغان سرچینو او شاهدانو په نسبت راوړل شوې، یا له مستندو ملکي زیانونو سره تړل شوې دي. د پاکستان د ۲۲ وسله‌والو د وژل کېدو ادعا د عامه خپلواک تایید له نشتوالي سره همداسې د ادعا په توګه یاده شوې ده.

مخ 6

https://af.dawatmedia24.com/?p=190030

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: