د «ناقصات عقل او دین» حدیث: د ثبوت، دلالت، سیاق او فقهي استنباط علمي ـ انتقادي څېړنه

د «ناقصات عقل او دین» حدیث: د ثبوت، دلالت، سیاق او فقهي استنباط علمي ـ انتقادي څېړنه

لنډیز

د «ناقصات عقل او دین» حدیث د اسلامي میراث له هغو روایتونو څخه دی چې د ښځې د عقل، دین او ټولنیز مقام په اړه یې پراخ فقهي، کلامي او فکري بحثونه راپارولي دي. د دې حدیث د سم فهم لپاره باید څو بېلابېلې، خو سره تړلې مسئلې له یو بل څخه جلا وڅېړل شي: د روایت ثبوت، د الفاظو دلالت، د نبوي تفسیر حدود، د قرآني آیت سیاق، د عرف او تاریخي واقعیت رول، د فقهي حکم موضوع او له یوه مشخص حکم څخه د عمومي پایلې اخیستل.

د دې څېړنې اساسي استدلال دا دی چې د حدیث د صحت منل په خپله د هغو ټولو عمومي پایلو منل نه دي چې ځینې لوستونکي یې ترې اخلي. په عین حال کې، د حدیث د صریح الفاظو او نبوي تفسیر له پامه غورځول هم علمي منهج نه دی. رسول الله ﷺ د عقل نقصان د شهادت له مسئلې او د دین نقصان د حیض پر مهال د لمانځه او روژې له نه ادا کولو سره تفسیر کړی دی. خو دا پوښتنه لا هم د اصولي تحلیل وړ ده چې ایا دغه دوه موارد د نقصان د معنا ټول مصداقونه په حصر سره ټاکي، که د هغو څرګند او مهم مثالونه بیانوي.

په دې مقاله کې د «تفسیري مناط په وسیله د دلالت د حدودو ټاکلو» یوه اجتهادي لاره وړاندې کېږي: کله چې نبوي روایت یو وصف په مشخصو فقهي مواردو تفسیر کړي، نو د هغه وصف د فهم لپاره باید همدغه موارد اساسي مرجع وګرځول شي؛ او له هغو څخه بهر د عمومي حکم د پراخولو لپاره جلا او کافي دلیل ته اړتیا ده. دا منهج نه د حدیث انکار دی، نه د هغه د الفاظو تحریف، او نه د نبوي تفسیر کم‌اهمیته ګڼل؛ بلکې د نص، تفسیر او استنباط ترمنځ د علمي توپیر ساتل دي.

کلیدي کلمې: ناقصات عقل او دین، د حدیث دلالت، فقه الحدیث، د ښځې شهادت، البقرة: ۲۸۲، حیض، عرف، سیاق، اصول الفقه، مقاصد الشریعة.

سریزه: د ستونزې طرح

کله ناکله یو لنډ عبارت په علمي او ټولنیز تاریخ کې داسې پراخ بحثونه رامنځته کړي چې د هغه د اصلي دلالت او د خلکو د استنباط ترمنځ توپیر له منځه ولاړ شي. د «ناقصات عقل او دین» حدیث هم له همدې ډول روایتونو څخه دی. یو لوری یې د ښځې د ذاتي او عمومي فکري کمښت د ثبوت په توګه کاروي؛ بل لوری بیا د دې لپاره چې د ښځې د ټیټوالي برداشت ترې ونه شي، د «نقصان» صریح لفظ داسې محدودوي چې کله ناکله د حدیث د څرګند تعبیر او نبوي تفسیر اهمیت کم شي.

دواړه لارې د علمي منهج له پلوه د نقد وړ دي. لومړۍ لاره د ځانګړي فقهي حکم او عمومي انساني صفت ترمنځ توپیر نه مراعاتوي؛ دویمه لاره ممکن د معاصر فکري تصور د دفاع لپاره د نص د څرګند الفاظو له دلالت څخه مخکې پایلې ته ورسېږي.

د دې څېړنې اساسي پوښتنې دا دي: حدیث په صراحت څه ثابتوي؟ د رسول الله ﷺ خپل تفسیر د «نقصان» د معنا حدود تر کومه حده ټاکي؟ ایا د دوو مشخصو مواردو یادونه د حصر معنا لري، که د مثال او توضیح؟ د قرآن کریم د البقرة سورت د ۲۸۲ آیت مالي سیاق د حدیث په فهم کې څه رول لري؟ عرف او تاریخي واقعیت د حکم په علت او موضوع کې څومره مرسته کولای شي؟ او له یوه ځانګړي فقهي حکم څخه د ښځې د ټول عقل، دین او عمومي وړتیا په اړه د حکم اخیستل تر کومه حده منطقي او اصولي اعتبار لري؟

د دې پوښتنو ځواب یوازې د یوه حدیث په لغوي ژباړه نه ترلاسه کېږي؛ بلکې د روایت د ثبوت، د متن د جوړښت، د نبوي تفسیر، د قرآن د سیاق، د فقهي احکامو او د استنباط د اصولو ګډې څېړنې ته اړتیا لري.

د څېړنې منهج

دا مقاله پر شپږو پړاوونو ولاړه ده:

۱. د حدیث د روایتونو او ثبوت څېړنه؛
۲. د الفاظو، جوړښت او نبوي تفسیر دلالتي تحلیل؛
۳. د قرآن کریم د آیتونو او د تاریخي عرف مطالعه؛
۴. د فقهي حکم د موضوع، علت او حدودو ټاکل؛
۵. د کلاسیکو شارحانو او معاصرو څېړونکو د استدلالونو پرتله؛
۶. د هرې عمومي پایلې د دلیل، دلالت او استنباط منطقي ارزونه.

د دې څېړنې موخه دا نه ده چې نوي اصول د اسلامي علومو پر میراث تحمیل کړي؛ بلکې هڅه دا ده چې په هر پړاو کې «نص»، «نبوي تفسیر»، «فقهي استنباط» او «معاصر اجتهاد» سره ګډ نه شي. همدارنګه، د یوې پایلې د منلو یا ردولو لپاره باید وکتل شي چې د هغې د ادعا پراخوالی د وړاندې شوي دلیل له پراخوالي سره متناسب دی که نه.

لومړی بحث: د حدیث تخریج او ثبوت

امام بخاري له ابو سعید خدري رضي الله عنه روایت کوي چې رسول الله ﷺ د اختر په ورځ د لمانځه ځای ته ووت، خلکو ته یې وعظ وکړ، بیا ښځو ته ورغی او ویې فرمایل:

«يا معشر النساء، تصدقن، فإني أريتكن أكثر أهل النار».

ښځو د لامل پوښتنه وکړه. رسول الله ﷺ وفرمایل چې تاسو لعنت ډېر وایئ او د مېړه ناشکري کوئ. بیا یې د ښځو په اړه د «ناقصات عقل ودين» تعبیر وکاراوه. کله چې ښځو د نقصان په اړه پوښتنه وکړه، رسول الله ﷺ د عقل نقصان د ښځې د شهادت له نیمایي کېدو او د دین نقصان د حیض پر مهال د لمانځه او روژې له نه ادا کولو سره تفسیر کړ [۱].

دا روایت په صحیح البخاري کې د حیض په کتاب، حدیث ۳۰۴، او د زکات په کتاب کې راغلی دی. امام مسلم هم د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما له لارې په کتاب الإیمان کې روایت کړی دی [۲]. ابو داود هم په خپل سنن کې دا روایت نقل کړی دی [۳].

د روایتونو په الفاظو کې ځینې توپیرونه لیدل کېږي. د بخاري په روایت کې «أذهب للبّ الرجل الحازم» راغلي، او په نورو روایتونو کې «أغلب لذي لب» لیدل کېږي. د دې الفاظو ترمنځ د تعبیر توپیر شته، خو د روایت اساسي موضوعات پکې ګډ دي: د «نقصان» یادونه، د عقل او دین دوه جلا برخې، او د دواړو لپاره د رسول الله ﷺ توضیحي بیان.

د محدثینو د معیارونو له مخې دا روایت ثابت دی. له همدې امله، د دې مقالې اساسي پوښتنه د حدیث د صحت په اړه نه، بلکې د هغه د دلالت، تفسیر او استنباط په اړه ده.

دلته باید درې بنسټیزې علمي کچې سره جلا وساتل شي:

ثبوت: ایا روایت په معتبر سند رسول الله ﷺ ته رسېږي؟

دلالت: د روایت الفاظ په کومه معنا او تر کومو حدودو پورې دلالت کوي؟

استنباط: له ثابتو الفاظو او دلالت څخه کوم فقهي، کلامي یا عمومي حکم ترلاسه کېدای شي؟

دا درې کچې سره تړلې دي، خو یو شی نه دي. د حدیث صحت د هغه د ټولو احتمالي تفسیرونو صحت نه ثابتوي. په همدې ډول، د یوه تفسیر د نقد معنا د حدیث د سند ردول نه دي.

دویم بحث: د متن جوړښت او سیاق

حدیث د اختر په ورځ د ښځو لپاره د ځانګړې موعظې په ترڅ کې راغلی دی. د روایت په جوړښت کې دوه برخې د پام وړ دي:

لومړۍ برخه د ښځو د ټولنیز او عاطفي اغېز په اړه ده، چې رسول الله ﷺ د «أذهب للبّ الرجل الحازم» یا «أغلب لذي لب» په تعبیر بیان کړې ده.

دویمه برخه د «نقصان عقل ودين» په اړه ده، چې د ښځو د پوښتنې په ځواب کې یې د عقل نقصان د شهادت له مسئلې او د دین نقصان د حیض پر مهال د لمانځه او روژې له نه ادا کولو سره تفسیر کړی دی.

له علمي پلوه سمه نه ده چې د روایت یوه برخه د بلې په ګټه له پامه وغورځول شي. څوک چې حدیث یوازې د ښځې د عاطفي اغېز ستاینه ګڼي، د «نقصان» صریح لفظ او نبوي تفسیر یې نه دی مراعات کړی. په مقابل کې، څوک چې د حدیث دا جمله د ښځو د ټولو علمي، فکري، ټولنیزو او اخلاقي وړتیاوو په اړه هر اړخیز حکم ګڼي، باید دا هم وښيي چې دا عمومي پایله د روایت له کومې صریحې جملې او کوم معتبر استدلال څخه ترلاسه شوې ده.

د خطاب ځانګړی سیاق د متن د فهم لپاره مهم دی. ډاکټر یوسف القرضاوي د حدیث د سیاق په تشریح کې ټینګار کوي چې دا وینا ښځو ته د رسول الله ﷺ د ځانګړې موعظې په ترڅ کې شوې وه، نه د ټولو خلکو په وړاندې د یوه عمومي درس په توګه [۴]. د هغه دا لیدلوری د مخاطب، مناسبت او د وینا د اسلوب په پېژندلو کې ارزښت لري؛ خو سیاق په یوازې ځان د حدیث د معنا ټول حدود نه ټاکي. د سیاق دنده د متن په فهم کې مرسته ده، نه د متن د صریح الفاظو له منځه وړل.

د دلالت او حصر ترمنځ منطقي توپیر

په دې ځای کې یوه مهمه اصولي او منطقي پوښتنه مطرح کېږي: کله چې رسول الله ﷺ د «نقصان» لپاره دوه مشخص موارد بیان کړي، ایا دا په خپله ثابتوي چې د نقصان نور هېڅ مصداق نشته؟

د منطق له مخې، د دوو مثالونو یادول په خپله د حصر دلیل نه دی. که یو ویناوال د یوه مفهوم د توضیح لپاره دوه موارد یاد کړي، دا امکان لري چې هدف یې د مفهوم روښانه کول وي، نه د هغه ټول مصداقونه محدودول. د حصر د اثبات لپاره معمولاً داسې قرینه یا تعبیر ته اړتیا وي چې په څرګنده د نورو مواردو نفی وکړي.

خو د دې خبرې مقابل لوری هم باید مراعات شي: که د نبوي تفسیر په متن کې دوه مشخص موارد بیان شوي وي، نو د هغو له پامه غورځول او د نقصان لپاره نورې معناوې بې‌دلیله ورزیاتول هم سم نه دي. له همدې امله، دقیق علمي دریځ دا دی چې دغه دوه موارد د حدیث د معنا د فهم اساسي او ثابت مرجع دي؛ خو د حصر قطعي ادعا باید جلا دلیل ولري.

په دې توګه، نه باید د دوو مواردو له یادونې څخه بې‌دلیله مطلق حصر واخیستل شي، او نه باید د حصر د نه ثبوت له امله د هر ډول عمومي تعمیم اجازه ورکړل شي. د هر اضافي مصداق لپاره جلا دلیل او دلالتي مناسبت اړین دی.

درېیم بحث: د عقل د نقصان مفهوم او د شهادت مسئله

رسول الله ﷺ د عقل نقصان د شهادت له مسئلې سره تړلی بیان کړی دی. نو د دغو دوو مفاهیمو اړیکه د حدیث په خپل متن کې څرګنده ده. یوازې دا ویل چې د قرآن آیت د مالي معاملاتو په اړه دی، د نبوي تفسیر یاد شوی تړاو له منځه نه شي وړلای.

اصلي پوښتنه دا ده چې د دې تړاو دلالت تر کومه حده غځېږي؟ ایا د شهادت ځانګړی فقهي حکم د ښځې د عمومي عقلي وړتیا په اړه د یوه مطلق حکم بنسټ جوړولای شي؟

قرآن کریم د پور د لیکلو او مالي معاملاتو په سیاق کې فرمایي:

﴿فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ﴾ [البقرة: ۲۸۲].

په دې آیت کې څو مهم عناصر د پام وړ دي:

لومړی، د حکم سیاق د پور، لیکلي سند او مالي معاملاتو په اړه دی.

دویم، د دوو ښځو د شهادت د یادونې ترڅنګ د یوې د تېروتنې یا هېرېدو احتمال او د بلې له خوا د یادونې موضوع بیان شوې ده.

درېیم، آیت د ښځې د پوهې، استدلال، تحلیل، مدیریت، زده کړې یا عمومي عقلي وړتیا په اړه کوم مستقل او جامع حکم نه وړاندې کوي.

څلورم، د آیت د حکم فقهي دلالت باید د هغه د موضوع او سیاق په رڼا کې وڅېړل شي، نه دا چې له یوې ځانګړې حقوقي مسئلې څخه د ښځې د ټول فکري شخصیت په اړه عمومي نظریه جوړه شي.

د شهادت، حقوقي اهلیت او عقلي وړتیا توپیر

د شهادت فقهي حکم، حقوقي اهلیت او عمومي عقلي وړتیا درې بېلابېل مفاهیم دي.

شهادت د حقوقي اثبات یوه وسیله ده چې په ځانګړو قضیو کې د حق د ثابتولو لپاره کارول کېږي او خپل شرایط او حدود لري.

حقوقي اهلیت د شخص د قانوني مسؤلیت، تصرفاتو او د حقوقو د ترلاسه کولو یا ادا کولو وړتیا ده.

عمومي عقلي وړتیا بیا د فهم، استدلال، زده کړې، حافظې، تحلیل، تجربې او پرېکړې په څېر پراخې ذهني وړتیاوې رانغاړي.

له همدې امله، د یوې ځانګړې قضایي وسیلې حکم په خپله د انسان د عمومي عقلي وړتیا د ارزونې معیار نه شي کېدای. دا استدلال له یوې محدودې حقوقي مسئلې څخه د یوه پراخ انساني صفت په اړه پایله اخلي؛ او د دې ډول پایلې لپاره اضافي دلیل ته اړتیا ده.

د «عقل» لغوي مفهوم د تړلو، مهارولو او ضبط کولو له معناوو سره تړاو لري؛ خو په حدیث کې د هغه مراد باید د روایت د سیاق او نبوي تفسیر په رڼا کې وڅېړل شي. که د آیت «أَنْ تَضِلَّ» د مالي معاملې په ځانګړي چاپېریال کې د تېروتنې یا هېرېدو احتمال بیانوي، نو د حکم دلالت باید د هماغې موضوع په پام کې نیولو سره تحلیل شي.

له دې څخه د ښځو د عمومي ادراکي وړتیا د کمښت قطعي نتیجه نه شي اخیستل کېدای. دا د نص د دلالت د حدودو یوه علمي قرائت ده؛ خو باید داسې ونه وړاندې شي چې ګواکې د آیت او حدیث ټول احتمالي تفسیرونه پرې پای ته رسېدلي دي.

د فقهي اختلاف او معاصر اجتهاد مسئله

د ښځو د شهادت په اړه فقهي میراث یو واحد او ساده بحث نه دی. د فقهاوو ترمنځ د بېلابېلو قضایي بابونو، موضوعاتو او شرایطو له مخې تفصیلي بحثونه او اختلافات شته. له همدې امله، د ښځو د شهادت ټول احکام په یوه عمومي قاعده کې راټولول علمي دقت نه لري.

ځینو معاصرو مفسرینو، په ځانګړي ډول د تفسیر المنار له فکري مکتب سره تړلو لیکنو کې، د دې حکم د علت په تشریح کې د ښځو د مالي معاملاتو د محدودې تجربې احتمال مطرح کړی دی [۶]. دا نظر باید د یوه اجتهادي تفسیر په توګه وړاندې شي، نه د آیت د صریح عبارت یا د ټولو مفسرینو د اتفاق په توګه.

همدارنګه، مفكر داكتر طه جابر العلواني په خپله مقاله «The Testimony of Women in Islamic Law» کې د آیت مالي سیاق، د شهادت د حکم د عمومي کولو مسئله او د ارشاد او الزام اړوند بحثونه څېړلي دي [۷]. د هغه بحث د معاصرې اجتهادي مطالعې له پلوه ارزښت لري؛ خو د یوه معاصر اجتهادي نظر په توګه باید له فقهي اجماع او قطعي نص سره ګډ نه شي.

د دې بحث علمي پایله دا ده چې د شهادت د حکم په اړه د فقهي میراث درناوی باید وساتل شي، خو د یوه ځانګړي فقهي حکم له مخې د ښځې د ټولو ذهني وړتیاوو په اړه عمومي حکم اخیستل جلا استدلال غواړي.

څلورم بحث: د دین نقصان او د حیض احکام

رسول الله ﷺ د دین د نقصان په اړه د حیض پر مهال د لمانځه او روژې د نه ادا کولو یادونه کړې ده.

عایشه رضي الله عنها روایت کوي چې ښځو ته به د روژې د قضا امر کېده، خو د لمانځه د قضا امر به نه ورته کېده [۸]. دا روایت څرګندوي چې د حیض پر مهال د لمانځه نه ادا کول د ښځې د غفلت، نافرمانۍ یا د عبادت په وړاندې د بې‌پروایۍ پایله نه ده؛ بلکې د شرعي حکم له مخې یو حالت دی. ښځه په دې حالت کې د لمانځه په نه ادا کولو سره د شریعت اطاعت کوي، ځکه د حیض پر مهال لمونځ کول د هغې شرعي دنده نه ده.

له دې امله، د حدیث د «نقصان» د مفهوم په تشریح کې باید د عبادت د ادا کولو، د شرعي عذر او د انسان د دیني ارزښت ترمنځ توپیر وساتل شي.

د حیض له امله د ځینو عبادتونو نه ادا کول د عبادتي اعمالو په ظاهري مقدار کې توپیر رامنځته کوي، خو دا په خپله د ګناه، غفلت یا د اخلاص د کمښت معنا نه لري. همدارنګه، له دې حکم څخه دا نتیجه نه شي اخیستل کېدای چې ښځه ذاتاً لږه مؤمنه، لږه متقي یا لږه مخلصه ده.

په عین حال کې، د حدیث د «نقصان» اصطلاح باید داسې تعبیر نه شي چې ګواکې یوازې د حیض د بې‌ګناهۍ بیان دی؛ ځکه رسول الله ﷺ د لمانځه او روژې د نه ادا کولو حالت د دین د نقصان په توګه یاد کړی دی. له همدې امله، مناسب علمي فهم دا دی چې د حدیث څرګند مصداق د شرعي عذر له امله د ځینو عبادتونو نه ادا کول دي، خو دا د ښځې د ذاتي دیني مرتبې، اخلاص او الهي استحقاق د کمښت په معنا نه دی.

دلته باید څلور مفاهیم جلا وساتل شي:

۱. د عبادت ظاهري ادا کول.
۲. د شرعي عذر له امله د عبادت نه ادا کول.
۳. د مکلف د نیت او اطاعت ارزښت.
۴. د الهي اجر او ثواب مسئله.

د یوه عبادت نه ادا کول تل د ګناه معنا نه لري. په همدې ډول، د شرعي عذر له امله د عبادت پرېښودل په خپله د اخروي اجر د حتمي کمښت دلیل نه دی. د ثواب او الهي قبولیت مسئله د نیت، اطاعت او نورو شرعي دلایلو له مخې څېړل کېږي.

پنځم بحث: د ښځې د دیني او الهي ارزښت قرآني معیار

د ښځې او نارینه د دیني ارزښت په اړه د قرآن کریم عمومي معیار ایمان، نېک عمل او تقوا ده.

الله تعالی فرمایي:

﴿وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ﴾ [النساء: ۱۲۴].

او فرمایي: ﴿مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً﴾ [النحل: ۹۷].

همدارنګه، د الهي کرامت معیار په دې آیت کې په څرګنده بیان شوی دی:

﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾ [الحجرات: ۱۳].

دا آیتونه په فقهي احکامو کې د نارینه او ښځینه ترمنځ ټول توپیرونه نه لغوه کوي، خو دا بنسټیز اصل تثبیتوي چې د انسان الهي ارزښت د جنسیت له مخې نه، بلکې د ایمان، تقوا او نېک عمل له مخې ټاکل کېږي.

له همدې امله، د یوه ځانګړي فقهي حکم یا د عبادت د ادا کولو د ظاهري مقدار توپیر د ښځې د عمومي دیني مقام، انساني کرامت او اخلاقي وړتیا د ټیټوالي دلیل نه شي کېدای.

په پایله کې، د عقل او دین د نقصان په اړه د حدیث د فهم لپاره باید د نبوي تفسیر درناوی، د قرآني سیاق مراعات، د فقهي احکامو د حدودو پېژندنه او د عمومي انساني او دیني ارزښتونو ترمنځ توپیر په پام کې ونیول شي. د شهادت ځانګړی حکم د عمومي عقلي ناتوانۍ معنا نه لري، لکه څنګه چې د حیض له امله د ځینو عبادتونو نه ادا کول د ایمان او اخلاص د کمښت معنا نه لري.

شپږم بحث: «أذهب للبّ الرجل الحازم»؛ د ښځې د اغېز مسئله

د حدیث دا برخه هم باید په خپل مستقل سیاق کې وڅېړل شي. په انساني اړیکو کې عاطفي اغېز په خپله د عقل نقصان نه دی. نارینه د ښځې له مینې، باور او عاطفي اړیکې اغېزمنېدای شي، لکه څنګه چې ښځه هم د نارینه تر اغېز لاندې راتلای شي.

د حدیث له دې اړخه معنا دا ده چې ښځه د خپل ځانګړي جاذبیت، عاطفي ځواک او سحري نفوذ له لارې پر نارینه ژور اغېز لري؛ ان هوښیار او پیاوړي نارینه هم کله ناکله د دې قوي نفوذ تر اغېز لاندې راځي. دا د ښځې د ذاتي کمزورۍ نښه نه، بلکې د هغې د ځانګړي عاطفي نفوذ او اغېزمنتیا څرګندونه ده. د حضرت عمر فاروق رضي الله عنه وینا هم د ښځې د دغه قوي نفوذ او اغېز مفهوم روښانوي.

قرآن کریم د زوجیت اړیکه د سکون، مینې او رحمت پر بنسټ بیانوي:

﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾ [الروم: ۲۱].

له همدې امله، د ښځې عاطفي اغېز باید د انساني اړیکو په چوکاټ کې وڅېړل شي، نه دا چې د واک، عقل یا د جنسونو د ذاتي برترۍ او کمزورۍ په اړه په یوه عمومي نظریه بدل شي.

اووم بحث: د پخوانیو شارحانو ونډه او د تفسیر حدود

د امام نووي شرح پر صحیح مسلم او د ابن حجر عسقلاني «فتح الباري» د دې حدیث د فهم مهمې سرچینې دي [۹][۱۰].

د کلاسیکو شارحانو د بحث په رڼا کې څو ټکي د پام وړ دي:

لومړی، د «لُب» او «عقل» الفاظ د ژبې او سیاق له مخې تشریح کېږي.

دویم، د عقل د نقصان په اړه د رسول الله ﷺ خپل تفسیر د شهادت له مسئلې سره تړاو لري.

درېیم، د دین د نقصان یادونه د ګناه، نافرمانۍ یا د ښځې د اخلاقي ټیټوالي په معنا نه ده.

څلورم، د حدیث اصلي متن، د شارح تفسیر او د فقهي استنباط پایله باید سره جلا وساتل شي.

دلته یوه مهمه علمي قاعده دا ده چې د هر استدلال د نسبت او کچې په اړه وضاحت وشي. که یو نظر د حدیث په اصلي متن کې راغلی وي، باید د نص په توګه وړاندې شي؛ که د شارح له خوا بیان شوی وي، د شرح په توګه؛ که د یوه فقهي مذهب استنباط وي، د مذهب د نظر په توګه؛ او که د معاصر څېړونکي تحلیل وي، باید د هغه د اجتهادي پایلې په توګه وپېژندل شي.

د معاصرې پوښتنې له امله د کلاسیک نظر ردول علمي دقت نه دی؛ خو د کلاسیک‌والي له امله د هرې پوښتنې او نقد مخنیوی هم علمي منهج نه دی. د علمي میراث درناوی د هغه د استدلالونو د تحلیل او ارزونې مخه نه نیسي.

اتم بحث: عرف او تاریخي سیاق؛ د عمر رضي الله عنه روایت

عمر رضي الله عنه په صحیح بخاري کې روایت کوي چې قریش پر خپلو ښځو غالب وو؛ کله چې مدینې ته راغلل، د انصارو ښځې یې په اړیکو کې له هغوی سره متفاوتې وموندلې، او د قریشو ښځو هم له هغوی څخه د چلند ځینې طریقې زده کړې [۱۱].

دا روایت د ټولنیز عرف او تاریخي واقعیت د توپیر یو شاهد دی. خو د دې روایت دلالت باید له خپل حد څخه زیات نه شي.

دا روایت په مستقیم ډول د «ناقصات» حدیث تفسیر نه دی؛ نه ثابتوي چې د نقصان ټول مفهوم یوازې د هغه وخت د عرف انعکاس و؛ او نه د حدیث صریح تفسیر ردوي. د دې روایت ارزښت په دې کې دی چې د ښځو د ټولنیز چلند او د نارینه او ښځینه ترمنځ د اړیکو په اړه تاریخي واقعیتونه یو شان او ثابت نه وو.

په دې ځای کې درې اصولي مفاهیم باید سره جلا شي:

عرف: د یوې ټولنې منل شوی دود او ټولنیز عمل دی چې د موضوع په پېژندنه او د ځینو احکامو په تطبیق کې مرسته کوي.

علت: هغه وصف دی چې د حکم له ثبوت سره په معتبر اصولي استدلال تړل کېږي.

د نص دلالت: هغه معنا ده چې د نص له الفاظو، سیاق او شرعي قراینو څخه ترلاسه کېږي.

عرف د نص ځای نه نیسي، خو د حکم د موضوع او مناط په تحقیق کې ارزښت لرلای شي. همدارنګه، تاریخي واقعیت په خپله د شرعي حکم د علت ثبوت نه دی؛ د علت د اثبات لپاره اصولي دلیل ته اړتیا ده.

نهم بحث: قرآني اصول او د نبوي سیرت بېلګې

د ښځې انساني کرامت او شرعي مسؤولیت پر څو قرآني اصولو ولاړ دی:

• د انساني اصل یووالی [النساء: ۱]

• د بني آدم کرامت [الإسراء: ۷۰]

• د ایمان او عمل په جزا کې ګډوالی [النساء: ۱۲۴؛ الأحزاب: ۳۵]

• د نېکۍ امر او له بدۍ منع کولو کې ګډ مسؤولیت [التوبة: ۷۱]

• د ښځو بیعت او دیني التزام [الممتحنة: ۱۲].

د نبوي سیرت او قرآني روایتونو بېلګې هم د ښځو د علمي، ټولنیز او فکري حضور اهمیت څرګندوي.

خوله بنت ثعلبه رضي الله عنها د المجادلة د سورت د لومړیو آیتونو د نزول له موضوع سره تړاو لري. ام سلمه رضي الله عنها د حدیبیې په ورځ رسول الله ﷺ ته مشوره ورکړه او د هغې مشوره عملي شوه [۱۲]. عایشه رضي الله عنها د حدیث، فقهې او فتوا له سترو عالمانو څخه وه. همدارنګه، قرآن کریم د سبا د ملکې کیسه د هغې د مشورې، سیاسي تدبیر او د پرېکړې د بهیر په اړه بیانوي [النمل: ۲۹–۳۵].

دا بېلګې د دې لپاره نه وړاندې کېږي چې د حدیث صریح الفاظ رد کړي؛ بلکې د دې لپاره دي چې د ښځې د عمومي فکري وړتیا په اړه د مطلق حکم د اخیستلو پر وړاندې د قرآني او تاریخي واقعیت پراخ اړخونه هم په پام کې ونیول شي.

د یوه فرد یا څو تاریخي بېلګو شتون په یوازې ځان د ټولو ښځو د وړتیاوو په اړه عمومي تجربوي حکم نه ثابتوي؛ خو دا ښيي چې د ښځو د علمي او فکري وړتیاوو په اړه مطلقې او بې‌استثنا ادعاوې له تاریخي واقعیت سره سمون نه لري.

لسم بحث: د تفسیر له مخې د حدیث د دلالت د حدودو ټاکل

د دې څېړنې وړاندیز شوې اجتهادي لاره دا ده:

کله چې یو روایت یوه ډله یا جنس په یوه مجمل وصف یاد کړي، او بیا پخپله هغه وصف د مشخصو حکمونو یا مواردو په وسیله تفسیر کړي، نو د هغه وصف د فهم لپاره باید همدغه نبوي تفسیر اساسي مرجع وګرځول شي. له دغو مواردو څخه بهر د حکم د پراخولو لپاره جلا، معتبر او کافي دلیل ته اړتیا ده.

د دې وړاندیز د استدلال بنسټونه په لاندې ډول دي:

۱. د روایت ټول متن باید د یوه بشپړ استدلالي واحد په توګه ولوستل شي؛ «نقصان» باید له خپل نبوي تفسیر څخه جلا نه شي.

۲. د رسول الله ﷺ خپل تفسیر د حدیث د معنا په پېژندلو کې تر نورو تفسیرونو لومړیتوب لري.

۳. د نقصان لپاره دوه مشخص موارد بیان شوي دي: د شهادت مسئله او د حیض پر مهال د ځینو عبادتونو نه ادا کول.

۴. د لومړي مورد په اړه د قرآن کریم آیت د مالي معاملاتو په سیاق کې د تېروتنې یا هېرېدو احتمال او د یادونې موضوع بیانوي.

۵. دویم مورد د حیض پر مهال د شرعي عذر له امله د لمانځه او روژې د نه ادا کولو په اړه دی.

۶. له دغو دوو مواردو څخه په مستقیم ډول د ښځې د ذکاوت، علمي استعداد، عمومي عقل، تقوا، اخلاص او ټولنیز اهلیت د کمښت نتیجه نه ترلاسه کېږي.

۷. که څوک د دې مواردو تر څنګ د ښځو د نورو ذهني یا دیني وړتیاوو په اړه عمومي حکم وړاندې کوي، باید د هغه لپاره جلا دلیل وړاندې کړي.

د دې اجتهادي لارې موخه د حدیث د الفاظو تحریف نه دی، بلکې د نص د دلالت د حدودو مراعات دي. دا منهج د قرآن کریم د هغو عمومي اصولو سره هم په ټکر کې نه دی چې د انسان الهي ارزښت د ایمان، تقوا او نېک عمل له مخې ټاکي.

د قاعدې په اړه مهم اصولي احتیاط

دلته باید یوه مهمه علمي ملاحظه هم په څرګنده بیان شي: د نبوي تفسیر د دوو مواردو یادونه په خپله د دې معنا نه لري چې د نقصان نور هېڅ مصداق ممکن نه دی. د مثالونو یادونه او د حصر بیان دوه جلا دلالتونه دي. له همدې امله، د «تفسیري مناط په وسیله تقیید» وړاندیز باید د حدیث د دلالت د تحلیل یوه اجتهادي لاره وګڼل شي، نه داسې قطعي او متفق‌علیه اصولي قاعده چې د حصر یا د نورو احتمالي مصداقونو په اړه هر ډول بحث پای ته ورسوي.

دقیق علمي دریځ دا دی: هغه دوه موارد چې رسول الله ﷺ بیان کړي، د حدیث د فهم اساسي او ثابت مصداقونه دي؛ خو له هغو څخه بهر د هرې اضافي پایلې لپاره باید د دلیل مناسبت، د متن دلالت او د استنباط اعتبار وڅېړل شي.

یوولسم بحث: د دوو افراطونو نقد او د حدیث د فهم متوازن منهج

د «ناقصات عقل ودين» حدیث په معاصرو بحثونو کې دوه مخالفې قرائتونه لیدل کېږي چې دواړه د علمي احتیاط او د نصوصو د دقیق فهم له پلوه د نقد وړ دي.

لومړۍ قرائت د حدیث الفاظ له خپل فقهي او سیاقي چوکاټ څخه پراخوي او د هغو له مخې د ښځې د عقل، دین او عمومي وړتیا په اړه مطلقې پایلې اخلي.

دویمه قرائت بیا د دې لپاره چې د حدیث له عبارت څخه د ښځې د ټیټوالي برداشت ونه شي، هڅه کوي د «نقصان» مفهوم داسې محدود یا تأویل کړي چې د حدیث صریح تعبیر خپل اصلي دلالت له لاسه ورکړي.

علمي منهج نه د لومړي تعمیم ملاتړ کوي او نه د دویمې قرائت له لارې د نص د معنا د کمزوري کولو اجازه ورکوي.

لومړی: د حدیث د الفاظو له بې‌دلیله تعمیم څخه ډډه

د حدیث په الفاظو کې د «نقصان» تعبیر صریح دی او د رسول الله ﷺ له خوا یې د عقل او دین له دوو ځانګړو مسئلو سره تړاو هم بیان شوی دی. له همدې امله، د حدیث د الفاظو انکار یا د هغو بې‌اهمیته ګڼل علمي چلند نه دی.

خو د نص د منلو معنا دا هم نه ده چې هر لفظ دې له خپل تفسیر، سیاق او فقهي موضوع څخه جلا او پر ټولو اړخونو تعمیم شي.

د عقل د نقصان په اړه نبوي توضیح د شهادت له مسئلې سره تړاو لري؛ خو د شهادت ځانګړی فقهي حکم په خپله د ښځې د عمومي ذهني وړتیا، د استدلال د ځواک، د علمي استعداد یا د پرېکړې د وړتیا د کمښت قطعي دلیل نه جوړېږي.

همدارنګه، د دین د نقصان په اړه نبوي توضیح د حیض پر مهال د لمانځه او روژې له نه ادا کولو سره تړاو لري؛ خو دا د ښځې د ایمان، اخلاص او تقوا د ذاتي کمښت معنا نه لري.

دویم: د معاصر ذهني تصور له مخې د نص د معنا له تحریف څخه ډډه

په مقابل لوري کې هغه قرائت هم د علمي نقد وړ دی چې د معاصرو ټولنیزو تصوراتو د منلو لپاره د حدیث صریح الفاظ له خپل ظاهري مفهوم څخه وباسي یا د «نقصان» تعبیر داسې تشریح کړي چې ګواکې په حدیث کې هېڅ ډول نقصان نه دی یاد شوی.

د نصوصو تفسیر باید د معاصرو نظریو د تأیید یا رد لپاره نه، بلکې د قرآن، سنت، ژبې، سیاق او دلالت د اصولو په رڼا کې ترسره شي.

د ښځې د کرامت او مساوي انساني ارزښت دفاع د حدیث د انکار اړتیا نه لري؛ لکه څنګه چې د حدیث منل د ښځې د عمومي عقلي ناتوانۍ یا د دیني مرتبې د ټیټوالي منلو ته اړتیا نه لري.

درېیم: د استدلال منطقي ارزونه

د دې بحث په ترڅ کې څو منطقي ستونزې د پام وړ دي:

۱. له جزئي حکم څخه د کلي حکم اخیستل

که د یوې ځانګړې مالي معاملې په اړه د شهادت یو حکم موجود وي، له هغه څخه د ښځو د ټولو علمي، فکري او عملي وړتیاوو په اړه عمومي حکم اخیستل د استدلال د پراخوالي او د دلیل د محدودوالي ترمنځ عدم تناسب رامنځته کوي.

د یوې ځانګړې قضیې حکم په خپله د ټولو قضیو حکم نه ثابتوي. د تعمیم لپاره باید د مشترک علت او د حکم د مناسبت دلیل وړاندې شي.

۲. د مثال او حصر ګډول

د دوو مواردو یادونه په منطقي لحاظ په خپله د نورو مواردو نفی نه کوي. که د حصر ادعا کېږي، باید د حصر قرینه وړاندې شي. خو د حصر نه ثبوت هم د هر ډول بې‌دلیله تعمیم اجازه نه ورکوي.

۳. د حقوقي حکم او انساني وړتیا ګډول

د شهادت د حقوقي شرایطو له مخې د یوه شخص د عمومي عقل او ادراک په اړه قضاوت کول د دوو بېلابېلو مفاهیمو ګډول دي. حقوقي اثبات او عمومي ذهني وړتیا یو شان موضوعات نه دي.

۴. د ظاهري عبادت او الهي ارزښت ګډول

د حیض له امله د ځینو عبادتونو نه ادا کول د عبادت په ظاهري مقدار کې توپیر دی؛ خو د دې توپیر له مخې د ایمان، اخلاص او تقوا په اړه عمومي حکم اخیستل د دلیل له موضوع څخه بهر تګ دی.

۵. د معاصر واقعیت تحمیل پر نص

لکه څنګه چې د پخواني عرف هره ځانګړنه باید د شرعي حکم علت ونه ګڼل شي، په همدې ډول معاصر ټولنیز تصور هم باید پر نص تحمیل نه شي. د نص د فهم معیار باید ژبه، سیاق، قرآني قراین، نبوي تفسیر او اصولي استدلال وي.

څلورم: د مهمو اعتراضونو علمي ارزونه

لومړی اعتراض: د «ناقصات» لفظ عام دی؛ نو د هغه محدودول ولې؟

ځواب: د حدیث د الفاظو معنا باید د هغه د بشپړ متن او نبوي تفسیر په رڼا کې وپېژندل شي. رسول الله ﷺ د عقل او دین د نقصان لپاره ځانګړي مصداقونه بیان کړي دي. د دې تفسیر مراعات د نص ردول نه دي، بلکې د هغه د دلالت د حدودو پېژندل دي.

خو باید دا هم ومنل شي چې د دوو مصداقونو یادونه په خپله د حصر قطعي دلیل نه دی. له همدې امله، د نورو مصداقونو د نفی یا اثبات لپاره جلا دلالتي بحث ته اړتیا ده.

دویم اعتراض: د قرآن آیت یوازې د پور په اړه دی، خو حدیث د عقل نقصان په مطلق ډول بیانوي.

ځواب: د حدیث نبوي تفسیر د شهادت له مسئلې سره اړیکه څرګندوي؛ له همدې امله، د آیت مالي سیاق او د حدیث دلالت باید یو له بله جلا ونه ګڼل شي. خو د یوې ځانګړې حقوقي او فقهي مسئلې یادونه د انسان د عمومي عقلي وړتیا په اړه د مطلق حکم د اثبات لپاره کافي نه ده.

درېیم اعتراض: که د یوې ښځې د تېروتنې یا هېرېدو احتمال یاد شوی، نو دا د ښځې د طبیعت ځانګړنه ده.

ځواب: د آیت «أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا» تعبیر د یوې ځانګړې معاملې په سیاق کې د تېروتنې یا هېرېدو احتمال او د بلې ښځې له خوا د یادونې اړتیا بیانوي. له دې جزئي حکم څخه دا نتیجه نه شي اخیستل کېدای چې ټولې ښځې په هر علمي، فکري، حقوقي او عملي ډګر کې د حافظې یا استدلال له کمښت سره مخ دي.

د انسانانو د ذهني وړتیاوو په اړه عمومي تجربوي ادعاوې باید د واقعیت او علمي شواهدو له مخې وارزول شي، نه د یوه ځانګړي فقهي حکم له بې‌دلیله تعمیم څخه.

څلورم اعتراض: دا ډول تفسیر د معاصر واقعیت له امله د حدیث تأویل دی.

ځواب: د حدیث صریح عبارت او نبوي تفسیر دواړه په خپل ځای منل کېږي. بحث یوازې د هغه د دلالت په حدودو کې دی. د نص د فهم لپاره د سیاق، ژبې، نورو روایتونو او فقهي موضوعاتو مراعات د علمي تفسیر او اصولي استنباط له بنسټیزو اړتیاوو څخه دي.

معاصر واقعیت نه باید پر نص تحمیل شي او نه باید د نص له یوې جزئي مسئلې څخه د واقعیت خلاف عمومي نظریه جوړه شي.

پنځم اعتراض: د حدیث د عمومي تعمیم ردول د حدیث سپکاوی یا رد دی.

ځواب: د نص منل او د هغه د دلالت حدود ټاکل دوه بېلابېل علمي کارونه دي. د حدیث د الفاظو منل د دې معنا نه لري چې هر هغه مفهوم چې یو څوک یې ورسره تړي، هغه هم باید ومنل شي.

د نص له څرګندې معنا څخه بې‌دلیله زیاتوالی او د هغه له څرګندې معنا څخه بې‌دلیله کمول دواړه د تفسیر د علمي دقت خلاف دي. د حدیث د احترام غوښتنه دا ده چې هغه نه تحریف شي او نه داسې تعمیم ورکړل شي چې په خپله د هغه له بیان څخه نه ثابتېږي.

پایله

د دې څېړنې علمي پایله دا ده چې د «ناقصات عقل ودين» حدیث باید د هغه د ثبوت، نبوي تفسیر، قرآني سیاق، فقهي احکامو او دلالتي حدودو په رڼا کې وپېژندل شي.

د عقل د نقصان یادونه د شهادت له یوې ځانګړې فقهي مسئلې سره تړاو لري؛ خو له دې څخه د ښځې د عمومي ذهني وړتیا د کمښت مطلق ثبوت نه ترلاسه کېږي. د دین د نقصان یادونه د حیض پر مهال د ځینو عبادتونو د نه ادا کولو له حکم سره تړاو لري؛ خو دا د ښځې د ایمان، اخلاص او الهي ارزښت د ټیټوالي معنا نه لري.

د حدیث د فهم په برخه کې باید دوه اصول یوځای وساتل شي: د نبوي نصوصو د صریح معنا درناوی او د هغو د دلالت د حدودو مراعات. د ښځې د حقوقي، علمي او انساني مقام دفاع باید د نصوصو د انکار له لارې ونه شي؛ او د نصوصو درناوی باید د هغو د بې‌دلیله تعمیم لپاره وسیله ونه ګرځي.

د دې بحث له مخې څو پایلې ترلاسه کېږي:

۱. د حدیث ثبوت د محدثینو له معیارونو سره سم دی؛ نو اساسي بحث یې د سند پر ځای د دلالت او استنباط په اړه دی.

۲. د رسول الله ﷺ خپل تفسیر د حدیث د فهم اساسي مرجع ده؛ د عقل نقصان د شهادت له مسئلې او د دین نقصان د حیض پر مهال د لمانځه او روژې له نه ادا کولو سره تړل شوی دی.

۳. د نبوي تفسیر د دوو مواردو یادونه د هغو اهمیت ثابتوي، خو د حصر قطعي ادعا جلا دلیل غواړي.

۴. د شهادت ځانګړی فقهي حکم د ښځې د عمومي عقلي ناتوانۍ قطعي دلیل نه دی؛ ځکه حقوقي اثبات او عمومي ذهني وړتیا دوه بېلابېل مفاهیم دي.

۵. د حیض له امله د ځینو عبادتونو نه ادا کول د شرعي عذر حکم دی، نه د ګناه، نافرمانۍ یا د ښځې د ذاتي دیني کمښت نښه.

۶. د ښځې د الهي کرامت او اخروي بریا معیار ایمان، تقوا او نېک عمل دی، نه جنسیت.

۷. د عرف او تاریخي واقعیت مطالعه د موضوع او مناط په پېژندنه کې مرسته کوي، خو عرف په خپله د نص دلالت نه بدلوي او د حکم علت نه ثابتوي.

۸. د حدیث له مشخصو مواردو څخه د ښځې د ټولو ذهني او دیني وړتیاوو په اړه عمومي حکم اخیستل اضافي استدلال غواړي.

په دې توګه، د دې څېړنې وړاندیز شوې اجتهادي لاره دا ده چې د حدیث د نقصان مفهوم باید د رسول الله ﷺ د خپل تفسیر په رڼا کې وڅېړل شي، او له هغو مواردو څخه بهر د هر ډول عمومي حکم لپاره جلا او کافي دلیل وړاندې شي. دا لاره د حدیث د الفاظو د منلو او د هغه د دلالت د حدودو د مراعاتولو ترمنځ توازن ساتي.

د قرآن کریم له مخې، د انسان د الهي کرامت او اخروي بریا بنسټ ایمان، نېک عمل او تقوا ده. له همدې امله، د یوه ځانګړي فقهي حکم له مخې د ښځې د ټول عقل، دین او انساني ارزښت په اړه مطلق قضاوت نه کافي علمي بنسټ لري او نه د قرآن کریم له عمومي معیارونو سره سمون خوري.

د دې مقالې مرکزي دریځ دا دی: موږ د حدیث متن نه ردوو، د هغه صریح الفاظ نه تأویلوو او د نبوي تفسیر اهمیت نه کموو؛ بلکې دا څېړو چې د حدیث له ثابتو الفاظو څخه کومه معنا په مستقیم ډول ترلاسه کېږي، د نبوي تفسیر حدود څه دي، او کومه پایله د اضافي استدلال غوښتنه کوي.

سرچینې او مراجع

[۱] البخاري، محمد بن إسماعيل. الجامع الصحيح، كتاب الحيض، باب ترك الحائض الصوم، حدیث ۳۰۴؛ او كتاب الزكاة.

[۲] مسلم بن الحجاج. الصحيح، كتاب الإيمان، باب بيان نقصان الإيمان بنقص الطاعات، د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما روایت. د حدیث د شمېرې توپیر د نسخو او ډیجیټلي ترتیب له مخې لیدل کېدای شي.
[۳] أبو داود، سليمان بن الأشعث. السنن، كتاب السنة، حدیث ۴۶۷۹.

[۴] یوسف القرضاوي. د «الشريعة والحياة» او «الإسلام والعقل» په اړوندو بحثونو کې د حدیث تشریح. د دقیقې حلقې، نېټې او لفظي عبارت د تثبیت لپاره باید اصلي ثبت وکتل شي.

[۵] القرآن الكريم: البقرة: ۲۸۲؛ النساء: ۱، ۱۲۴؛ الإسراء: ۷۰؛ النحل: ۹۷؛ الروم: ۲۱؛ الحجرات: ۱۳؛ الأحزاب: ۳۵؛ التوبة: ۷۱؛ المجادلة: ۱؛ النمل: ۲۹–۳۵؛ الممتحنة: ۱۲.

[۶] رشيد رضا، تفسير المنار، د البقرة سورت د ۲۸۲ آیت تفسیر. د محمد عبده د نظر نسبت او دقیق عبارت باید له اصلي متن سره تثبیت شي.

[۷] Al-‘Alwani, Taha J. “The Testimony of Women in Islamic Law.” American Journal of Islamic Social Sciences 13, no. 2 (1996): 173–196.

[۸] مسلم بن الحجاج. الصحيح، كتاب الحيض، باب وجوب قضاء الصوم على الحائض دون الصلاة، د عایشې رضي الله عنها روایت.

[۹] النووي، يحيى بن شرف. المنهاج شرح صحيح مسلم، كتاب الإيمان.

[۱۰] ابن حجر العسقلاني. فتح الباري بشرح صحيح البخاري، كتاب الحيض، د حدیث ۳۰۴ شرح.

[۱۱] البخاري. الجامع الصحيح، كتاب النكاح، د عمر رضي الله عنه روایت، حدیث ۵۱۹۱.

[۱۲] البخاري. الجامع الصحيح، كتاب الشروط، د حدیبیې د پېښې او د ام سلمه رضي الله عنها د مشورې روایت.

 

 

 

Our Pashto-Dari Website

  Donate Here