د نړۍ علماوو، مفکرینو او سوله‌دوستو انسانانو باندې غږ: د بې‌ګناه وینو د تویېدو پر وړاندې د حق چیغه

چوپتیا:
د نړی پر علماو، مفکرینو او سوله دوسته انسانانو د بې‌ګناه وینو تویدنې په اړ‎ہ د حق آواز

په کابل کې وروستی هوايي برید یوازې د یوې سیمه‌ییزې شخړې عادي پېښه نه ده؛ بلکې دا یوه ژوره اخلاقي ماتېدنه ده چې د انسانیت له وجدان څخه روښانه، غوڅ، زړور او بې‌ځنډه دریځ غواړي.
د خپرو شویو راپورونو له مخې، په دې برید کې تر څلورو سوو ډېر انسانان وژل شوي او له دوه نیم سوو څخه زیات نور ټپیان شوي .
برید پر یوه ملکي بنسټ د مخدره موادو د درملنې پر روغتون ترسره شوی، داسې ځای چې د ټولنې تر ټولو زیانمن او بې‌وسه کسان پکې د درملنې او پناه هیله لري.
عیني شاهدان داسې صحنې بیانوي چې د قیامت د ورځې انځور ته ورته وې: ودانۍ په خاورو بدلې شوې، ناروغان په خپلو بسترونو کې سوځېدلي، او کورنۍ د کنډوالو ترمنځ د خپلو عزیزانو د موندلو لپاره په بې‌وسۍ لټون کوي. که څه هم د برید د هدف په اړه بېلابېل روایتونه وړاندې کېږي، خو د انساني درد کچه او د یوه ملکي ځای ویجاړېدل د نړیوال بشردوستانه قانون له مخې ژورې پوښتنې راپورته کوي، په ځانګړي ډول د تفکیک او تناسب د اصولو په اړه.

خو له دې ویجاړۍ هم دردناکه حقیقت دا دی چې چوپتیا خپره شوې ده.

اسلام د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې کېدل نه مني. رسول الله ﷺ فرمایلي دي: «څوک چې له تاسو څخه کوم بد کار وویني، هغه دې بدل کړي…» (مسلم). قرآن کریم امت ته امر کوي چې د نېکۍ حکم وکړي او له بدۍ منع وکړي. خو له بده مرغه، د وروستیو کلونو له تر ټولو خونړیو پېښو څخه د یوې په وړاندې ډېر هغه غږونه چې باید د حق لپاره ولاړ وای، غلي پاتې شوي دي.

دا چوپتیا بې‌طرفي نه ده؛ دا په حقیقت کې شراکت دی.

هغه څه چې نن ورځ ورسره مخ یو، یوازې یوه جلا پېښه نه ده. دا باید د پرله‌پسې کړکېچونو، کمزورې حساب ورکونې او متضادو روایتونو په پراخ چوکاټ کې وکتل شي. له همدې امله دا وضعیت یوازې غندنه نه، بلکې روښانه اخلاقي وضاحت غواړي—یو داسې دریځ چې اصولي، څرګند او عام وي.

په دې برخه کې د علماوو مسؤلیت ډېر دروند دی، په ځانګړي ډول د پاکستان د علماوو، ځکه د هغوی غږ نه یوازې دیني اعتبار لري، بلکې ټولنیز اغېز هم لري. علما یوازې د تاریخ نندارچیان نه دي؛ هغوی د تاریخ اخلاقي لارښودان دي. کله چې دوی چوپ شي، ظلم ته د پراختیا لاره هواریږي.

بې‌مهاره تاوتریخوالی هېڅکله محدود نه پاتې کېږي؛ هغه پراخېږي، وده کوي او د خطر لمن پراخوي. تاریخ ښيي چې کله ځواک له حساب ورکونې پرته پاتې شي، بالاخره د ټولو لپاره ګواښ ګرځي—که هغه دوست وي او که دښمن. د داسې وضعیت مخنیوی یوازې سیاسي پرېکړه نه ده؛ دا یو اخلاقي مکلفیت دی.

په همدې چوکاټ کې باید یوې ژورې جوړښتي مسئلې ته هم پام وشي: د پرمختګ په حال هېوادونو کې د پوځي بنسټونو جوړښت. په ډېرو مواردو کې دغه بنسټونه د داسې تاریخي شرایطو تر اغېز لاندې رامنځته شوي چې د استعماري میراثونو او نابرابرو نړیوالو ائتلافونو پایله وه. له همدې امله د هغوی پرمختګ تل د بشپړو خپلواکو ملي لومړیتوبونو پر بنسټ نه دی ولاړ، بلکې کله ناکله د بهرنیو ستراتیژیکو ملاحظاتو انعکاس هم پکې لیدل کېږي.

د پاکستان په تاریخ کې پوځ په سیاسي ژوند کې یو پرله‌پسې او اغېزمن رول لوبولی دی، چې پکې د مستقیمې واکمنۍ دورې او تکراري مداخلې شاملې دي. د دې له مهمو بېلګو څخه د ۱۹۷۱ کال د بنګله‌دېش پېښې دي، چې د نړیوالو راپورونو او تاریخي اسنادو له مخې پکې د ملکي وګړو پر وړاندې پراخې سرغړونې ثبت شوې، په ځانګړي ډول د فکري او سیاسي نخبو په نښه کول. دا پېښې د سیمې په تاریخي حافظه کې ژور ټپونه پرېښي دي. د پاکستان په تاریخ کې نورې دورې هم شته چې پکې کورني کړکېچونه او سیاسي تاوتریخوالی رامنځته شوی او د اغېزمنو شخصیتونو ژوند یې اخیستی، چې دا ټول د حساب ورکونې او ملکي څارنې په اړه دوامدارې اندېښنې راپورته کوي.

دغه تاریخي تجربې دا حقیقت څرګندوي چې کله ځواک له روښانو قانوني او اخلاقي چوکاټونو پرته وکارول شي—په ځانګړي ډول هغه مهال چې د ملکي وګړو ژوند په خطر کې وي—نو پایلې یې ډېرې خطرناکې کېدای شي. پر داسې بنسټونو بې‌قیده تکیه چې کافي حساب ورکونه ونه لري، نه یوازې سیاسي ستونزې رامنځته کوي، بلکې اخلاقي او ديني زیانونه هم لري. ځواک، که د عدالت له مهار پرته پاتې شي، د ساتنې له وسیلې څخه د زیان سرچینه ګرځي.

په همدې حال کې یو بل بحران هم راڅرګندېږي. د روایت بحران؛ تعصبي یا تحریف شوي رسنیز انځورونه کولای شي حقیقت پټ کړي یا ناحقه کړنې توجیه کړي. خو حقیقت له سترګو نه پټېږي—د هرې شمېرې تر شا یو انسان ولاړ دی، د هر قرباني تر شا یوه کیسه ده، او د هرې غمیزې تر شا یوه مات زړه کورنۍ ده.

د افغانستان خلک، چې د خپل زغم، عزت او ژورو ارزښتونو لپاره پېژندل کېږي، یو ځل بیا د داسې کړاوونو په منځ کې واقع شوي چې خپله یې سبب نه دي. د هغوی درد د سیاسي روایتونو ترمنځ سیالۍ ته راکمول خپله یو بل ظلم دی.

د ملکي وګړو په نښه کول—په ځانګړي ډول د ټولنې تر ټولو کمزوري کسان—یوازې یوه بشري غمیزه نه ده؛ بلکې د نړیوال قانون جدي سرغړونه هم کېدای شي. که څه هم نړیوالو لورو اندېښنه څرګنده کړې او د پلټنې غوښتنه یې کړې، خو یوازې اندېښنه بسنه نه کوي. هغه خبرې چې له عمل پرته وي، ښايي د چوپتیا بله بڼه شي.

د علماوو بلنه

دا یوه سرنوشت ټاکونکې شیبه ده.

موږ له علماوو، دیني بنسټونو او د وجدان له غږونو په ځانګړي ډول د پاکستان له علماوو غوښتنه کوو چې خپله چوپتیا ماته کړي، په روښانه او زړور غږ خبرې وکړي، او داسې اصولي دریځ ونیسي چې هېڅ ډول ابهام پکې پاتې نه شي.

د ظلم پر وړاندې بې‌طرفي حکمت نه دی؛ بلکې د مسؤلیت پرېښودل دي.

ستاسې د نن چوپتیا به هېره نه شي. دا به ثبت شي—نه یوازې د تاریخ په پاڼو کې، بلکې په هغه اخلاقي حساب کې چې هېڅ څه ترې نه پټېږي.

پایله

د بې‌ګناهانو فریادونه د سرحدونو، سیاست او انکار له دیوالونو هاخوا رسېږي. د وینې هېڅ یو څاڅکی به د الله تعالی په حضور کې ضایع نه شي.

تاریخ به دا نه پوښتي چې تاسو څومره ځواکمن وئ؛ بلکې دا به یادوي چې کله بې‌ګناه انسانان وینې تویولې، تاسو په کوم لوري ولاړ وئ.

د حق غږ شئ…

مخکې له دې چې چوپتیا ستاسو پر ضد شاهدي ورکړي

و ما علینا الا البلاغ…
———————————————-

دکتور برھاني
د مارچ ۱۷/ ۲۰۲۶ م
کیلیفورنیا امریکا

د اسلام‌اباد پر سر د افغان ډرونونو الوتنه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: