د قرآن عقلاني پیغام او د تقلیدي جمود ستونزه

د قرآن عقلاني پیغام او د تقلیدي جمود ستونزه

له «لا عقلانیت» څخه تر اجتهاد، رشد او حکمت پورې؛ د وحی او عقل په رڼا کې یوه تأصیلي څېړنه

سریزه

په اسلامي فکر کې د عقل، وحی، تقلید او اجتهاد اړیکه له هغو مهمو موضوعاتو څخه ده چې دوامداره علمي بیاکتنې او ژورې څېړنې ته اړتیا لري. په ځینو تقلیدي دیني چاپېریالونو کې داسې تصور رامنځته شوی چې ګواکې د دین په فهم کې عقل محدود یا بې‌اهمیته دی او د انسان دنده یوازې د پخوانیو علماوو د اقوالو نقلول او د هغوی پیروي کول دي.

خو قرآن کریم انسان په تکرار سره تعقل، تدبر، تفکر، تفقه او اعتبار ته رابولي:

﴿أَفَلَا تَعْقِلُونَ﴾ [البقرة: 44] ﴿أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ﴾ [محمد: 24]
﴿لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾ [الرعد: 4] ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ﴾ [الحشر: 2]

نو اساسي پوښتنه دا نه ده چې اسلام عقل ته ځای ورکړی که نه؛ بلکې دا ده چې قرآن عقل ته څه دنده سپاري، حدود یې څه دي، او د وحی، عقل، اجتهاد او واقعیت ترمنځ سالم توازن څنګه رامنځته کېدای شي؟

لومړی : عقل په قرآن کې یو فعال مفهوم دی

قرآن کریم عقل د انسان د حقیقت د درک، د دلیل د ارزونې او د سم انتخاب له مهمو وسایلو څخه ګڼي. د «عقل» مشتقات په قرآن کې تر ډېره د فعل په بڼه راغلي دي: ﴿أَفَلَا تَعْقِلُونَ﴾

او الله تعالی فرمایي: ﴿إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ﴾ [الأنفال: 22] دا آیت ښيي چې د عقل نه کارول یوازې فکري کمزوري نه ده؛ بلکې د حق د درک په وړاندې جدي خنډ دی.

دعقل» له مادې سره تړلي استعمالونه قران كي شاوخوا ۴۹ ځله د «يعقلون، تعقلون په بڼو کې راغلي دي.

قرآن یوازې د معلوماتو د ترلاسه کولو غوښتنه نه کوي؛ بلکې انسان تعقل → تفکر → تدبر → تفقه → بصیرت → عمل ته رابولي. له همدې امله، د قرآن په منطق کې عقل د وحی مقابل نه دی، بلکې د وحی د فهم، تدبر او د هغې د عملي کولو مهمه وسیله ده.

نو قرآني عقلانیت یوازې ذهني هوښیارتیا نه ده، بلکې د حقیقت د درک، د دلیل د ارزونې او د مسؤول انتخاب وسیله ده.

دویم : قرآن د فکر یوه بشپړه منظومه رامنځته کوي

د قرآن عقلاني خطاب یوازې د «عقل» په لفظ پورې محدود نه دی. قرآن انسان ته د تفکر، تدبر، تفقه، نظر، اعتبار او تذکر دندې هم سپاري.

الله تعالی فرمایي:

﴿الَّذِينَ … يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ [آل عمران: 190-191] او فرمایي:

﴿كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ﴾ [ص: 29] همدارنګه فرمایي: ﴿لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ﴾[التوبة: 122]

او: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ﴾ الحشر : 2

قرآن انسان د معلوماتو مصرفوونکی نه، بلکې د عقل، فهم، تدبر، تحلیل او عبرت اخیستونکی انسان جوړوي؛ داسې انسان چې واقعیت درک کړي، له تاریخ څخه زده کړه وکړي او د علم پر بنسټ مسؤولانه عمل وکړي.

درېیم : وحی د عقل دښمنه نه ده

په اسلامي تصور کې د وحی او عقل ترمنځ اصلي اړیکه د جګړې اړیکه نه ده.

وحی د هدایت سرچینه ده؛ عقل د فهم وسیله ده.

عقل د وحی بدیل نه دی، خو د وحی د فهم، استنباط او د هغې د واقعیت سره د تړلو لپاره ضروري وسیله ده.

الله تعالی فرمایي: ﴿أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ﴾[النساء: 82] تدبر له عقل پرته بشپړ نه شي کېدای.

همدارنګه قرآن فرمایي:

﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ [النحل: 43

دا آیت د تخصص اهمیت ثابتوي، خو د عقل د تعطیل معنا نه لري. هر انسان په هره برخه کې متخصص نه شي کېدای؛ له همدې امله باید د اړوند علم له اهل څخه پوښتنه وشي.

نو صحیح اسلامي منهج دا دی: نه د عقل په نوم وحی ردول، او نه د وحی په نوم عقل تعطیلول.

څلورم : د تقلید او اجتهاد ترمنځ توپیر

تقلید په مطلق ډول نه حرام دی او نه بې‌ارزښته. عام انسان په هر علم کې متخصص نه شي کېدای او د متخصص پوښتنه کول شرعي او عقلاني اړتیا ده.

ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې:

د عالم خبره د دلیل پر ځای کښېنول شي، د فقهې قول د وحی مقام پیدا کړي، او د پخواني اجتهاد بیاکتنه د دین له اصولو سره د مخالفت په توګه معرفي شي.

قرآن کریم فرمایي: ﴿قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ﴾ [البقرة: 111]
قرآن کریم انسان د هر قول د ړوند منلو پر ځای د هغه د اورېدو، ارزونې او غوره انتخاب لارښوونه کوي: ﴿الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ﴾ [الزمر: ۱۷–۱۸]؛ یعنې هغوی خبرې په غور اوري او بیا تر ټولو غوره خبره غوره کوي دا د دلیل، برهان او مسؤول عقل غوښتنه کوي. له همدې امله قرآن د یهودو او نصاراوو په اړه فرمایي: ﴿اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ﴾ [التوبة: ۳۱]؛ یعنې یهودو خپل دیني عالمان او نصاراوو خپل راهبان داسې مقام ته ورسول چې د الله د حکم پر وړاندې یې د هغوی خبرې د حلال او حرام د ټاکلو وروستۍ مرجع وګرځولې. د آیت موخه د عالم علمي پیروي ردول نه دي، بلکې مطلق او بې‌دلیله اطاعت ردوي؛ عالم د دین د فهم لارښود دی، خو د هغه قول هېڅکله د الهي وحی بدیل نه شي کېدای.

پنځم : فقه وحی نه ده

د اسلامي فکر له مهمو علمي تفکیکونو څخه یو دا دی چې: قرآن الهي وحی ده، خو تفسیر یې د انسان فهم دی؛ سنت نبوي دی، خو د سنت فهم او استنباط بشري دی؛ شریعت الهي دی، خو فقه د شریعت انساني استنباط دی.

همدا توپیر د دې سبب شوی چې د اسلامي تاریخ په اوږدو کې بېلابېل فقهي مذاهب رامنځته شي او ستر امامان په ګڼو مسئلو کې د خپلو اصولو، دلایلو او اجتهادي وسایلو له مخې متفاوت نظرونه وړاندې کړي. امام ابو حنیفه، امام مالک، امام شافعي او امام احمد رحمهم الله په ډېرو فقهي مسائلو کې سره مختلف شوي دي. امام شافعي رحمه الله هم په ځینو مسئلو کې خپل پخوانی نظر پرېښود او نوی نظر یې غوره کړ. دا په خپله ښيي چې اجتهاد د علمي ودې، بیاکتنې او د نظر د اصلاح لپاره پرانیستی مجال لري.

نو د یوه فقهي قول درناوی د علم نښه ده؛ خو هغه قول د وحی تر مقام لوړول علم نه، بلکې جمود دی

شپږم : سنت د اجتهاد او عقل د کارونې اصل تأییدوي

رسول الله ﷺ فرمایلي دي: «إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ» متفق عليه.ا لبخاري، صحيح البخاري، كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة، باب أجر الحاكم إذا اجتهد فأصاب أو أخطأ، حديث رقم : ٧٣٥٢

دا حدیث د اسلامي معرفت یو مهم اصل بیانوي:

مجتهد فقيه معصوم نه دی. هغه د اجتهاد په صورت کې خطا کولی شي، خو که یې علمي هڅه کړې وي، د خطا احتمال د اجتهاد مشروعیت له منځه نه وړي

له همدې امله: حق مطلق دی، خو د انسان فهم مطلق نه دی.

همدا اصل د علمي تواضع، د اختلاف د منلو او د اجتهاد د دوام بنسټ جوړوي.

اووم : رشد او حکمت؛ د عقل اصلي هدف

قرآن یوازې د عقل د استعمال غوښتنه نه کوي؛ بلکې عقل د رشد، حکمت او سمې لارې پر لور رهبري کوي. الله تعالی الله فرمایي :﴿قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ﴾ [البقرة: ۲۵ بېشکه سمه لار له ګمراهۍ څخه په څرګنده توګه بېله شوې ده

او فرمایي: ﴿وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا﴾ [البقرة: او چا ته چې حکمت ورکړل شو، نو په حقیقت کې هغه ته ډېر خیر ورکړل شو ۲۶۹

نو قرآني عقلانیت یوازې د فکر کولو په معنا نه دی؛ بلکې عقل باید د حکمت پر لور ولاړ شي، حکمت باید د رشد او سمې لارې سبب شي، او رشد باید انسان د عدل، اصلاح او مسؤولانه عمل پر لور رهبري کړي.

انسان کېدای شي ډېر هوښیار وي، خو رشید نه وي؛ کېدای شي ډېر معلومات ولري، خو حکمت ونه لري. له همدې امله د قرآن مطلوب انسان یوازې «عاقل» نه، بلکې عالم، عاقل، حکیم او رشید انسان دی..

په قرآن کې رُشد د حق او سمې لارې د پېژندلو او د هغې پر بنسټ د سالمې پرېکړې کولو معنا لري؛ خو حکمت دا دی چې انسان خپله پوهه او عقل د وخت، شرایطو، بدلونونو او موجودو موازینو له درک سره سم په مناسب ډول وکاروي. له همدې امله، هغه عقل چې واقعیتونه، فرصتونه، خطرونه، بدلونونه او موازین درک کړي او د هغو له مخې پر وخت مناسبه پرېکړه او اقدام وکړي، په معاصره اصطلاح کې ستراتیژیک عقل بلل کېدای شي. نو قرآني منهج انسان له عقل څخه رشد، له رشد څخه حکمت، او له حکمت څخه مناسب او مسؤول عمل ته رهبري کوي

اتم : امر بالمعروف او نهی عن المنکر؛ د عقل او اصلاح عملي بڼه

امر بالمعروف او نهی عن المنکر یوازې احساساتي یا عاطفي عمل نه دی؛ بلکې علم، تعقل، حکمت او ټولنیز مسؤولیت غواړي.

د دې فریضې سمه او مسؤولانه اجرا له علم، عقل او حکمت پرته ممکنه نه ده؛ ځکه باید معلومه شي چې معروف څه دی، منکر څه دی، د دواړو شرعي او واقعي معیار څه دی، د اقدام مناسب وخت کوم دی او د هغه پایلې به څه وي. له همدې امله قرآن کریم د دعوت لپاره د حکمت اصل ټاکي: ﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ﴾ [النحل: ۱۲۵]؛ یعنې «د خپل رب لارې ته په حکمت سره بلنه وکړه.» نو د معروف امر او له منکر څخه منع کول یوازې د حکم بیانول نه دي، بلکې سم فهم، د شرایطو درک، د وخت او مصلحت مراعات، او د پایلو سنجول هم غواړي.

د دې فریضې سمه اجرا له علم او عقل او به حكمت ولار پرته ممکنه نه ده؛ ځکه باید معلومه شي چې معروف څه دی، منکر څه دی، دلیل یې څه دی او د تطبیق پایله یې څه ده.

قرآن کریم د دعوت لپاره د حکمت اصل ټاکي: ﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ﴾ [النحل: ۱۲۵]. نو هر اختلاف، اجتهادي نظر او فکري تنوع په اتومات ډول د «منکر» په نوم محکومول د قرآني عقلانیت له روح سره سمون نه لري. تعقل معروف پېژني، علم یې ثابتوي، اجتهاد یې د نوو حالاتو له اړتیاوو سره سم تطبیقوي، حکمت یې د تطبیق مناسبه طریقه ټاکي، او رشد یې د پایلو ارزونه کوي. له همدې امله، امر بالمعروف او نهی عن المنکر د عقل د تعطیل وسیله نه ده، بلکې د علم، عقل، اجتهاد، حکمت او مسؤولیت د فعالولو یوه مهمه وسیله ده.

نهم : اسلامي تمدن او د اجتهادي عقل ځواک

که اسلامي تاریخ په انصاف او ژوره کتنه مطالعه کړو، نو وینو چې اسلامي تمدن هغه مهال وده او غوړېدنه کړې چې مسلمانانو پوښتنې، ژباړې، څېړنې، مناظرې، اجتهاد او نوښت ته پراخ میدان ورکړی دی.

د اصول الفقه، د حدیث د نقد علومو، عربي ژبې او بلاغت، طب، ریاضیاتو، نجوم او نورو علمي څانګو رامنځته کېدل د همدې علمي او انتقادي روح څرګندې بېلګې دي.

دلته یو مهم تناقض دا دی چې موږ کله ناکله د هغو علماوو تقلید کوو چې خپله یې ړوند تقلید نه کاوه. امام ابو حنیفه د خپل عصر ساده مقلد نه و؛ امام شافعي رحمه الله په خپلو فقهي نظریاتو کې بیاکتنه او بدلون راوست؛ او امام شاطبي د مقاصدو، مصلحتونو او د شریعت د عمومي روح پر بنسټ ژور اجتهادي فکر وړاندې کړ.

نو که موږ رښتیا د دغو سترانو علمي وارثان یو، باید یوازې د هغوی پایلې تکرار نه کړو، بلکې د هغوی د اجتهاد، تحقیق، نقد او علمي منهج زده کړه هم وکړو

پایله

د اسلامي فکر اساسي ستونزه د عقل په نشتون کې نه، بلکې د عقل په تعطیلولو او د بشري اجتهاد په مطلقولو کې ده. قرآن انسان تعقل، تدبر، تفکر، تفقه او عبرت ته رابولي؛ نو مسلمان باید یوازې د اقوالو ناقل نه، بلکې د دلیل، فهم، حکمت او مسؤول انتخاب خاوند وي.

اسلام د وحی او عقل ترمنځ د ټکر دین نه دی: وحی د هدایت سرچینه، عقل د فهم وسیله، اجتهاد د استنباط لاره، حکمت د تطبیق منهج، رشد د سم انتخاب لار، او عدالت د اصلاح معیار دی.

د اسلامي تجدید معنا د میراث پرېښودل نه دي، بلکې د هغه اجتهادي عقل، علمي روح او د تحقیق فرهنګ بېرته راژوندي کول دي چې اسلامي تمدن یې غوړولی و. د علماوو احترام ضروري دی، خو د هغوی تقدیس د علم بدیل نه شي کېدای؛ تقلید د تخصص په حدودو کې ګټور دی، خو چې د دلیل ځای ونیسي، جمود رامنځته کوي.

نو اړتیا دا نه ده چې عقل له وحی څخه جلا شي، بلکې دا ده چې عقل د وحی په رڼا کې خپل مشروع مقام بېرته ترلاسه کړي، اجتهاد د نوو واقعیتونو د فهم لپاره فعال شي، او حکمت او رشد د علم د عملي کولو لار وګرځي. دا د قرآني عقلانیت او رشید اسلامي فکر بنسټ دی.

سرچینې او مراجع

۱. قرآن کریم، البقرة: ۴۴، ۱۱۱، ۲۶۹؛ آل عمران: ۱۹۰–۱۹۱؛ النساء: ۸۲؛ الأنفال: ۲۲؛ التوبة: ۳۱، ۱۲۲؛ النحل: ۴۳، ۱۲۵؛ الزمر: ۱۷–۱۸؛ محمد: ۲۴؛ الحشر: ۲؛ ص: ۲۹.

۲. البخاري، محمد بن إسماعيل، صحيح البخاري، كتاب الاعتصام بالكتاب والسنة، باب أجر الحاكم إذا اجتهد فأصاب أو أخطأ، حدیث ۷۳۵۲.

۳. مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم، كتاب الأقضية، باب بيان أجر الحاكم إذا اجتهد فأصاب أو أخطأ، حدیث ۱۷۱۶.

۴. الشافعي، محمد بن إدريس، الرسالة، د احمد محمد شاکر تحقیق.

۵. الغزالي، أبو حامد، المستصفى من علم الأصول.

۶. الشاطبي، أبو إسحاق، الموافقات.

۷. ابن القيم، إعلام الموقعين عن رب العالمين.

۸. ابن رشد، بداية المجتهد ونهاية المقتصد.

۹. ابن رشد، فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال.

۱۰. ابن عاشور، محمد الطاهر، مقاصد الشريعة الإسلامية.

۱۱. الزحيلي، وهبة، أصول الفقه الإسلامي.

۱۲. هلاق، وائل ب.، A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunni Usul al-Fiqh، Cambridge University Press.

۱۳. کمالي، محمد هاشم، Principles of Islamic Jurisprudence، Islamic Texts Society

۱۴. رحمان، فضل الرحمن، Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition، University of Chicago Press

په نړيوالو اړيکو کې د ديني نصوصو سياسي توظيف

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: