اختلاف الرأي لا يفسد للود قضية

«اختلاف الرأي لا يفسد للود قضية» یوه مشهوره عربي مقوله ده چې ژوره معنا یې دا ده: د نظر اختلاف باید د دوستۍ،ورورولۍ، احترام او انساني اړیکو د له منځه وړلو سبب نه شي.

انسانان د پوهې، تجربې، چاپېریال، مزاج، معلوماتو او د پېښو د تحلیل له پلوه یو شان نه دي خلق شوي؛ نو طبیعي ده چې په ډېرو علمي او فکري مسائلو او بحثونو کې به یې نظرونه سره توپیر ولري. ستونزه په اختلاف کې نه ده؛ اصلي ستونزه هغه مهال پیدا کېږي چې انسان د نظر اختلاف د شخصیت اختلاف وبولي، او د خپل نظر مخالف انسان خپل دښمن وګڼي.

که ټول انسانان په هره مسئله کې یو ډول فکر کولای، نو د علم، څېړنې، اجتهاد او تجربې پراختیا به ډېره محدوده وه. او که د نظر اختلاف نه وای، د عقل د اجتهاد ساحه به تنګه وه.
د انسان عقل یوازې د معلوماتو د حفظ لپاره نه دی؛ بلکې د تحلیل، مقایسې، استدلال، نقد، استنباط او نوې پایلې ته د رسېدو وسیله هم ده. کله چې په فکري او علمي مسئلو کې د نظر اختلاف موجود وي، هر عالم،باحث یا څېړونکی هڅه کوي د خپلې دعوې او نظر دثبوت لپاره دلیل وړاندې کړي، د بل د نظر د دلیل او څرنګوالی معقولیت هم وڅېړي، د دواړو ترمنځ مقایسه وکړي او د شته اصولو له مخې یوې معقولې پایلې ته ورسېږي. همدا بهیر د اجتهاد ،علمي تفکر او عقلي ودې ساحه پراخوي.
که په ټولو فکري او علمي مسئلو کې یوازې یو نظر د بحث او نقد پرته د وروستي حقیقت په توګه ومنل شي، نو د پوښتنې، څېړنې او استدلال اړتیا کمېږي او د انسان عقل د جمود لور ته ځي چې دا د عقل له خلقت سره په ټکر کې واقع کېږي ،په بل عبارت عقل بې ګټې او عبث نه دی پیدا شوی ،باید د کار او فعالیت ساحه ولري .
په حقیقت کې علمي یا د نظر اختلاف د عقل لپاره د حرکت او فعالیت میدان پرانیزي ؛ ځکه چې په اختلاف کې عقل دلیل غواړي، دلیل ارزوي، کمزوري او قوت سره پرتله کوي او د غوره پایلې په لټه کې کېږي. که دا بهیر په بشپړه توګه له منځه ولاړ شي، فکر د تکرار او تقلید پر لور ځي او د جمود خطر زیاتیږي.
که په فکري او علمي مسایلو کې د نظر اختلاف نه وای، عقل به د پوښتنې، نقد، تحلیل او اجتهاد پراخه ساحه نه لرله؛ ځکه اختلاف انسان اړ باسي چې فکر وکړي، دلیل وړاندې کړي، د بل دلیل وارزوي او د حقیقت په لټه کې خپل نظر اصلاح کړي. له همدې امله سالم اختلاف د عقل د حرکت او علمي ودې له مهمو محرکاتو څخه دی، نه د علم د کمزورۍ نښه
د انسانانو ترمنځ د پوهې او درک توپیر یو طبیعي حقیقت دی. قرآن کریم فرمایي:
﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ﴾
له دې څخه دا نه ثابتېږي چې هر اختلاف سم دی؛ بلکې دا څرګندوي چې د انسانانو ترمنځ د نظرونو توپیر د انساني ټولنې له واقعیتونو څخه یو واقعیت دی.

د نظر اختلاف او د زړه اختلاف یو شی نه دي

دا د موضوع تر ټولو مهم اصل دی.
کېدای شي دوه کسان د یوې مسئلې په اړه کاملاً مختلف او متفاوت نظرونه ولري، خو یو بل ته په عین حال کې درناوی هم ولري، یو بل سره مینه هم ولري او په ډېرو نورو مسئلو کې ګډ او واحد فکر ولري.
برعکس، دوه کسان کېدای شي په ظاهره یو نظر ولري، خو په زړونو کې یو د بل په وړاندې کینه، حسد او بدنیتي ولري.
فکر کولای شي متفاوت وي، خو احترام ګډ پاتې کېدای شي.

اختلاف د علمي پرمختګ لپاره ضروري فکټور دی:

علم د پوښتنې، بحث، نقد او د دلایلو د پرتله کولو او نقدولو له لارې پرمختګ کوي.

که یو عالم خپل نظر وړاندې کړي او نور ټول خلک یې پرته له پوښتنې او دلیله ومني، نو د علمي تحقیق دروازه به هرو مرو تړل کېږي.
علمي بحث دا نه معنا کوي چې:
«زه باید حتماً بریالی شم او ته باید مات شې.»
بلکې معنا یې دا ده:
«راځئ وګورو چې د حقیقت لپاره کوم دلیل قوي دی او حقیقت چیرته موندلی شو».

له همدې امله د علم په تاریخ کې د علماوو ترمنځ د ډېرو فقهي، اصولي او علمي مسئلو اختلاف لیدل کېږي؛ خو دغه اختلاف د دې مانا نه لري چې هغوی یو بل سره دښمنان وو.
د صحابه کرامو په زمانه کې هم اجتهادي اختلاف موجود و

د اسلامي تاریخ په لومړیو کې هم د اجتهاد په مسئلو کې اختلاف موجود و. د بني قریظه د پېښې مشهور مثال ښيي چې رسول الله ﷺ یوه جمله وفرمایله او صحابه وو کرامو د هغې د فهم له مخې دوه مختلف برداشتونه وکړل:
ځینو د لمانځه د وخت په اړه لفظي معنا واخیسته، او ځینو د امر موخه او مقصد په پام کې ونیو. رسول الله ﷺ د دواړو ډلو په اړه د اجتهادي فهم له امله هغوی ملامت نه کړل.
دا د اسلامي علمي منهج یوه مهمه ځانګړنه راښيي:
کله چې انسان د حقیقت د موندلو لپاره په اخلاص او د دلیل پر بنسټ اجتهاد کوي، هر اختلاف د دښمنۍ معنا نه لري.

دنظر او علمي اختلاف باید د ادب له چوکاټ څخه بهر ونه وځي:

قرآن کریم حتی د مخالفانو سره د بحث لپاره هم ادب ټاکي:
﴿وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾
(النحل: ۱۲۵)
یعنې له هغوی سره په هغه طریقه بحث وکړه چې تر ټولو غوره وي.
د دې آیت مهم پیغام دا دی چې حق غوښتنه انسان له اخلاقو نه بې‌نیازه کوي.
کېدای شي ستا دلیل قوي وي، خو که ستا ژبه زننده او سپکوونکې وي، د مقابل لوري شخصیت ته توهین او سپکاوی کوې او د هغه نیت تر پوښتنې لاندې راولې، نو علمي بحث په شخړه او بلاخره په دښمنۍ بدلېږي.

د نظر پر ردولو او د انسان پر سپکاوي کې لوی توپیر دی

یو سالم بحث داسې وي:
«زه له دې نظر سره موافق نه یم، ځکه دلیل یې داسې دی…»
خو ناسالم بحث بیا داسې کېږي:
«ته ځکه داسې وایې چې ته ناپوه او بې عقل یې!»
په لومړۍ جمله کې نظر نقد شوی؛ په دویمه کې شخص سپک شوی.
منطقي انسان د دلیل نقد کوي، نه د انسان ذاتي شخصیت.
له همدې امله باید د بحث دا اصل تل په یاد وساتو:
د فکر او نظر مخالفت د انسان د شخصیت مخالفت نه دی.

د اختلاف تر شا ممکن مختلف معلومات موجود وي چې رابرسېره کېدل یې له منفعت او ګټې خالي نه وي:

ځینې وخت دوه کسان ځکه مختلف نظر لري چې د یوې موضوع په اړه یې معلومات مختلف دي.
که یو کس لس معلومات ولري او بل پنځه، طبیعي ده چې تحلیلونه یې یو ډول نه وي.
همدارنګه ممکن:

• یو کس د یوې پېښې مستقیم شاهد وي؛
• بل یوازې د هغې په اړه اورېدلي وي؛
• یو کس د موضوع یوه برخه مطالعه کړې وي؛
• بل بله برخه؛
• یو کس یو دلیل معتبر وګڼي؛
• بل د هماغه دلیل په اعتبار کې شک ولري.
نو مخکې له دې چې د مخالف نظر خاوند ته ووایو: «ته غلط یې»، باید وپوښتو:
«ایا موږ دواړه د موضوع په اړه یو شان معلومات لرو؟»

د نظر او علمي اختلاف د حقیقت د موندلو وسیله کېدای شي

که د دوو کسانو هدف حقیقت وي، د هغوی اختلاف د حقیقت د موندلو وسیله ګرځي.
یو کس یو دلیل وړاندې کوي؛ بل یې کمزوري ښيي؛ لومړی بیا خپل دلیل اصلاح کوي؛ دویم نوی دلیل وړاندې کوي؛ په پای کې دواړه ممکن یوې قوي او معقولې پایلې ته ورسېږي.
په دې حالت کې اختلاف د حقیقت دښمن نه، بلکې د حقیقت د موندنې یوه وسیله ده.
خو که هدف له مخکې دا وي چې:
«زه باید خامخا بریالی شم،»
بیا بحث له علم څخه سیالۍ ته اوړي،دا نو بیا علمي اختلاف نه یوازې د ځان غوښتنې بحث دی،دا نو بیا اختلاف یوازې د اختلاف لپاره دی او دا بیا بې ګټې او فضول بحث دی چې هیڅ نتیجه ورباندې نه مرتبېږي ،بلکې زیان هم لري.

په علمي بحث کې د «زه» ستونزه

ډېری اختلافونه د مسئلې له امله نه، بلکې د «زه» له امله لویېږي.
انسان کله ناکله خپل نظر د خپل شخصیت برخه ګڼي. کله چې څوک یې نظر رد کړي، داسې احساس کوي لکه شخصیت یې چې رد شوی وي.
نو وايي:
«که زه ومنم چې هغه سم دی، نو زه مات شوم.»
دا د علمي بحث خطرناک حالت دی.
حقیقت دا دی:
د خپل نظر اصلاح کول ماتې نه ده؛ د حقیقت په وړاندې تسلیمېدل علمي بریا ده.
هغه څوک چې وايي:
«که دلیل دې قوي وي، زه خپل نظر بدلولای شم»
په حقیقت کې د علم او حقیقت درناوی کوي.

په اختلاف کې باید اخلاقي ارزښتونه رعایت کړو
اسلام یوازې د حق ویلو غوښتنه نه کوي؛ د حق ویلو طریقه هم مهمه ګڼي.
الله تعالی فرمایي:
﴿وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا﴾
(البقرة: ۸۳)
له خلکو سره ښې خبرې وکړئ.
او فرمایي:
﴿وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ﴾
(الحجرات: ۱۱)
یو بل په بدو نومونو مه یادوئ.
همدارنګه فرمایي:
﴿وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُم بَعْضًا﴾
(الحجرات: ۱۲)
یو د بل غیبت مه کوئ.
نو حتی هغه مهال چې موږ له یو چا سره فکري اختلاف لرو، د هغه عزت، آبرو او انساني کرامت باید خوندي پاتې شي.

د اختلاف تر ټولو لویه ناروغي: د نیتونو په بنسټ قضاوت
یو له خطرناکو کارونو څخه دا دی چې د مخالف نظر تر شا د هغه نیت پخپله وټاکو.
مثلاً:
«هغه ځکه داسې وايي چې حسد کوي.»
«هغه ځکه مخالف دی چې د حق دښمن دی.»
«هغه ځکه دا نظر لري چې شخصي ګټه لري.»
کېدای شي دا ادعا کله ناکله حقیقت ولري، خو یوازې د نظر له اختلاف څخه د انسان نیت نه شي معلومېدای.
موږ د خلکو خبرې او عملونه ارزولای شو؛ خو د هغوی د زړونو د نیتونو په اړه باید له بې‌دلیله قضاوت څخه ځان وساتو.

ټول اختلافونه یو ډول نه دي

دلته یو مهم علمي تفکیک ضروري دی.
لومړی: د اسلامي تصور سره سم په قطعی الثبوت او ثوابتو کې چې په کې د قران او احادیثو نصوص موجود وي اختلاف د نظر د علماءوو تر منځ مردود او د توجیه وړ نه دی.

دویم: اجتهادي اختلاف:هغه مسئلې چې د دلیلونو د فهم، تطبیق یا اجتهاد ساحه وي، هلته د علماوو ترمنځ اختلاف طبیعي دی.
درېیم: د تجربې او تحلیل اختلاف:په سیاسي، ټولنیزو، اقتصادي، ادبي او نورو موضوعاتو کې انسانان د خپلو معلوماتو او تجربو له مخې مختلف تحلیلونه کولای شي.
نو د اختلاف د ادب معنا دا نه ده چې:
«هره خبره حتماً سمه ده.»
بلکې معنا یې دا ده:
«زه کولای شم ستا له نظر سره مخالف واوسم، خو ستا د انسان په توګه احترام هم وساتم.»

په کورنۍ او ټولنه کې د دې اصل ارزښت

که په یوه کورنۍ کې هر اختلاف د قهر، داړیکې د پرېکون او سپکاوي سبب شي، کورنۍ اړیکې کمزورې کېږي او له منځه ځي.
که په یوه علمي چاپېریال کې هره نیوکه د شخصي دښمنۍ سبب شي، علمي پرمختګ درېږي.
که په یوه ټولنه کې هر مخالف نظر ته د دښمنۍ په سترګه وکتل شي، ټولنیز تفاهم کمزورې کېږي.
له همدې امله سالمه ټولنه هغه نه ده چې ټول خلک یو ډول فکر کوي؛ بلکې هغه ده چې:
خلک د اختلاف باوجود د ګډ ژوند، متقابل احترام او قانوني/اخلاقي اصولو ساتلو توان ولري.

څنګه له اختلاف سره سره د دوستۍ اړیکه قایمه او دایمه وساتو؟
کله چې له یو چا سره اختلاف پیدا شي، څو اصول مرسته کوي:
لومړی: مخکې له ځواب ورکولو د هغه خبره په بشپړه توګه واورو.
دویم: د هغه د نظر تر ټولو قوي بڼه درک کړو، نه دا چې کمزورې بڼه یې جوړه کړو او بیا یې رد کړو.
درېیم: د «ته» پر ځای د «نظر» په اړه خبرې وکړو.
څلورم: که دلیل مو نه وي، اعتراف وکړو چې «په دې برخه کې معلومات نه لرم.»
پنځم: د مقابل لوري نیت ته بې‌دلیله منفي تعبیر ورنه کړو.
شپږم: که اختلاف حل نه شو، موضوع همدلته پرېږدو.
اووم: د یوه نظر اختلاف دې د کلونو دوستۍ له منځه وړلو ته اجازه نه ورکوي.

د اختلاف تر ټولو لوړه درجه: له مخالف سره انصاف

د اختلاف حقیقي اخلاق هغه وخت څرګندېږي چې انسان د خپل مخالف په اړه هم انصاف وکړي.
قرآن کریم فرمایي:
﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ﴾
(المائدة: ۸)
یعنې د یوې ډلې دښمني دې دې ته اړ نه کړي چې له عدالت څخه واوړې؛ عدالت وکړئ، دا تقوا ته ډېر نږدې دی.
د دې اصل له مخې، که یو مخالف کس په یوه مسئله کې سمه خبره وکړي، باید د هغه سمه خبره ومنو؛ ځکه حق د ویونکي په نوم نه بدلېږي.

نو په پای کې باید ووایو،چې:

«اختلاف الرأي لا يفسد للود قضية» یوازې د دوستۍ یوه ښکلې جمله نه ده؛ بلکې د سالم علمي، ټولنیز او انساني ژوند یو مهم اصل دی.
انسانان اړ نه دي چې په هره مسئله کې یو شان فکر وکړي؛ خو اړ دي چې د اختلاف پر مهال انصاف، ادب، اخلاق او انساني کرامت وساتي.
موږ کولای شو ووایو:
ستا نظر زما له نظر سره مخالف دی، خو ته زما د درناوي وړ یې،ته زما ملګری او دوست یې!
زه ستا له دلیل سره موافق نه یم، خو ستا د حق د بیان حق منم او د نظر درناوی دې کوم.
زه ستا خبره ردولای شم، خو ستا شخصیت نه سپکوم او ورته درناوی لرم.
او که سبا ستا دلیل راته قوي ثابت شو، خپل نظر بدلول زما لپاره ماتې نه، بلکې د حقیقت منل دي.
په حقیقت کې، ستر انسان هغه نه دی چې هېڅکله له نورو سره اختلاف ونه لري؛ ستر انسان هغه دی چې د اختلاف په منځ کې هم خپل اخلاق، انصاف او محبت له لاسه ورنه کړي.
اختلاف په فکرونو کې طبیعي دی؛
خو د زړونو ماتول باید زموږ انتخاب نه وي.
نظرونه بدلېدای شي، دلیلونه اصلاح کېدای شي،خو د انسانانو ترمنځ مینه او درناوی باید د یوه علمي اختلاف قرباني نه شي.

زمانه او عبرتونه

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: