افغانستان د جیوپولیټیکو سیالیو په څلورلارې کې؛ له امان الله خان څخه تر نن ورځې پورې 

لیکوال: زړګی ویساء صافی

افغانستان یوازې د غرونو، تاریخي تمدنونو او جغرافیایي پولو هېواد نه دی؛ بلکې د نړیوال سیاست په معادلو کې د یوه داسې ستراتیژیک موقعیت لرونکی هېواد دی چې د تېرو څو پېړیو په اوږدو کې یې د سیمه‌ییزو او نړیوالو قدرتونو د سیالیو اغېزې تجربه کړې دي. د مرکزي، جنوبي او لوېدیځې اسیا ترمنځ د افغانستان موقعیت، له مهمو سیمه‌ییزو قدرتونو سره ګډې پولې، طبیعي سرچینې او د سوداګرۍ او ترانزیټ بالقوه ظرفیت هغه عوامل دي چې د دغه هېواد سیاسي او دیپلوماتیک اهمیت یې تل ژوندی ساتلی دی د افغانستان معاصر سیاسي تاریخ، په ځانګړې توګه د ۱۹۱۹ کال د خپلواکۍ له ترلاسه کولو څخه تر ۲۰۲۶ کال پورې، د خپلواکۍ غوښتنې، د دولت جوړونې، نړیوالو رقابتونو، پوځي مداخلو، کورنیو شخړو او دیپلوماتیکو تحولاتو یو پېچلی بهیر انځوروي. د دغه بهیر څېړنه څرګندوي چې جغرافیه یوازې د یوه هېواد طبیعي جوړښت نه دی، بلکې د هغه د بهرني سیاست، اقتصادي اړیکو او امنیتي معادلو له اساسي ټاکونکو څخه هم ګڼل کېږي  له خپلواکۍ څخه د متوازن بهرني سیاست تر هڅو

په ۱۹۱۹ کال کې د امان الله خان په مشرۍ افغانستان د خپل بهرني سیاست د خپلواکۍ د ترلاسه کولو لپاره تاریخي ګام پورته کړ. د درېیمې افغان ـ انګرېز جګړې او ورپسې دیپلوماتیکو هوکړو افغانستان ته زمینه برابره کړه چې خپلې نړیوالې اړیکې په خپلواکه توګه تنظیم کړي امان الله خان د دولت د عصري کولو، اداري اصلاحاتو، پوهنې، اساسي قانون او نړیوالو اړیکو پراختیا ته ځانګړې پاملرنه وکړه. له ترکیې، جرمني، فرانسې او نورو هېوادونو سره د اړیکو پراختیا د هغه د بهرني سیاست یوه مهمه برخه وه خو د اصلاحاتو د عملي کولو څرنګوالي، کورنیو سیاسي اختلافاتو او ټولنیزو مخالفتونو د حکومت پر ثبات اغېز وکړ او په ۱۹۲۹ کال کې د هغه واکمني پای ته ورسېده د امان الله خان سیاسي تجربه د افغانستان په معاصر تاریخ کې یوه مهمه پوښتنه مطرح کوي: څنګه کولای شي یو جغرافیایي محاط او له لویو قدرتونو سره تړلی هېواد خپل سیاسي استقلال وساتي او په عین حال کې له نړیوالې ټولنې سره اغېزمنې اړیکې ولري؟

 د سړې جګړې په دوران کې د افغانستان ستراتیژیک توازن

له ۱۹۳۳ څخه تر ۱۹۷۳ کال پورې د محمد ظاهر شاه د واکمنۍ په دوره کې افغانستان هڅه وکړه چې د نړیوالو قدرتونو ترمنځ خپل متوازن دریځ وساتي.

د دویمې نړیوالې جګړې له پای وروسته د امریکا او شوروي اتحاد ترمنځ د سړې جګړې پیل د نړیوال سیاست جوړښت بدل کړ. افغانستان، د خپل جغرافیایي موقعیت له امله، د دواړو قدرتونو لپاره د سیمه‌ییز اهمیت وړ هېواد و کابل له مسکو او واشنګټن سره د اړیکو په پراختیا کې هڅه کوله چې له دواړو لورو اقتصادي، تخنیکي او پراختیایي مرستې ترلاسه کړي. د سالنګ تونل، د سړکونو شبکې، د برېښنا ځینې پروژې او نورې زیربناوې د همدې دورې د نړیوالو همکاریو بېلګې وې په ۱۹۷۳ کال کې د محمد داود خان له لوري د جمهوریت اعلان د افغانستان په سیاسي جوړښت کې نوی پړاو پرانیست. داود خان د خپلواک بهرني سیاست د پیاوړتیا او له بېلابېلو سیمه‌ییزو او نړیوالو قدرتونو سره د اړیکو د پراختیا هڅه کوله. خو کورنیو سیاسي اختلافاتو او د نړیوالو رقابتونو اغېزو په ۱۹۷۸ کال کې د ثور کودتا ته زمینه برابره کړه.

د شوروي مداخله؛ د سیمه‌ییز بحران نړیوال کېدل

په ۱۹۷۹ کال کې د شوروي اتحاد پوځي مداخلې د افغانستان سیاسي او امنیتي وضعیت په بشپړ ډول بدل کړ. افغانستان د سړې جګړې د نړیوال رقابت په یوه مهم ډګر بدل شو د شوروي اتحاد په وړاندې د افغان مجاهدینو مقاومت د امریکا، پاکستان، سعودي عربستان او ځینو نورو هېوادونو له ملاتړ سره پراخ شو. د جګړې سیمه‌ییز او نړیوال اړخونه ورځ تر بلې پېچلي کېدل او افغانستان د سترو قدرتونو د ستراتیژیکو محاسبو په مرکز کې واقع شو.

په ۱۹۸۹ کال کې د شوروي ځواکونو وتل د جګړې پای نه و؛ بلکې د سیاسي بې‌ثباتۍ او کورنیو شخړو د نوي پړاو پیل و. په دې موده کې د افغانستان اقتصادي جوړښت، ټولنیز نظم او دولتي بنسټونه له پراخو زیانونو سره مخ شول د دې تجربې یو مهم تاریخي درس دا دی چې کله د یوه هېواد کورنی بحران د نړیوالو قدرتونو د سیالیو برخه شي، د سیاسي حل لارې موندل لا پېچلې کېږي.

 له کورنیو جګړو څخه د نړیوالو مداخلو تر پړاو

په ۱۹۹۲ کال کې د ډاکټر نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته د مجاهدینو ترمنځ د واک پر سر اختلافاتو افغانستان د کورنیو جګړو پر لور سوق کړ. د کابل په ګډون ګڼې سیمې د جګړو له امله ویجاړې شوې او د دولت بنسټونه کمزوري شول.

په ۱۹۹۶ کال کې طالبان کابل ته داخل شول او د افغانستان ډېره برخه یې تر خپل واک لاندې راوسته. د دوی لومړۍ واکمني له نړیوالو سیاسي محدودیتونو او د رسمیت پېژندنې له ستونزو سره مخ وه د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د یوولسمې بریدونو وروسته د امریکا په مشرۍ پوځي عملیاتو د افغانستان سیاسي وضعیت بدل کړ. د طالبانو لومړۍ واکمني پای ته ورسېده او د بن کنفرانس له لارې د نوي سیاسي نظام د جوړېدو بهیر پیل شو د جمهوریت شل کلنه دوره؛ نړیوال حضور او د دولت جوړونې هڅې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې افغانستان د نړیوالو همکاریو او پراختیایي پروګرامونو یوه مهمه ساحه وه. د نوي اساسي قانون تصویب، د ټاکنیزو بهیرونو رامنځته کېدل، د ښوونې او روزنې پراختیا، د رسنیو فعالیت، د مخابراتو پرمختګ او د ښځو د ټولنیز ګډون پراخېدل د دې دورې له مهمو بدلونونو څخه وو.

خو د فساد، کمزورې حکومتولۍ، سیاسي اختلافاتو، امنیتي ستونزو او د طالبانو د وسله‌وال مقاومت دوام د دولت د ثبات پر وړاندې جدي ننګونې وې.

 ۲۰۲۰ کال د دوحې تړون د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه د نړیوالو تعاملاتو نوی پړاو پیل کړ. په ۲۰۲۱ کال کې د بهرنیو ځواکونو له وتلو سره د جمهوریت نظام سقوط وکړ او طالبان د اګست په ۱۵مه کابل ته داخل شول  له ۲۰۲۱ کال وروسته؛ د افغانستان نوی دیپلوماتیک واقعیت

د ۲۰۲۱ کال د اګست له تحولاتو وروسته افغانستان د سیاسي جوړښت، نړیوالو اړیکو او اقتصادي تعاملاتو له نوي وضعیت سره مخ شو.

د طالبانو تر مشرۍ لاندې د اسلامي امارت ادارې د نړیوالو اړیکو د پراختیا او اقتصادي تعامل هڅې کړې دي؛ خو د حکومت د نړیوال رسمیت پېژندنې، د ښځو او نجونو د حقونو، د بشري حقونو، ټولشموله سیاسي مشارکت او د ترهګرۍ ضد مبارزې موضوعات لا هم د نړیوالو بحثونو اساسي محورونه دي روسیې د ۲۰۲۵ کال په جولای کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. په عین حال کې، یو شمېر نور هېوادونه له کابل سره د سیاسي، اقتصادي او امنیتي اړیکو د ساتلو هڅې کوي، خو دغه تعاملات په خپله د رسمي رسمیت پېژندنې معنا نه لري.

په اوسني وضعیت کې د افغانستان لپاره د دیپلوماتیکو اړیکو پراختیا، د نړیوالو اندېښنو ځوابول، د اقتصادي همکاریو جلبول او د ملي ګټو پر بنسټ د بهرني سیاست تنظیمول ځانګړی اهمیت لري  جغرافیه؛ د افغانستان د نړیوال اهمیت اساسي سرچینه

افغانستان د اسیا په زړه کې موقعیت لري او د مرکزي، جنوبي او لوېدیځې اسیا ترمنځ د جغرافیایي اتصال مهمه سیمه ده. دغه هېواد شاوخوا ۶۵۲ زره مربع کیلومتره مساحت لري او له پاکستان، ایران، ترکمنستان، ازبکستان، تاجکستان او چین سره ګډې پولې لري د هندوکش غرونه، د آمو سیند حوزه، د واخان دهلېز، د هېواد پراخې درې او د ترانزیټ طبیعي لارې د افغانستان جغرافیایي ځانګړتیاوې جوړوي همدا موقعیت افغانستان ته دا ظرفیت ورکوي چې د مرکزي اسیا د انرژۍ سرچینې د جنوبي اسیا له بازارونو سره ونښلوي او د سیمه‌ییزې سوداګرۍ او ترانزیټ په پراختیا کې مهم رول ولوبوي د ټاپي د ګازو نللیکه، د کاسا زر د برېښنا پروژه، د رېل پټلۍ د پراختیا طرحې او د چابهار او نورو سیمه‌ییزو بندرونو له لارې د سوداګرۍ پراختیا هغه اقتصادي فرصتونه دي چې د افغانستان جغرافیایي اهمیت څرګندوي د ګاونډیو هېوادونو ستراتیژیکې محاسبې

د افغانستان جغرافیایي موقعیت د سیمې د مهمو قدرتونو لپاره د امنیتي او اقتصادي محاسبو یوه مهمه برخه ده پاکستان له افغانستان سره د اوږدې پولې، سوداګرۍ، ترانزیټ او امنیتي موضوعاتو له امله ځانګړې اړیکې لري. د ډیورنډ کرښې مسئله او سرحدي نښتې د دواړو هېوادونو پر اړیکو اغېز کوي ایران له افغانستان سره د اوبو، کډوالو، سوداګرۍ او سرحدي امنیت په برخو کې ګډې ګټې او ځینې اختلافات لري. د چابهار بندر د افغانستان لپاره د سمندري سوداګرۍ یوه مهمه بدیله لاره ګڼل کېږي چین د افغانستان له جغرافیایي موقعیت او طبیعي سرچینو سره اقتصادي علاقه لري. د سیمې امنیت، د سوداګرۍ پراختیا او د اقتصادي دهلېزونو جوړول د چین د سیمه‌ییز سیاست مهم اړخونه دي روسیه د مرکزي اسیا د امنیت، افراطیت، نشه‌يي توکو او سیمه‌ییز ثبات موضوعاتو ته پاملرنه کوي. د ازبکستان، تاجکستان او ترکمنستان له لارې د افغانستان وضعیت د روسیې له سیمه‌ییزو امنیتي محاسبو سره تړاو لري له بلې خوا هند د افغانستان د سوداګرۍ، پراختیايي همکاریو او سیمه‌ییز اتصال په برخه کې تاریخي او ستراتیژیکې ګټې لري.

دغه واقعیتونه څرګندوي چې افغانستان د سیمه‌ییزو قدرتونو ترمنځ د اړیکو او سیالیو په یوه مهم جغرافیایي موقعیت کې پروت دی طبیعي سرچینې؛ اقتصادي فرصت او د دیپلوماسۍ وسیله

افغانستان د مسو، اوسپنې، سرو زرو، قیمتي ډبرو، طبیعي ګازو او نورو معدني سرچینو د پام وړ زېرمې لري. مس عینک، حاجي‌ګک، بدخشان او د هېواد شمالي سیمې د معدني او انرژۍ سرچینو له مهمو ساحو څخه دي.

دغه سرچینې کولای شي د افغانستان د اقتصادي پرمختګ، صنعتي کېدو او د بهرنیو پانګونو د جلبولو لپاره مهم فرصتونه برابر کړي خو د طبیعي سرچینو اقتصادي ارزښت یوازې د زېرمو په شتون پورې نه محدودېږي؛ بلکې د شفافو قراردادونو، قانوني مدیریت، مسلکي ظرفیت، چاپېریالي معیارونو او د عوایدو د عادلانه وېش شتون هم اړین دی که افغانستان وکولای شي خپلې طبیعي سرچینې په مسلکي او شفاف ډول مدیریت کړي، دغه سرچینې به د اقتصادي ودې او نړیوالو اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا مهم عامل وګرځي.

 د افغانستان لپاره د متوازن دیپلوماسۍ اړتیا

د افغانستان جغرافیایي او سیاسي واقعیتونه داسې بهرني سیاست ته اړتیا لري چې د ټولو سیمه‌ییزو او نړیوالو قدرتونو ترمنځ د اړیکو توازن وساتي افغانستان نه شي کولای د خپل جغرافیایي موقعیت له امله له سیمه‌ییزو قدرتونو ځان جلا کړي؛ خو کولای شي د ملي ګټو، متقابل احترام، اقتصادي همکاریو او نه‌لاسوهنې پر اصولو ولاړې اړیکې پراخې کړي د کابل لپاره له پاکستان، ایران، چین، روسیې، هند او مرکزي اسیا سره د اړیکو پراختیا باید د سوداګرۍ، ترانزیټ، امنیت، انرژۍ او سیمه‌ییز اتصال پر ګډو ګټو ولاړه وي په ورته وخت کې، له نړیوالې ټولنې سره د رغنده تعامل، د بشري حقونو د نړیوالو معیارونو رعایت، د نجونو او ښځو د زده کړو او کار حقونو ته درناوی او د ټولشموله سیاسي مشارکت پراختیا د افغانستان د نړیوالو اړیکو د پیاوړتیا لپاره مهم موضوعات دي د امان الله خان له خپلواکۍ غوښتونکي سیاست څخه تر ۲۰۲۶ کال پورې د افغانستان تاریخ څرګندوي چې د دغه هېواد جغرافیایي موقعیت د نړیوال سیاست په معادلو کې ځانګړی اهمیت لري. افغانستان د تاریخ په اوږدو کې د لویو قدرتونو د سیالیو اغېزې تجربه کړې، خو په عین وخت کې یې د خپلواکۍ، ملي حاکمیت او نړیوالو اړیکو د پراختیا لپاره هم هڅې کړې دي د نن ورځې افغانستان له یوه پېچلي سیاسي، اقتصادي او دیپلوماتیک وضعیت سره مخ دی. د دې وضعیت د مدیریت لپاره یوازې جغرافیایي موقعیت او طبیعي سرچینې بسنه نه کوي؛ بلکې سیاسي ثبات، ملي تفاهم، مسلکي دیپلوماسي، اقتصادي اصلاحات او د نړیوالو اصولو رعایت هم اړین دي افغانستان کولای شي د نړیوالو قدرتونو د سیالیو له ډګر څخه د سیمه‌ییز اتصال، سوداګرۍ، انرژۍ او اقتصادي همکاریو پر یوه مهم مرکز بدل شي. د دغه هدف ترلاسه کول په دې پورې تړلي چې د هېواد سیاسي او دیپلوماتیک تعاملات د لنډمهالو محاسبو پر ځای د ملي ګټو، متقابل احترام او دوامدارې سیمه‌ییزې همکارۍ پر بنسټ تنظیم شي د افغانستان ستراتیژیک اهمیت یوازې په دې کې نه دی چې د لویو قدرتونو ترمنځ موقعیت لري؛ بلکې په دې کې دی چې کولای شي د همدې موقعیت له لارې د سیمې د اتصال، ثبات او اقتصادي همکاریو لپاره رغنده رول ولوبوي.