ولې په افغانستان کې د دولت جوړونې پروژې ناکامې شوې؟

ولې په افغانستان کې د دولت جوړونې پروژې ناکامې شوې؟

سریزه
افغانستان د تاریخ په اوږدو کې یوازې د جګړو او بحرانونو نوم نه دی؛ بلکې دا هغه خاوره ده چې د تمدنونو د تېرېدو، علمي خوځښتونو، ستر سیاسي جوړښتونو او فرهنګي تعاملاتو شاهد پاتې شوې ده.
د دې هېواد جغرافیایي موقعیت، تاریخي میراث او انساني ظرفیتونه دا وړتیا لري چې افغانستان د سیمې د اتصال، سوداګرۍ او فرهنګي همکارۍ په یوه مهم مرکز بدل کړي؛ خو په معاصر تاریخ کې دغه فرصتونه د اوږدو جګړو، سیاسي بې ثباتۍ، بهرنیو مداخلو او داخلي کمزوریو تر سیوري لاندې پاتې شوي دي.
د افغانستان د بحران په اړه ډېر تحلیلونه یوازې سیاسي اړخونو ته تمرکز کوي؛ خو د دولت جوړونه یوازې د واک د ترلاسه کولو موضوع نه ده. دولت د فکر، علم، عدالت، مؤسسو، اقتصادي وړتیا او ګډ ملي لیدلوري پر بنسټ جوړېږي.
له همدې امله اساسي پوښتنه دا ده:
ولې د افغانستان د دولت جوړونې ډېری پروژې، سره له کورنیو او بهرنیو هڅو، ونه توانېدې چې یو باثباته او پرمختګ کوونکی دولت رامنځته کړي؟
د دې پوښتنې ځواب یوازې په سیاسي شخړو کې نه موندل کېږي؛ بلکې د افغانستان ستونزه باید د یوې تمدني او بنسټیزې مسئلې په توګه هم وڅېړل شي.
د مالک بن نبي د تمدني فکر له مخې، د ملتونو زوال یوازې د بهرني فشار پایله نه وي؛ بلکې داخلي فکري کمزوري، د مؤسسو نشتون او د بدلون د ارادې کمزورتیا هم پکې رول لري.
همدارنګه ابن خلدون څرګندوي چې دولتونه یوازې په زور نه دوام کوي؛ بلکې عدالت، ټولنیز تړون او د خلکو باور د دولت د بقا بنسټونه دي.
لومړی محور: د دولت جوړونې د ناکامۍ داخلي عوامل
۱- د ملي دولت د مفهوم نیمګړتیا
د افغانستان یوه مهمه ننګونه دا وه چې د دودیزو ټولنیزو جوړښتونو او عصري ملي دولت ترمنځ بشپړ توازن رامنځته نه شو.
افغانستان یوه متنوعه ټولنه ده. قومي، ژبني او فرهنګي تنوع یې د کمزورۍ نښه نه ده؛ بلکې که د عدالت او ګډ ملي هویت په چوکاټ کې اداره شي، د ځواک سرچینه ګرځي.
ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې ټولنیز توپیرونه د سیاسي سیالۍ او د قدرت د شخړې وسیله وګرځي.
د دولت اصلي دنده دا ده چې ټول وګړي د یوه ګډ قانوني او ملي چوکاټ لاندې راټول کړي
۲- د مؤسسو کمزورتیا او د اشخاصو محوري
د دولتونو دوام په قوي مؤسسو پورې تړلی وي، نه یوازې په اشخاصو.
په افغانستان کې یوه تکراري ستونزه دا وه چې ډېر وخت دولتي ادارې د قوي اصولو او مسلکي نظام پر ځای د اشخاصو، ډلو او شخصي اړیکو تر اغېز لاندې پاتې شوې.
پیاوړی دولت هغه دی چې:
* قانون پکې حاکم وي؛
* ادارې یې دوام ولري؛
* وړتیا د ټاکنې معیار وي؛
* ملي ګټې د شخصي ګټو څخه پورته وي.
د مالک بن نبي له نظره، تمدن هغه وخت رامنځته کېږي چې انسان، فکر او نظام یو بل سره همغږي شي
۳- د علم، تعلیم او فکري تولید کمزوري
د ملتونو اصلي ځواک علم او انساني پانګه ده.
جګړو د افغانستان تعلیمي نظام، څېړنیز ظرفیت او علمي بنسټونه زیانمن کړي دي.
هغه هېوادونه چې له بحرانونو وروسته بریالي شول، لومړی یې پر انسان، تعلیم او مهارت پانګونه وکړه.
افغانستان هم باید پوه شي چې د راتلونکي تر ټولو ستره پانګه یې:
پوهه، ځوان نسل او نوښت دی.
دوهم محور: بهرني عوامل او د افغانستان پر دولت جوړونه یې اغېز
۱- جیوپولیټیک موقعیت؛ فرصت او ننګونه
افغانستان د آسیا په زړه کې موقعیت لري. دا موقعیت کولای شي د سوداګرۍ، انرژۍ او سیمهییز اتصال لپاره لوی فرصت وي.
خو همدې موقعیت افغانستان د تاریخ په اوږدو کې د سترو قدرتونو د سیالیو له اغېزو سره هم مخ کړی دی.
اصلي ستونزه د افغانستان جغرافیه نه ده؛ بلکې د دې جغرافیې د مدیریت کمزورتیا ده
۲- بهرنۍ مداخلې
د افغانستان معاصر تاریخ د بېلابېلو بهرنیو مداخلو شاهد دی.
دې مداخلو د هېواد سیاسي مسیر، امنیتي وضعیت او دولت جوړونې پر بهیر ژور اغېز کړی دی.
خو متوازن تحلیل دا غواړي چې یوازې بهرني عوامل د ټولو ستونزو علت ونه ګڼل شي؛ ځکه بهرنی فشار هغه وخت زیات اغېز کوي چې داخلي کمزورۍ موجودې وي.
۳- سیمهییز رقابتونه
افغانستان د سیمهییزو رقابتونو له اغېزو هم خوندي نه و.
د راتلونکي لپاره اړتیا ده چې افغانستان د نورو د سیالیو میدان نه، بلکې د سیمهییزې همکارۍ او اقتصادي اتصال مرکز شي.
درېیم محور: افغانستان؛ له تاریخي میراث څخه تر نوي تمدني لیدلوري
افغانستان باید خپل ځان یوازې د جګړو له زاویې تعریف نه کړي.
دا خاوره د تاریخ په اوږدو کې د علم، فرهنګ او سیاست مهم مرکزونه لرلي دي.
خو تاریخي عظمت یوازې د تېر وخت د یادولو لپاره نه دی؛ بلکې باید د راتلونکي د جوړولو وسیله شي.
د مفکر مالک بن نبي له نظره، ملتونه هغه وخت بیا راژوندي کېږي چې:
* فکر بدل کړي؛
* انسان جوړ کړي؛
* د عمل فرهنګ رامنځته کړي
او د ابن خلدون له نظره، عدالت او ټولنیز تړون د دولت د ثبات بنسټونه دي.

نو افغانستان ته اړتیا ده چې:
* علمي بنسټونه پیاوړي کړي؛
* تولیدي اقتصاد رامنځته کړي؛
* قانوني مؤسسات جوړ کړي؛
* ملي باور بیا ورغوي
څلورم محور: د افغان نخبهګانو او ځوانانو تاریخي مسؤولیت
د افغانستان راتلونکی یوازې د حکومتونو مسؤولیت نه دی؛ بلکې د ټولنې د ټولو برخو ګډ مسؤولیت دی.
نخبهګان باید:
* له نقد څخه د حل لارې پر لور حرکت وکړي؛
* علمي وړاندیزونه وړاندې کړي؛
* د دولت جوړونې لپاره فکري زمینه برابره کړي.
ځوانان باید:
* په علم او مهارتونو پانګونه وکړي؛
* د نوښت او تولید فرهنګ پیاوړی کړي؛
* ځان د راتلونکي جوړونکي وبولي
همدارنګه بهر مېشت افغان متخصصین د هېواد یوه ستره علمي او مسلکي پانګه ده چې باید د بیا رغونې په بهیر کې ونډه واخلي
پنځم محور: د نوي افغانستان لپاره نوی ملي تړون
د میثاق مدینې له تجربې څخه تر معاصر اساسي قانون پورې
د باثباته دولت جوړول د یوه روښانه ملي تړون اړتیا لري
په اسلامي تاریخ کې د میثاق مدینې تجربه د یوې متنوعې ټولنې د تنظیم لپاره یوه مهمه تاریخي بېلګه ده، چې د ګډ امنیت، مسؤولیت او د ټولنیز نظم اصول یې تنظیم کړل
معاصر اساسي قانون هم د دولت او ولس ترمنځ د ملي تړون حقوقي بڼه ده.
یو اغېزمن اساسي قانون باید:
* د خلکو حقوق خوندي کړي؛
* د دولت حدود مشخص کړي؛
* عدالت او قانون حاکمیت تضمین کړي؛
* د ټولو اتباعو د مشارکت زمینه برابره کړي
نوی افغانستان باید داسې نظام ولري چې اسلامي ارزښتونه، ملي ګټې او د معاصر دولت اړتیاوې په متوازن ډول سره یوځای کړي.
شپږم محور: له افغانستان د بحران څخه افغانستان د دولت پر لور
ستراتیژیکه نقشه
افغانستان د راتلونکي لپاره درې مهمو پړاوونو ته اړتیا لري
لومړی: ثبات او باور جوړون
* د قانون حاکمیت؛
* د مؤسسو پیاوړتیا؛
* د ټولنیز باور بیا رغونه
دوهم: علمي او اقتصادي بیا رغون
* د تعلیم پراختیا؛
* د تولیدي اقتصاد جوړول؛
* د پانګونې او نوښت ملاتړ
درېیم: سیمهییز او تمدني رول
افغانستان کولای شي د:
* منځنۍ او جنوبي آسیا د اتصال؛
* سوداګرۍ؛
* انرژۍ؛
* فرهنګي اړیک
په برخه کې مهم رول ولوبو
پایله
د افغانستان د دولت جوړونې ناکامۍ د یوه عامل نتیجه نه ده؛ بلکې د داخلي کمزوریو، بهرنیو فشارونو، کمزورو مؤسسو او نیمګړي ملي لیدلوري ګډه پایله ده
خو تاریخ د ملتونو وروستی حکم نه دی
هغه ملتونه چې له بحرانونو وروسته بریالي شوي، خپل درد یې په فکر، او خپله تجربه یې په جوړونه بدله کړې ده
افغانستان باید له خپل تاریخي او تمدني میراث څخه الهام واخلي او د نوي عصر اړتیاوو ته ځواب ووایي.
راتلونکی افغانستان هغه وخت جوړېږي چې:
قانون د زور ځای ونیسي، پوهه د ناپوهۍ ځای ونیسي، مؤسسات د اشخاصو ځای ونیسي، او ملي اراده د اختلافاتو ځای ونیسي
له افغانستان د بحران څخه افغانستان د دولت پر لور حرکت یوازې یوه سیاسي پروژه نه ده؛ بلکې یوه تمدني دنده ده.

بريرې رضي الله عنها کيسه: د آزادۍ، عدالت او نبوي رهبرۍ په اړه مقاصدي لوست

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: