پښتو ژبه؛ د افغانستان رسمي ژبه، تاریخي میراث او د ملي هویت ستره نښه

پښتو ژبه؛ د افغانستان رسمي ژبه، تاریخي میراث او د ملي هویت ستره نښه

افغانستان د تاریخ، تمدن، قومونو، ژبو او فرهنګونو ګډ کور دی. د دې خاورې ښکلا یوازې په غرونو، سیندونو او تاریخي ښارونو کې نه ده، بلکې د خلکو په فکري، ژبني او فرهنګي تنوع کې هم نغښتې ده. په افغانستان کې بېلابېل قومونه او ژبې د پېړیو په اوږدو کې یو ځای اوسېدلي، ګډ تاریخ یې جوړ کړی او د دې وطن د ساتنې، آبادۍ او فرهنګي پرمختګ لپاره یې ګډه ونډه اخیستې ده په همدې تاریخي او ملي چوکاټ کې پښتو ژبه ځانګړی مقام لري. پښتو د افغانستان له رسمي ژبو څخه ده او د هېواد د تاریخ، ملي هویت، فرهنګ او تمدني حافظې یو مهم بنسټ جوړوي. پښتو یوازې د ورځنیو خبرو وسیله نه ده، بلکې د میلیونونو خلکو د احساس، فکر، ادب، تاریخ او ټولنیز ژوند ژبه ده کله چې موږ د پښتو د مقام، ارزښت او تاریخي عظمت په اړه خبرې کوو، زموږ موخه باید هېڅکله د افغانستان د نورو ژبو کم ارزښته ګڼل نه وي. برعکس، د خپلې ژبې مینه او ساتنه هغه وخت لا ارزښتناکه او باعزته وي چې د نورو ژبو، قومونو او فرهنګونو له احترام سره یو ځای وي له همدې امله، د پښتو د ملي او تاریخي مقام دفاع باید په علم، منطق، تاریخ، فرهنګي استدلال او متقابل احترام ولاړه وي، نه په تعصب او د نورو په ردولو.

 پښتو د افغانستان رسمي ژبه

د افغانستان په حقوقي او تاریخي چوکاټ کې پښتو ژبه روښانه او تثبیت شوی مقام لري. د افغانستان د ۱۳۸۲ هجري شمسي اساسي قانون د شپاړسمې مادې له مخې، پښتو او دري د افغانستان رسمي ژبې دي دا حقوقي اصل په څرګنده توګه ښيي چې پښتو یوازې یوه سیمه‌ییزه یا محدوده ژبه نه ده، بلکې د افغانستان په دولتي، اداري، تعلیمي، فرهنګي او عامه چارو کې رسمي حیثیت لري.

رسمي ژبه هغه ژبه ده چې د دولت په حقوقي او اداري جوړښت کې پېژندل شوې وي او وګړي حق ولري چې په رسمي چارو، زده‌کړه، رسنیو او فرهنګي فعالیتونو کې ترې ګټه واخلي.

نو د حقوقي واقعیت له مخې ویلای شو پښتو د افغانستان رسمي ژبه ده او د افغانستان د ملي تاریخ او فرهنګي هویت له مهمو ستنو څخه شمېرل کېږي په عین حال کې باید په ډیپلوماتیک او ټولشموله ډول دا حقیقت هم ومنل شي چې د افغانستان ژبنی جوړښت متنوع دی او دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني او نورې ژبې هم د دې هېواد د فرهنګي شتمنۍ ارزښتناکې برخې دي ملي یووالی هغه وخت پیاوړی کېږي چې هر افغان د خپلې ژبې او فرهنګ د ساتنې حق ولري او په عین وخت کې د نورو هېوادوالو ژبې او فرهنګ ته هم درناوی وکړي  پښتو؛ یوازې ژبه نه، بلکې تاریخي حافظه

ژبه د یوه ولس د حافظې حیثیت لري. کله چې یوه ژبه ژوندۍ وي، د هغې ژبې له لارې د نسلونو تجربې، کیسې، تاریخي پېښې، دودونه، ارزښتونه او فکري میراث راتلونکو نسلونو ته لېږدول کېږي پښتو ژبه هم د پېړیو په اوږدو کې د یوې لویې تاریخي تجربې حافظه پاتې شوې ده. په پښتو کې د میندو لالایي شته، د ولسي شاعرۍ احساس شته، د جګړې او سولې روایتونه شته، د مینې او وفادارۍ کیسې شته او د انسان د ژوند له خوښۍ او غم سره تړلي زرګونه تعبیرونه شته.

پښتو ځکه ژوندۍ ژبه ده چې یوازې په کتابونو کې نه، بلکې د خلکو په ورځني ژوند کې ژوند کوي. په کورونو، کلیو، ښارونو، بازارونو، جرګو، ښوونځیو، رسنیو او ادبي محافلو کې د دې ژبې حضور د هغې د ژوندي فرهنګي ځواک څرګندونه کوي.

یوه ژبه هغه وخت پیاوړې پاتې کېږي چې له خپل تاریخي میراث سره اړیکه وساتي او په عین حال کې د راتلونکي نړۍ اړتیاوو ته هم ځواب ووایي له همدې امله، پښتو ته یوازې د تاریخي افتخار په سترګه کتل بسنه نه کوي؛ پښتو باید د علم، پوهې، ټکنالوژۍ، څېړنې او معاصر فکر ژبه هم شي د پښتو تاریخي ریښې

پښتو د هند ـ اروپايي ژبو د کورنۍ له ختیځې ايراني څانګې سره تړاو لري او د سیمې له لرغونو ژوندیو ژبو څخه شمېرل کېږي د دې ژبې د تاریخ په اړه ژبپوهانو او تاریخ‌پوهانو پراخې څېړنې کړي دي. د پښتو ژبې جوړښت، غږیز نظام، لغوي شتمني او له نورو ايراني ژبو سره اړیکې د دې ژبې د لرغونتوب او ژبني ارزښت څرګندونه کوي پښتو د تاریخ په اوږدو کې له جګړو، کډوالیو، سیاسي بدلونونو او ټولنیزو تحولاتو سره مخ شوې، خو بیا هم یې خپل ژوندی حضور ساتلی دی دا د یوې ژبې د ځواک مهمه نښه ده ځینې ژبې د تاریخي فشارونو له امله له منځه ځي، خو ځینې ژبې د خلکو د ژور فرهنګي تړاو له امله ژوندۍ پاتې کېږي. پښتو د همدې ډول ژبو له ډلې څخه ده چې د خپلو ویونکو د فرهنګي اړیکې او شفاهي او لیکلي میراث له امله یې خپل ژوند ته دوام ورکړی دی  پښتو او د افغانستان د دولت تاریخي بهیر

د افغانستان په تاریخ کې د پښتنو او پښتو ژبې سیاسي او تاریخي حضور څرګند دی.

میر ویس نیکه د افغانستان د خپلواکۍ په تاریخ کې یو مهم شخصیت ګڼل کېږي. د هغه په مشرۍ پاڅون د سیمې په سیاسي وضعیت کې مهم بدلون رامنځته کړ او د هوتکي واکمنۍ د رامنځته کېدو زمینه یې برابره کړه وروسته محمود هوتک د هوتکي دولت واک پراخ کړ او د سیمې په تاریخ کې یې مهم رول ولوباوه احمد شاه بابا، چې د افغانستان د معاصر دولت له مهمو بنسټګرو څخه ګڼل کېږي، د دراني دولت بنسټ کېښود. د هغه په دوره کې افغانستان د سیمې په سیاسي معادلاتو کې یو مهم ځواک شو.

د احمد شاه بابا نوم یوازې د پښتنو لپاره نه، بلکې د افغانستان د ملي تاریخ یوه مهمه برخه ده. ځکه د افغانستان د معاصر دولت د جوړېدو په بهیر کې د هغه تاریخي رول د هېواد په سیاسي حافظه کې ځانګړی ځای لري امان الله خان هم د افغانستان د خپلواکۍ په تاریخ کې مهم مقام لري. د هغه د واکمنۍ پر مهال افغانستان د خپل سیاسي استقلال د تثبیت لپاره مهم ګامونه پورته کړل او د عصري دولت جوړونې هڅې وشوې.

پښتانه واکمنان او د سیمې تاریخ

د پښتنو تاریخي حضور یوازې د افغانستان تر جغرافیې محدود نه و د هند په تاریخ کې بهلول لودي، سکندر لودي او ابراهیم لودي د لودي واکمنۍ مهم نومونه دي. د دوی واکمنۍ د هند د منځنیو پېړیو د سیاسي تاریخ برخه جوړوي شیرشاه سوري هم د ادارې، اقتصاد او حکومتدارۍ په تاریخ کې د پام وړ شخصیت ګڼل کېږي. د هغه د واکمنۍ په دوره کې د اداري او اقتصادي چارو د تنظیم لپاره مهم اقدامات ترسره شول دا تاریخي تجربې څرګندوي چې پښتني ټولنې د سیمې په سیاسي تاریخ کې پراخه ونډه لرلې ده.

خو د تاریخ مطالعه باید تل په علمي او متوازن نظر ترسره شي. د یوه قوم د تاریخي شخصیتونو ستاینه باید د نورو قومونو د تاریخي شخصیتونو د کم ارزښته ګڼلو په معنا نه وي تاریخ د ټولو انسانانو ګډ میراث دی  پښتو؛ د قلم او فکر ژبه

که پښتو د مېړانې ژبه ده، نو د مینې، عرفان، اخلاقو او فلسفې ژبه هم ده پښتو ادب د انسان د احساساتو او فکرونو یوه پراخه نړۍ ده خوشحال خان خټک د پښتو ادب، فکر او تاریخ له سترو شخصیتونو څخه دی. د هغه په شاعرۍ کې د آزادۍ، عزت، غیرت، سیاسي شعور او ټولنیز فکر موضوعات څرګند ځای لري رحمان بابا د پښتو د عرفاني او اخلاقي ادب ستر شاعر دی. د هغه په کلام کې مینه، عاجزي، انسانیت، اخلاق او روحاني تفکر مهم ځای لري حمید مومند د پښتو د نازک‌خیاله شاعرۍ له مهمو استازو څخه ګڼل کېږي. د هغه شاعرۍ د ژبې د هنري ښکلا او ادبي ظرافت څرګندونه کوي په معاصر ادب کې حمزه شینواري، غني خان، صدیق پسرلی، عبدالباري جهاني او ګڼو نورو شاعرانو او لیکوالانو پښتو ادب ته نوې فکري او هنري لارې پرانیستې دي پښتو ادب د یوې ځانګړې طبقې یا ډلې ملکیت نه دی؛ دا د ټولو پښتو ویونکو او د افغانستان د فرهنګي میراث برخه ده ولسي ادب؛ د خلکو ژوندی پوهنتون

پښتو د ولسي ادب له پلوه یوه بډایه ژبه ده لنډۍ، ټپې، متلونه، ولسي کیسې، نکلونه او شفاهي روایتونه د نسلونو تجربې په ځان کې ساتي.

په پښتو ولسي ادب کې د ښځو، ځوانانو، بزګرانو، مسافرو، میندو او عامو خلکو احساسات انعکاس موندلی دی لنډۍ د پښتو ادب له ځانګړو ولسي بڼو څخه ده. په لنډو ټکو کې ژور احساس، مینه، درد، طنز او ټولنیز فکر بیانوي متلونه هم د خلکو د اوږدې تجربې پایله ده ولسي ادب موږ ته دا راښيي چې ژبه یوازې د پوهانو او لیکوالانو په کتابونو کې نه ژوند کوي؛ ژبه د خلکو په ژوند کې ژوند کوي.

د پښتنې ښځې تاریخي او فرهنګي ونډه هیڅ تمدن یوازې د نارینه‌وو په وسیله نه جوړېږي. ښځې د هر ملت د فرهنګي، اخلاقي او ټولنیز جوړښت اساسي برخه ده د پښتني ټولنې په تاریخ او ولسي حافظه کې نازو انا، زرغونه انا او ملالۍ د مهمو شخصیتونو په توګه یادېږي.

ملالۍ د میوند له تاریخي پېښې سره تړلې د مېړانې او مقاومت یو مشهور سمبول دی نازو انا د ادب، روزنې او شخصیت جوړونې په تاریخي روایتونو کې یادېږي زرغونه انا د احمد شاه بابا د مور په توګه د افغانستان په تاریخي روایتونو کې ځانګړی ځای لري.

د ښځو رول یوازې په تاریخي شخصیتونو محدود نه دی. پښتنې میندې د نسلونو په روزنه، د ژبې په ساتنه او د فرهنګي ارزښتونو په لېږد کې مهم رول لري ژبه تر ډېره د میندو له غېږې پیلېږي ماشوم لومړنۍ کلمې له خپلې مور او کورنۍ زده کوي. له همدې امله د هرې ژبې د بقا په بهیر کې د ښځو ونډه بنسټیزه ده.

 پښتونولي او ټولنیز ارزښتونه

پښتونولي د پښتني ټولنې د دودیزو ارزښتونو او ټولنیزو اصولو مجموعه ده ننګ، عزت، مېلمه‌پالنه، وفاداري، جرګه، پناه ورکول او د مشرانو درناوی د دې دودیز نظام له پېژندل شویو اصولو څخه دي.

جرګه د ستونزو د حل او مشورې دودیزه لاره ده مېلمه‌پالنه د انسان د درناوي او عزت څرګندونه کوي حجره د پښتني ټولنیز ژوند له مهمو دودیزو مرکزونو څخه وه او ده، چې هلته خلک سره راټولېږي، مشورې کوي او ټولنیزې اړیکې پیاوړې کوي.

خو ټولنیز ارزښتونه هم باید د وخت له اړتیاوو سره په علمي او مثبت ډول وده وکړي هغه فرهنګ پیاوړی وي چې خپل مثبت ارزښتونه وساتي او په عین وخت کې د پوهنې، عدالت، بشري کرامت او عصري ژوند له اړتیاوو سره ځان برابر کړي.

پښتو او د افغانستان ملي هویت افغانستان یو ګډ وطن دی.

د دې وطن ملي هویت د یوه قوم، یوې ژبې یا یوې سیمې په چوکاټ کې نه محدودېږي.

افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی په دې ګډ ملي هویت کې پښتو ژبه مهم تاریخي او رسمي مقام لري. پښتو د افغانستان له رسمي ژبو څخه ده او د هېواد د تاریخ او فرهنګي جوړښت یوه مهمه برخه جوړوي خو د افغانستان ملي هویت د ټولو قومونو او ژبو په ګډ حضور بشپړېږي له همدې امله، موږ باید د پښتو د مقام دفاع د افغانستان د یووالي په چوکاټ کې وکړو پښتو پیاوړې شي، خو د نورو ژبو په زیان نه دري وده وکړي، خو پښتو محدود نه شيۍازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني او نورې ژبې وساتل شي او وده وکړي ځکه د ژبو پرمختګ سیالي نه، بلکې د فرهنګي شتمنۍ پراختیا ده د «ملي ژبې» او «رسمي ژبې» مفهوم په ژبني او حقوقي بحثونو کې باید د اصطلاحاتو ترمنځ توپیر ته پام وشي «رسمي ژبه» هغه ژبه ده چې د دولت په قانوني او اداري نظام کې رسمي حیثیت ولري «ملي ژبه» بیا ډېری وخت د یوه ملت د تاریخي هویت، فرهنګي حافظې او ملي پېژندنې له مفهوم سره تړاو لري پښتو په افغانستان کې قانوناً د رسمي ژبې حیثیت لري او په تاریخي او فرهنګي لحاظ د افغانستان د ملي هویت له مهمو نښو څخه شمېرل کېږي له همدې امله، تر ټولو علمي او ډیپلوماتیک بیان دا دی پښتو د افغانستان له رسمي ژبو څخه یوه ده او د افغانستان د تاریخي، فرهنګي او ملي هویت یوه اساسي برخه جوړوي دا بیان هم د پښتو لوړ مقام څرګندوي او هم د افغانستان د ژبني تنوع او د نورو ژبو حقوقو ته احترام ساتي  پښتو او د علمي راتلونکي اړتیا

نننۍ نړۍ د علم، ټکنالوژۍ او معلوماتو نړۍ ده یوه ژبه یوازې د تاریخي ویاړونو په بیانولو نه پیاوړې کېږي.

که پښتو غواړي په راتلونکې کې لا پیاوړې شي، باید د ساینس، ټکنالوژۍ، طب، اقتصاد، حقوقو، انجینرۍ، نړیوالو اړیکو او عصري علومو په برخو کې پراخه وکارول شي پښتو ته اړتیا ده چې علمي کتابونه پکې ولیکل شي نړیوال علمي آثار ورته وژباړل شي د پوهنتونونو لپاره معیاري علمي اصطلاحات جوړ شي؛

په انټرنېټ کې د پښتو محتوا زیاته شي د کمپیوټر او مصنوعي ځیرکتیا لپاره پیاوړې ژبنۍ سرچینې رامنځته شي؛

د پښتو ډیجیټلي لیکدود او معیاري کول پیاوړي شي؛ځوان نسل لوستلو او لیکلو ته وهڅول شي او د څېړنې او علمي تولید فرهنګ پیاوړی شي.

ژبه په احساس ساتل کېږي، خو په علم او عمل پیاوړې کېږي.

د پښتو ساتنه؛ د ټولو پښتو ویونکو ګډ مسؤلیت د یوې ژبې د ساتنې مسؤلیت یوازې د دولت پر غاړه نه وي.

کورنۍ، ښوونځي، پوهنتونونه، لیکوالان، شاعران، ژورنالستان، رسنۍ، علما، استادان او ځوانان ټول په دې برخه کې ونډه لري.

هر څوک کولی شي د پښتو د پرمختګ لپاره یو کار وکړي:

یو استاد کولی شي په ښه ډول تدریس وکړي یو لیکوال کولی شي کتاب ولیکي. یو ژورنالست کولی شي معیاري ژبه وکاروي یو ځوان کولی شي په انټرنېټ کې ګټور پښتو محتوا تولید کړي.

یوه کورنۍ کولی شي خپلو ماشومانو ته د خپلې مورنۍ ژبې د زده‌کړې زمینه برابره کړي.

د ژبې ساتنه یوازې په وینا نه، بلکې په عمل کېږي د ژبو ترمنځ احترام؛ د سولې او یووالي ژبه

افغانستان د جګړو او اختلافونو اوږده تجربه لري نن د دې هېواد تر ټولو ستره اړتیا متقابل احترام، تفاهم او ملي یووالی دی ژبه باید د خلکو ترمنځ د اختلاف وسیله نه، بلکې د تفاهم وسیله شي هیڅوک باید د خپلې ژبې له امله ځان د بل افغان څخه لوړ یا ټیټ احساس نه کړي پښتو ویونکی باید په خپلې ژبې ویاړي، خو د دري ویونکي حق ته هم درناوی وکړي دري ویونکی باید په خپلې ژبې ویاړي، خو د پښتو رسمي او تاریخي مقام ته هم احترام ولري.

همدا اصل د ټولو نورو ژبو لپاره هم صدق کوي د افغانستان راتلونکی هغه وخت روښانه کېږي چې موږ د «زما ژبه» او «ستا ژبه» پر ځای ووایو دا زموږ د وطن ژبې دي.

دافغانستان ولس پښتو د افغانستان له رسمي ژبو څخه یوه بنسټیزه ژبه بولو.

موږ پښتو د افغانستان د تاریخ، ادب، فرهنګ او ملي هویت مهمه برخه بولو موږ د پښتو د پراختیا، معیاري کولو، علمي پرمختګ او نړیوال معرفي کولو ملاتړ کوو او په عین وخت کې موږ د افغانستان ټولو قومونو ته درناوی لرو موږ د افغانستان ټولو ژبو ته درناوی لرو موږ باور لرو چې د هېڅ ژبې پرمختګ باید د بلې ژبې د محدودولو په قیمت نه وي.

دا دریځ نه یوازې ډیپلوماتیک دی، بلکې د یو پیاوړي او متحد افغانستان لپاره تر ټولو مناسب دریځ هم دی پښتو ژبه یوازې د خبرو کولو یوه وسیله نه ده پښتو د تاریخ حافظه ده.

د میندو ژبه ده د شاعرانو ژبه ده د ولسي ادب ژبه ده.

د فکر او فلسفې ژبه ده.

د نسلونو د تجربو ژبه ده.

او د افغانستان له رسمي ژبو څخه یوه مهمه ژبه ده په دې ژبه کې د خوشحال خان خټک د فکر ځواک شته، د رحمان بابا د مینې او اخلاقو پیغام شته، د حمید مومند د نازک‌خیالۍ ښکلا شته، د ولسي لنډیو درد او احساس شته او د میلیونونو انسانانو ژوندۍ حافظه شته.

پښتو د افغانستان د تاریخي او فرهنګي هویت یوه مهمه ستنه ده خو د پښتو ریښتینی عظمت هغه وخت لا زیاتېږي چې موږ یې د علم، ادب، اخلاقو او متقابل احترام له لارې وړاندې کړو موږ باید د پښتو لپاره کار وکړو، کتابونه ولیکو، علمي آثار وژباړو، ځوان نسل زده‌کړې ته وهڅوو او دا ژبه د ټکنالوژۍ او معاصر علم له نړۍ سره ونښلوو په عین وخت کې باید د افغانستان ټولو ژبو ته احترام ولرو، ځکه د افغانستان هره ژبه د دې خاورې د تاریخ او فرهنګ یوه ارزښتناکه برخه ده نو دافغان ولس پښتو د افغانستان رسمي ژبه ده او د افغانستان د تاریخي، فرهنګي او ملي هویت یوه ستره نښه ده موږ په پښتو ویاړو، د هغې د پرمختګ غوښتونکي یو، خو د افغانستان ټولو ژبو او ټولو قومونو ته هم په بشپړ احترام ګورو ځکه یو پیاوړی افغانستان هغه افغانستان دی چې پکې هر افغان ځان د وطن برابر بچی وبولي، خپله ژبه او فرهنګ په عزت وساتي او د بل افغان ژبې او هویت ته هم درناوی وکړي ژبه د ملت روح دی، خو د ژبو متقابل احترام د ملتونو ترمنځ د سولې او یووالي روح دی پښتو ژوندۍ ده، پښتو تاریخي ده، پښتو د افغانستان رسمي ژبه ده، او د دې هېواد د فرهنګي او ملي هویت یوه نه بېلېدونکې برخه ده موږ ټولو ژبو ته درناوی لرو؛ خو په پښتو هم ویاړو او د هغې ساتنه، پرمختګ او پیاوړتیا خپل ملي او فرهنګي مسؤلیت بولو.

وَ مِنَ اللهِ التَّوفیق