افغان وطن او انګریزان / لومړۍ برخه 

افغان وطن او انګریزان 

لومړۍ برخه: 

بېل یې کړه او اېل یې کړه (Divide and rule): 

انګریزانو د خپلې استعماري واکمنۍ د پراختیا او چلولو لپاره د ځای، قومونو، مذهبونو، ټولنیزو طبقو او سیاسي شرایطو له مخې بېلابېلې لارې لټولي او کارولې، لکه د قومي او مذهبي اختلافونو له سیاسي استعمال څخه نیولې تر غیر مستقیمې واکمنۍ ( Indirect rule) پورې. په نایجیریا، کینیا، یوګندا، سوډان، جنوبي افریقا، قبرس، سریلانکا، مالایا، فلسطین، عراق، مصر او د نړۍ په ډېرو نورو برخو کې، غیرمستقیمه واکمني د برتانوي استعمار مهمه وسیله وه. 

په فلسطین کې برتانیې، د خپل واک ساتلو لپاره د عربو او یهودانو ترمنځ د سیاسي جوړښتونو مدیریت په خپل لاس کې ساته؛ په عراق کې د عرب، کرد، شیعه او سني ترمنځ د واک د ویش کنترول، په مالایا کې د چیني، مالایې او هندي ټولنو د اقتصاد، مالي چارو او ادارې رول له لاري استعماري کنترول، په افریقا کې د قومونو سره وجنګول خو په مستقیم مفهوم نه، بلکې د غیر مستقیم واک په وسیله. هلته برتانوي حکومت د دې پرځای چې هر ځای برتانوي مامورین حکومت وکړي محلي واکمنان یې د استعماري نظام د وسیلې پتوګه استعمالول. د Frederick Lugard په نظریه کې همدا Indirect Rule  د نایجیریا او نورو افریقایي مستعمرو د ادارې مهم اصل شو! 

په قبرس کې برتانوي استعمار، د ترکانو او یوناني ټولنو ترمنځ د سیاسي او مذهبي توپیرونو په شته چاپیریال کې حکومت وکړ او وروسته همدا اختلاف د قبرس د شخړې په مرکزي موضوع بدل شو. 

خو د افغان وطن په اړه انګریزانو ښکاره د بېل یې کړه او اېل کړه «Divide and rule » پالیسې کارولي. 

اوس که د برتانوي امپراتورۍ ټول مثالونه سره پرتله کړو، نو د «Divide and Rule» لپاره تقریباً څلور اصلي وسیلې لیدل کېږي: 

۱ ــ اداري ویش: یو قوم یا سیمه په څو اداري واحدونو ویشل. 

۲ ــ قومي/ مذهبي طبقه بندي: خلک په قانوني او اداري اسنادو کې د قوم، مذهب یا د نژاد له مخې جلا کول. 

۳ ـ غیر مستقیمه واکمني: محلي خانان، امیر، سلطان، سردار یا مشر د برتانوي نظام برخه ګرځول. 

۴ ــ متفاوت حقوقي نظامونه: یوې سیمې ته یو قانون، بلې ته بل قانون ورکول. 

برتانوي حکومت د همدغه اصولو له مخې د شمال لوېدیزې کرښې چې( په ۱۹۰۱ کال یې د صوبه سرحد نوم ورکړ) لپاره داسې یو متفاوت اداري، حقوقي، پوځي او سیاسي نظام جوړ کړ چې پښتني سیمې یې په مختلفو واحدونو او د واک په مختلفو کچو کې تنظیم کړې. دغه نظام د هند د دفاع، د قبایلي مقاومت د کنټرول، د افغانستان د نفوذ د مدیریت، د روسیې د مخنیوي او د تجارتي ـ مواصلاتي ګټو د خوندي کولو لپاره په پام کې نېول شوې وو. 

د ۱۸۴۹ کال د مارچ په ۲۹ مه، انګریز لارډ ډلهوزي د پنجاب د الحاق اعلان وکړ. په اعلان کې ویل شوي ول چې د پنجاب سلطنت پای ته رسېدلی او د مهاراجه دولیپ سنګ ټول قلمرو د برتانوي واکمنۍ برخه ګرځي. دا اعلان په لاهور کې په انګلیسي، دري او هندودستاني ژبو ولوستل شو. 

د همدې له مخې د پښتنو هغه سیمه چې د سیکانو دولت تر واک لاندې وه، ناڅاپه د هند د شرقي کمپنۍ (East India Company  ) د مستقیمې ادارې برخه شوه. 

په همدې کال برتانویانو پښتني سیمې په یوه واحد «پښتني» اداري واحد کې ونه ساتلې؛ بلکې هغه یې د نوي پنجاب د بېلابېلو Districts او Divisions په چوکاټ کې تنظیم کړې. البته دا ویش یوازې قومي یا مذهبي ویش نه وو، بلکې اداري ویش هم وو. وروسته په ۱۹۰۱ کال کې برتانویانو د پښتنو نورې سیمې هم په دې ویش کې ورګډې کړي او د پښتنو سیمه یې په پنځو کتګوریو کې وویشله. 

۱ــ NWFP Settled Districts (د صوبه سرحد ایالت) 

۲ ــ Tribal Agencies (قبایلي سیمې) 

۳ ــ Princely States (سوات، چترال، کوز دیر او بر دیر) 

۴ ــ په پنجاب کې پاتې شوې پښتنې سیمې 

۵ ــ په برتانوي بلوچستان کې پاتې شوې پښتنې سیمې 

۶ ــ Protected/Provincially Administered Areas (Malakand) 

همدارنګه دا هره کتګوري هم په څو برخو وویشل شوه. 

NWFP Settled Districts (د صوبه سرحد ایالت) په لاندې پنځو Districts وویشل شو: 

۱ ــ پېښور 

۲ــ کوهاټ 

۳ ــ بنو 

۴ ــ دیره اسماعیل خان 

۵ ــ هزاره 

Tribal Agencies په اوو ایجنسیو وویشل شو: 

۱ ــ باجوړ 

۲ ــ مومند 

۳ ــ خیبر 

۴ ــ کرمه 

۵ ــ ورکزي 

۶ ــ شمالي وزیرستان 

۷ ــ جنوبي وزیرستان 

Princely States هم په څو برخو وویشل شول: 

۱ ــ سوات 

۲ ــ چترال 

۳ ــ دیر 

Malakand ( Protected/Provincially Administered Areas)  

ملکند هم په څو ټوټو لکه بونیر او نورو وویشل شو. 

هغه سیمې چې د پنجاب ایالت پورې تړلې پاتې شوې: 

۱ ــ اټک 

۲ ــ عیسی خیل 

۳ ــ میانوالي 

۴ ــ دیره غازي خان 

د بلوچستان پورې تړلې پښتنې سیمې: 

۱ ــ کویټه 

۲ ــ ژوب 

۳ ــ پشین 

۴ ــ چمن 

۵ ــ لورالي 

د دې لیکنې په بله برخه کې به د دې سیمو د ادارې او امنیتي چارو په اړه وغږېږو. 

پاتې لري. 

د ۲۰۲۶ کال د سیپتمبر ۷ مه 

سرلوڅ مرادزی 

!په خپل باور او لیدتوګه کې بندیتوب 

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: