د شکرې په ناروغانو کې هایپوګلاسیمي ( د ګلوکوز ټیټوالی )  او هایپرګلاسیمي ( د ګلوکوز لوړوالی ) څنګه منځ ته راځي؟

د شکرې په ناروغانو کې هایپوګلاسیمي ( د ګلوکوز ټیټوالی )  او هایپرګلاسیمي ( د ګلوکوز لوړوالی ) څنګه منځ ته راځي؟

۱. هایپوګلاسیمي (Hypoglycemia) — د وینې د شکر ټیټوالی :

تعریف :

هایپوګلاسیمي (Hypoglycemia) هغه حالت دی چې د وینې ګلوکوز (Blood Glucose — د وینې شکر) له 70 mg/dL یا 3.9 mmol/L څخه ټیټ شي.

په کوم وخت کې رامنځته کېږي؟

هایپوګلاسیمي په شکرې ناروغ کې هغه وخت ډېره رامنځته کېږي چې:

• انسولین (Insulin — انسولین) یا د شکر ځینې درمل په زیاته اندازه واخیستل شي.
• ناروغ خپل خواړه (Meals — خواړه) پرېږدي یا ناوخته یې وخوري.
• د معمول په پرتله ډېر ورزش (Exercise — فزیکي فعالیت) وکړي.
• د خوړو په نسبت د انسولین اندازه زیاته شي.
• الکول (Alcohol — الکول) له خوړو پرته استعمال شي.
• د شکرې د درملنې په پلان کې بدلون راشي.

نښې او نښانې (Signs and Symptoms — نښې او نښانې) :

• (Tremor — لړزه)
• (Sweating — خوله کول)
• (Tachycardia — د زړه تېزه درزا)
• (Hunger — لوږه)
• (Dizziness — سر ګرځېدل)
• (Weakness — کمزوري)
• (Anxiety — اندیښنه)
• (Restlessness — بې‌قراري)
• (Difficulty Concentrating — د تمرکز ستونزه)
• (Blurred Vision — د لید تتوالی)
• (Confusion — ذهني ګډوډي)
• (Difficulty Speaking — د خبرو ستونزه)

په شدید حالت کې:

• تشنج (Seizure — تشنج)
• بې‌هوښي (Unconsciousness — بې‌هوښي)
• کوما (Coma — کوما)

له ډاکټر او روغتون څخه مخکې لومړنۍ مرسته (First Aid — لومړنۍ مرسته) :

که ناروغ هوښیار وي او په عادي ډول تېرولای شي:

1. که امکان وي،  (Blood Glucose — د وینې شکر) اندازه کړئ.
2. که شکر له 70 mg/dL څخه کم وي، شاوخوا 15 ګرامه ژر جذبېدونکي کاربوهایډرېټ (Carbohydrate — کاربوهایډرېټ) ورکړئ.
3. د بېلګې په توګه:
   • (Glucose Tablets — د ګلوکوز ګولۍ  (Fruit Juice — د مېوې جوس)
   • (Sugary Drink — خواږه څښاک)
4. ۱۵ دقیقې وروسته د وینې شکر بیا اندازه کړئ.
5. که لا هم له 70 mg/dL څخه ټیټ وي، بیا 15 ګرامه کاربوهایډرېټ ورکړئ او ۱۵ دقیقې وروسته یې بیا اندازه کړئ.
6. کله چې شکر عادي شي، که د راتلونکي اصلي خوراک وخت نږدې نه وي، مناسب خوراک یا سپکه ناشته ورکړئ.

که ناروغ بې‌هوښه وي

که ناروغ بې‌هوښه (Unconscious) وي، تشنج ولري یا تېرولای نشي:

• هیڅ خواړه، اوبه، بوره یا څښاک د خولې له لارې مه ورکوئ.
• ناروغ په اړخ واچوئ، څو د ساه بندېدو خطر کم شي.
• که ګلوکاګون (Glucagon — ګلوکاګون) موجود وي او کورنۍ/ملګري یې د استعمال په اړه روزنه لري، ورکړل شي.
• بیړنۍ طبي مرسته (Emergency Medical Services — بیړنۍ طبي مرستې) وغواړئ.

د هایپوګلاسیمي اختلاطات (Complications — اختلاطات):

که شدید هایپوګلاسیمي ژر اصلاح نه شي:

تشنج → بې‌هوښي → کوما → دماغي زیان → مرګ

۲. هایپرګلاسیمي (Hyperglycemia) — د وینې د شکر لوړوالی :

تعریف :

هایپرګلاسیمي (Hyperglycemia) هغه حالت دی چې د وینې ګلوکوز (Blood Glucose — د وینې شکر) د ناروغ له ټاکلي هدف څخه لوړ شي.

په کوم وخت کې رامنځته کېږي؟

• انسولین (Insulin — انسولین) کم اخیستل یا هېرول.
• د شکر درمل (Diabetes Medicines — د شکر درمل) هېرول.
• ډېر خواړه، په ځانګړي ډول ډېر کاربوهایډرېټ (Carbohydrate — کاربوهایډرېټ).
• انتان (Infection — انتان).
• تبه (Fever — تبه).
• جسمي یا رواني فشار (Stress — فشار).
• د انسولین اړتیا زیاتېدل.
• د شکرې د درملنې د پلان نه مراعاتول.

: (Signs and Symptoms — نښې او نښانې)

• (Polydipsia —(Polyuria — ډېر ادرار)
• (Fatigue — ستړیا کمزوري (Weakness — کمزوري)
• (Blurred Vision — د لید تتوالی)
• (Dehydration — د بدن د اوبو کموالی)
• (Weight Loss — د وزن کمېدل)، په ځانګړي ډول که لوړ شکر اوږدمهاله وي.

۳. د شکرې کیټو اسیدوز (DKA — Diabetic Ketoacidosis) :

DKA (Diabetic Ketoacidosis — د شکرې کیټو اسیدوز) د شکرې یو خطرناک بیړنی حالت دی چې د انسولین د شدید کمښت له امله رامنځته کېږي.

په دې حالت کې کیټونونه (Ketones — کیټونونه) په بدن کې زیاتېږي او د وینې تیزابیت (Acidosis — اسیدوز/د وینې تېزابیت) زیاتېږي.

نښې او نښانې

• (Nausea — زړه بدوالی)
• (Vomiting — کانګې)
• (Abdominal Pain — د نس درد)
• (Polydipsia — ډېره تنده)
• (Polyuria — ډېر ادرار)
• (Severe Dehydration — شدید د اوبو کموالی)
• (Fruity Breath — د ساه مېوه‌ته ورته بوی)
• چټکه او ژوره ساه اخیستل (Kussmaul Breathing — کُسماول تنفس)
• (Confusion — ذهني ګډوډي)
• (Drowsiness — خوبولي کېدل)
• (Unconsciousness — بې‌هوښي)

DKA یو بیړنی حالت دی او روغتون ته اړتیا لري.

۴. هایپراوسمولر هایپرګلاسیمیک حالت (HHS) :

HHS (Hyperosmolar Hyperglycemic State — هایپراوسمولر هایپرګلاسیمیک حالت) د وینې د ډېر لوړ شکر، شدید د اوبو کموالي او د وینې د غلظت د زیاتوالي یو خطرناک حالت دی.

دا په ځانګړي ډول د دوهم ډول شکرې (Type 2 Diabetes — د شکرې دوهم ډول) په ناروغانو کې لیدل کېږي.

نښې او نښانې :

• (Very High Blood Glucose — ډېر لوړ د وینې شکر)
• (Severe Thirst — شدیده تنده)
• (Polyuria — ډېر ادرار)
• (Severe Dehydration — شدید د اوبو کموالی)
• (Weakness —(Confusion — ذهني ګډوډي)
• (Altered Consciousness — د شعور بدلون)
• (Seizure — تشنج)
• (Coma — کوما)

HHS هم بیړنی روغتيايي حالت دی.

۵. کله باید ناروغ ژر روغتون ته یووړل شي؟

که ناروغ د لوړ شکر ترڅنګ لاندې نښې ولري، باید بیړنۍ طبي مرسته وغوښتل شي:

• (Persistent Vomiting — پرله‌پسې کانګې)
• (Severe Abdominal Pain — شدید د نس درد)
• (Deep and Rapid Breathing — ژوره او چټکه ساه)
• (Fruity Breath — د ساه مېوه‌ته ورته بوی)
• (Severe Dehydration — شدید د اوبو کمواللی  (Confusion — ذهني ګډوډي)
• (Unconsciousness —بې‌هوښي تشنج (Seizure — تشنج)
• ډېر لوړ شکر چې د ناروغ د ټاکلي پلان سره نه راټیټېږي.

۶. د هایپرګلاسیمي لومړنۍ مرسته :

که ناروغ هوښیار وي او خطرناکې نښې ونه لري:

• د وینې شکر (Blood Glucose) اندازه کړئ.
• اوبه یا بې‌شکره مایعات (Sugar-free Fluids — بې‌شکره مایعات) ورکړئ، که د ډاکټر له خوا د مایعاتو محدودیت نه وي ټاکل شوی.
• خپل ټاکل شوي درمل (Diabetes Medicines) د ډاکټر د پلان مطابق استعمال کړي.
• که ناروغ د Type 1 Diabetes (د شکرې لومړی ډول) ولري او شکر ډېر لوړ وي، د کیټونونو (Ketones) معاینه مهمه ده.
• د ډاکټر له ځانګړي پلان پرته د انسولین اضافي لوی دوز (Extra Insulin Dose — د انسولین اضافي دوز) مه ورکوئ.

۷. په روغتون کې طبي درملنه (Medical Treatment)

د شدید هایپوګلاسیمي درملنه :

• ګلوکاګون (Glucagon — ګلوکاګون) د هغه ناروغ لپاره چې د خولې له لارې شکر نه شي اخیستلای.
• د رګ له لارې ګلوکوز (IV Dextrose/Glucose — د رګ له لارې ګلوکوز).
• د وینې شکر دوامداره څارنه (Blood Glucose Monitoring — د وینې د شکر څارنه).
• د هایپوګلاسیمي د اصلي علت معلومول او د درملو/انسولین دوز اصلاح کول.

د DKA درملنه :

په روغتون کې معمولاً:

• د رګ له لارې مایعات (IV Fluids — د رګ له لارې مایعات)
• انسولین (Insulin Therapy — د انسولین درملنه)
• د پوټاشیم (Potassium — پوټاشیم) او نورو الکترولایتونو (Electrolytes — الکترولایتونه) اصلاح.
• د انتان (Infection — انتان) یا بل اصلي علت درملنه.
• د وینې شکر، کیټونونو او الکترولایتونو نږدې څارنه.

د HHS درملنه :

• د رګ له لارې مایعات (IV Fluids — د رګ له لارې مایعات)
• انسولین (Insulin — انسولین)
• د پوټاشیم او نورو الکترولایتونو اصلاح (Electrolyte Correction — د الکترولایتونو اصلاح)
• د اصلي علت درملنه.
• د شعور، وینې شکر، مایعاتو او الکترولایتونو دوامداره څارنه.

۸. د دواړو حالتونو د مخنیوي لارې (Prevention)

د هایپوګلاسیمي د مخنیوي لپاره:

• خواړه په ټاکلي وخت وخورئ.
• د انسولین او درملو اندازه په خپله مه بدلوئ.
• د ورزش پر مهال د وینې شکر وڅارئ.
• د ګلوکوز ګولۍ یا د ژر جذبېدونکي شکر سرچینه له ځان سره ولرئ.
• کورنۍ ته د شدید هایپوګلاسیمي او ګلوکاګون (Glucagon) په اړه روزنه ورکړئ.

د هایپرګلاسیمي د مخنیوي لپاره:

• د وینې شکر په منظم ډول اندازه کړئ.
• انسولین او درمل د ډاکټر د پلان مطابق واخلئ.
• مناسب خوراک او فزیکي فعالیت وساتئ.
• د ناروغۍ، تبې یا انتان پر مهال شکر ډېر ځله وڅارئ.
• د Type 1 Diabetes په ناروغانو کې د لوړ شکر پر مهال د کیټونونو (Ketones) د معلومولو لپاره د ډاکټر له لارښوونې سره سم پلان ولرئ.