د ډیابت میلیتوس او ډیابت انسیپیدوس ترمنځ توپیر څه ده

لیکنه : ډاکټر ش میره کی

0 33

د ډیابت میلیتوس (Diabetes Mellitus) او ډیابت انسیپیدوس (Diabetes Insipidus) ترمنځ توپیر څه ده.

دا دواړه ناروغۍ د نوم له پلوه یو بل ته ورته دي، خو د رامنځته کېدو لاملونه، د بدن اغېزمن غړي، نښې نښانې او درملنه یې توپیر لري.

تر ټولو مهم توپیر یې دا دی:

Diabetes Mellitus (DM) – د وینې د شکر ناروغي: په دې ناروغۍ کې د وینې د ګلوکوز (Glucose) یا شکر اندازه لوړېږي، ځکه چې انسولین (Insulin) کم وي یا بدن یې په سمه توګه نه شي کارولی.

Diabetes Insipidus (DI) – د ادرار د زیاتوالي ناروغي: په دې ناروغۍ کې د بدن د اوبو د ساتلو سیستم ستونزه لري، چې له امله یې ناروغ ډېر ادرار کوي او ډېره تنده احساسوي. دا ناروغي د وینې د شکر له زیاتوالي سره مستقیم تړاو نه لري.

۱. ډیابت میلیتوس (Diabetes Mellitus)

یا د وینې د شکر ناروغي :

دا یوه میتابولیکه ناروغي (Metabolic Disease) ده چې په وینه کې د ګلوکوز اندازه د نورمال حد څخه لوړېږي.

د رامنځته کېدو لاملونه (Causes):

د دې ناروغۍ اصلي لامل د انسولین د تولید یا د انسولین د فعالیت ستونزه ده.

انسولین (Insulin): هغه هارمون دی چې د پانقراس (Pancreas – لوزالمعدې) له خوا تولیدېږي او د وینې ګلوکوز حجرو ته داخلوي، ترڅو بدن ترې انرژي واخلي.

د ډیابت میلیتوس درې مهم ډولونه لري:

Type 1 Diabetes Mellitus: په دې ډول کې د بدن دفاعي ځواک ( معافیت ) د پانقراس د انسولین جوړوونکې حجرې له منځه وړي، نو انسولین ډېر کم یا هېڅ نه تولیدېږي.

Type 2 Diabetes Mellitus: په دې ډول کې بدن د انسولین پر وړاندې مقاومت پیدا کوي (Insulin Resistance) او وروسته د انسولین تولید هم کمېدای شي.

Gestational Diabetes Mellitus: د میندوارۍ پر مهال د وینې د شکر لوړوالی.

نښې نښانې (Signs and Symptoms) :

Polyuria – د ادرار زیاتوالی: ناروغ ډېر ادرار کوي.

Polydipsia – ډېره تنده: ناروغ ډېرې اوبه څښي.

Polyphagia – د ډېرې لوږې احساس: ناروغ تل د لوږې

احساس کوي .

Weight Loss – د وزن کمېدل: په ځانګړي ډول په لومړي ډول ډیابت کې.

Fatigue – ستړیا او بې‌حالي.

Blurred Vision – د سترګو د لید کمښت .

Slow Wound Healing – د زخمونو ناوخته رغېدل.

Frequent Infections – په مکرر ډول انتانات.

Numbness and Tingling – د لاسونو او پښو بې‌حسي او ګزګز.

اختلاطات (Complications) :

که د وینې شکر د اوږدې مودې لپاره کنټرول نه شي، لاندې اختلاطات رامنځته کولای شي:

Diabetic Retinopathy: د سترګو د شبکیې زیان او د لید کمزوري.

Diabetic Nephropathy: د پښتورګو زیان او د پښتورګو د فعالیت خرابوالی.

Diabetic Neuropathy: د اعصابو زیان، بې‌حسي او درد.

Cardiovascular Disease: د زړه او رګونو ناروغۍ.

Diabetic Foot: د پښو زخمونه او د نسجونو خرابوالی.

Hypoglycemia: د وینې د شکر غیرطبیعي ټیټوالی، په ځانګړي ډول د درملنې پر مهال.

Diabetic Ketoacidosis (DKA): د وینې د تیزابیت خطرناک لوړوالی، په ځانګړي ډول په Type 1 کې.

Hyperosmolar Hyperglycemic State (HHS): د وینې د شکر ډېر لوړوالی او شدیدې اوبه‌ضایع کېدل، په ځانګړي ډول Typ 2  کې .

مخنیوی (Prevention) :

د Type 2 ډیابت د خطر کمولو لپاره:

د بدن مناسب وزن ساتل.

هره ورځ منظم فزیکي فعالیت.

د خوږو مشروباتو او زیاتو خوږو خوړو کمول.

د سبزیجاتو او فایبر لرونکو خوړو استعمال.

د وینې د شکر منظم معاینه، په ځانګړي ډول د خطر لرونکو کسانو لپاره.

د سګرټو نه استعمال.

یادونه:

د Type 1 ډیابت لپاره تر اوسه ثابت او عام مخنیوی نشته.

پرهیز او مناسب خواړه (Diet) :

مناسب خواړه:

شنې پاڼې لرونکې سبزیجات.

لوبیا، نخود او دال نخود .

بشپړ غلې دانې (Whole Grains).

کبان او بې‌پوستکي چرګ.

مغز لرونکي مواد لکه بادام او غوزان ( چهارمغز ).

د مناسبو اندازو په توګه مېوې.

کافي اوبه.

هغه خواړه چې باید محدود شي:

بوره، شربت او خواږه  مشروبات.

خواږه او کیکونه.

سپینه ډوډۍ او ډېرې تصفیه شوې غلې دانې.

غوړ او ژر تیارېدونکي خواړه.

په زیاته اندازه خواږه او پروسس شوي خوراکونه.

درملنه (Treatment) :

درملنه د ډیابت د ډول او د ناروغ د وضعیت له مخې ټاکل کېږي .

د درملنې نومم او تشریح

Insulin د انسولین پېچکاري؛ په Type 1 کې حتمي ده

Metformin د وینې د شکر د کمولو درمل

GLP-1 Receptor Agonists د شکر کنټرول او ځینو ناروغانو کې د وزن کمولو درمل

SGLT2 Inhibitors د پښتورګو له لارې د اضافي ګلوکوز ایستلو درمل

Sulfonylureas د پانقراس څخه د انسولین د تولید زیاتولو درمل

د درملو انتخاب باید ډاکټر وکړي؛ ټول درمل د هر ناروغ لپاره مناسب نه دي.

۲. ډیابت انسیپیدوس ( Diabete Insipidus) :

د اوبو د تنظیم او د ادرار د زیاتوالي ناروغي :

دا یوه نسبتاً نادره ناروغي ده چې په هغې کې پښتورګي (Kidneys) د بدن اوبه په سمه توګه نه شي ساتلی. له همدې امله ناروغ په زیاته اندازه رقیق یا اوبلن ادرار کوي.

د دې ناروغۍ د رامنځته کېدو لاملونه (Causes):

د دې ناروغۍ اصلي اړیکه له یوه مهم هارمون سره ده:

ADH (Antidiuretic Hormone) – د ادرار ضد هارمون

دې ته Vasopressin (وازوپریسین) هم وایي.

دا هارمون په هایپوتالاموس (Hypothalamus – د مغز د لاندې برخې تنظیموونکې برخه) کې جوړېږي او د هیپوفیز (Pituitary Gland – د مغز لاندې کوچنۍ غده) له شاتنۍ برخې څخه وینې ته خوشې کېږي.

دنده یې دا ده چې پښتورګو ته لارښوونه وکړي، څو اوبه بېرته جذب او په بدن کې وساتي.

که دا هارمون کم وي، یا پښتورګي ورته ځواب ورنه کړي، نو ډېرې اوبه له ادرار سره خارجیږي .

د ډیابت انسیپیدوس ډولونه (Types):

1. Central Diabetes Insipidus (مرکزي ډیابت انسیپیدوس):

د ADH هورمون تولید یا خوشې کېدل کم وي.

د مغز، هایپوتالاموس یا هیپوفیز د زیان له امله رامنځته کېدای شي.

د سر ټپ، جراحي، تومور او ځینې انتانات یې لاملونه دي.

2. Nephrogenic Diabetes Insipidus (د پښتورګو اړوند ډیابت انسیپیدوس):

ADH هورمون موجود وي، خو پښتورګي ورته مناسب ځواب نه ورکوي.

د پښتورګو ځینې ناروغۍ، د کلسیم زیاتوالی، د پوتاشیم کموالی او ځینې درمل لکه Lithium یې لامل کېدای شي.

3. Dipsogenic Diabetes Insipidus (د تندې د تنظیم اړوند ډول):

د مغز د تندې د تنظیم سیستم ستونزه پیدا کوي.

ناروغ له اړتیا څخه زیاتې اوبه څښي.

4. Gestational Diabetes Insipidus (د میندوارۍ اړوند ډیابت انسیپیدوس):

د میندوارۍ پر مهال رامنځته کېږي.

د پلاسنتا (Placenta – جفت) له خوا د داسې انزایم زیات تولید له امله وي چې ADH ماتوي.

نښې نښانې (Signs and Symptoms) :

1. Polyuria – د ادرار ډېر زیاتوالی: په ورځ او شپه کې په زیاته اندازه ادرار کول.

2. Polydipsia – شدیده تنده: ناروغ په دوامداره توګه د اوبو څښلو اړتیا احساسوي.

3. Nocturia – د شپې له خوبه د ادرار لپاره څو ځله پاڅېدل.

4. Dilute Urine – رقیق یا ډېر روڼ ادرار: ادرار د اوبو په څېر وي.

5. Dehydration – د بدن د اوبو کمښت.

6. Dry Mouth – د خولې وچوالی.

7. Dizziness – سر ګرځېدل.

8. Fatigue – ستړیا او کمزوري.

9. Hypernatremia – په وینه کې د سوډیم زیاتوالی: په ځانګړي ډول هغه وخت چې ناروغ کافي اوبه ونه څښي.

اختلاطات (Complications):

د ډیابت انسیپیدوس مهم اختلاطات عبارت دي له:

Dehydration: د بدن د اوبو شدید کمښت.

Hypernatremia: په وینه کې د سوډیم لوړوالی.

Electrolyte Imbalance: د بدن د منرالونو او الکترولایتونو ګډوډي.

Hypovolemic Circulatory Problems: د وینې د حجم کمېدل او د دوران ستونزې.

Seizures (تشنجات): د سوډیم د شدید لوړوالي یا د اوبو د سخت کمښت له امله.

Altered Mental Status: د شعور ګډوډېدل.

Hypovolemic Shock: د وینې د حجم د شدید کمښت

مخنیوی (Prevention) :

د ډیابت انسیپیدوس د ټولو ډولونو مخنیوی ممکن نه دی، ځکه ځینې ډولونه یې ارثي یا د مغز او پښتورګو د زیان له امله وي.

خو د خطر د کمولو لپاره:

د بدن د اوبو اړتیا پوره کول.

د سر له سختو ټپونو څخه مخنیوی.

د پښتورګو د ناروغیو درملنه.

د کلسیم او پوتاشیم غیرطبیعي کچې اصلاح کول.

د Lithium په څېر درمل یوازې د ډاکټر تر څارنې لاندې استعمالول.

د ادرار د زیاتوالي په صورت کې ژر طبي معاینه کول.

پرهیز او مناسب خواړه (Diet ):

په دې ناروغۍ کې د خوړو سپارښتنې د ناروغ د ډول او د پښتورګو د فعالیت له مخې توپیر لري.

مناسب سپارښتنې:

د ډاکټر په لارښوونه کافي اوبه څښل.

د مالګې استعمال کمول.

د پروټین لرونکو خوړو اندازه د ډاکټر په مشوره تنظیمول.

د بدن د سوډیم، پوتاشیم او کلسیم معاینه کول.

مهمه یادونه:

د ډیابت انسیپیدوس ناروغ باید د ډاکټر له مشورې پرته د اوبو څښل محدود نه کړي. د اوبو محدودول د شدید Dehydration او Hypernatremia لامل کېدای شي.

درملنه (Treatment):

درملنه یې د ناروغۍ د ډول له مخې ترسره کېږي:

درمل پښتو تشریح :

Desmopressin (DDAVP) د ADH مصنوعي بدیل؛ په مرکزي ډول کې کارېږي

Thiazide Diuretics د پښتورګو د ادرار تولید کموي، په ځانګړي ډول په Nephrogenic ډول کې

Indomethacin په ځینو ځانګړو ناروغانو کې د ادرار اندازه کموي

Fluid Replacement د بدن د له لاسه تللو اوبو بېرته پوره کول

په مرکزي ډول کې Desmopressin ډېر مهم درمل دي. په Nephrogenic ډول کې د اصلي لامل درملنه، د مالګې او پروټین کمول او ځینې ځانګړي درمل کارول کېږي.

احتیاط: Desmopressin باید د ډاکټر له څارنې پرته استعمال نه شي؛ ځکه د زیاتې اوبه‌ساتنې له امله د وینې سوډیم خطرناک ټیټوالی (Hyponatremia) رامنځته کولای شي .

۳. د دواړو ناروغیو ترمنځ اساسي توپیرونه :

ځانګړتیا Diabetes Mellitus Diabetes Insipidus

یعنې  د وینې د شکر ناروغي د اوبو د تنظیم ناروغي :

اصلي ستونزه د انسولین ستونزه د ADH ستونزه

اغېزمن سیستم پانقراس او د ګلوکوز میتابولیزم مغز، هارمون او پښتورګي

د وینې شکر لوړ وي عموماً نورمال وي

ادرار ډېر وي ډېر زیات او رقیق وي

په ادرار کې ګلوکوز د شکر د لوړېدو په صورت کې موجودېدای شي د DI له امله نه وي

تنده ډېره وي ډېره شدیده وي

اصلي هارمون Insulin ADH (Vasopressin)

مهم اختلاط د سترګو، پښتورګو او اعصابو زیان د بدن د اوبو کمښت او د سوډیم زیاتوالی

مهم درمل Insulin او نور د شکر درمل Desmopressin په مرکزي ډول کې

۴. د دواړو ناروغیو د تشخیص لپاره معاینات (Diagnostic Tests) :

د معاینې نوم        تشریح

Fasting Blood Glucose (FBG) له ۸ ساعتونو روژې وروسته د وینې د شکر اندازه

HbA1c د تېرو شاوخوا ۳ میاشتو د وینې د شکر منځنۍ کچه

Random Blood Glucose په هر وخت کې د وینې د شکر اندازه

Urinalysis د ادرار معاینه

Serum Sodium په وینه کې د سوډیم اندازه

Serum Osmolality د وینې د محلولونو غلظت

Urine Osmolality د ادرار د غلظت اندازه

Water Deprivation Test د اوبو د محدودولو ځانګړې طبي معاینه

MRI Brain د مغز د هایپوتالاموس او هیپوفیز معاینه

مهم: د Water Deprivation Test معاینه باید یوازې په روغتیايي مرکز کې د متخصص تر څارنې لاندې ترسره شي، نه په کور کې.

۵. د دواړو ناروغیو د توپیر د یادولو اسانه طریقه :

Diabetes Mellitus

Insulin کم وي یا بدن یې په سمه توګه نه کاروي.

Diabetes Insipidus

ADH کم وي یا پښتورګي ورته ځواب نه ورکوي.

۶. کله باید په بیړه  ډاکټر ته مراجعه وشي؟

که ناروغ شدید تږی وي او د اوبو له څښلو سره سره د بدن د اوبو کمښت ولري.

که د شعور ګډوډي، بې‌هوشي یا تشنج پیدا شي.

که د ډیابت ناروغ کانګې، د نس درد، ژوره او چټکه ساه اخیستنه یا د خولې د مېوې په څېر بوی ولري؛ دا د Diabetic Ketoacidosis نښې کېدای شي.

که ناروغ شدید کمزوری وي او د وینې شکر یې ډېر لوړ یا ډېر ټیټ وي.

یادونه:

د Diabetes Mellitus او Diabetes Insipidus ترمنځ د نوم له ورته والي پرته اصلي ګډه ناروغي نشته. دواړه د تشخیص او درملنې بېلابېل اصول لري.

زما سپارښتنه دا ده چې دا دوه اصطلاحات په یاد وساتئ: Insulin د وینې شکر تنظیموي، او ADH د بدن د اوبو ساتنه تنظیموي . دا د دواړو ناروغیو د توپیر تر ټولو اساسي ټکی دی.

Related Posts
1 of 63,816

د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه

د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :

Support Dawat Media Center

If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320

Leave A Reply