د نومبر شلمه د ماشومانو نړیواله ورځ ده؛ هغه ورځ چې نړۍ ته د ماشومانو د حقونو، زدهکړو، روغتیا، خوندیتوب او خوښ ژوند مسوولیت ورپه یادوي؛ خو په افغانستان کې دا ورځ یوازې د لمانځنې موضوع نه ده، د میلیونونو ماشومانو د محرومیت، نابرابرۍ او نامعلوم راتلونکي د پوښتنې ورځ هم ده.
ماشومتوب یوازې د عمر یوه لنډه مرحله نه ده؛ د انسان د شخصیت، فکر، وړتیا او راتلونکي د جوړېدو بنسټ دی، ماشوم یوازې ډوډۍ، جامې او سرپناه نه غواړي؛ ښوونځی، کتاب، لوبې، سندرې، هنر، مینه او د خپل فکر د څرګندولو فرصت هم غواړي، که له ماشوم څخه دا حقونه واخیستل شي، د هغه د ژوند یوه مهمه برخه ورسره له منځه ځي.
د افغانستان د ماشومانو کیسه هم یوازې د لوږې او زدهکړو د نشتوالي کیسه نه ده؛ دا د جګړو، بېځایه کېدو، کار، رواني زیانونو، فرهنګي محرومیت او د ماشومانو د غږ د کمزوري کېدو کیسه هم ده.
*** د ماشومانو نړۍواله ورځ؛ مخینه او موخه
د ماشومانو نړیواله ورځ یوازې د مبارکۍ او مراسمو ورځ نه ده، ملګرو ملتونو په ۱۹۵۴ کال کې له غړو هېوادونو وغوښتل چې د ماشومانو لپاره یوه ځانګړې ورځ وټاکي، څو د هغوی ترمنځ د دوستۍ او تفاهم ترڅنګ، د ماشومانو د هوساینې او حقونو د ملاتړ لپاره عملي هڅې وشي، د نومبر شلمه ځکه د دې ورځې لپاره ځانګړې مانا لري چې په همدې ورځ، په ۱۹۵۹ کال کې د ماشومانو د حقونو اعلامیه او په ۱۹۸۹ کال کې د ماشومانو د حقونو نړیوال کنوانسیون تصویب شو.
دغه کنوانسیون ماشوم یوازې د کورنۍ تر پالنې لاندې یو کوچنی انسان نه ګڼي؛ بلکې د حقونو خپلواک لرونکی یې بولي، د ژوند، روغتیا، زدهکړې، ساتنې او له تاوتریخوالي څخه د خوندیتوب ترڅنګ، د لوبو، تفریح، فرهنګي فعالیتونو او د خپل نظر د څرګندولو حق هم په رسمیت پېژني.
افغانستان هم د دې نړیوال سند برخه ده، دغه هېواد د ۱۹۹۰ کال د سپټمبر په ۲۷مه کنوانسیون لاسلیک کړ او د ۱۹۹۴ کال د مارچ په ۲۸مه یې تصویب کړ؛ سند د همدې کال د اپرېل په ۲۷مه د افغانستان لپاره نافذ شو، په دې توګه، د ماشومانو د حقونو ساتنه یوازې اخلاقي غوښتنه نه، بلکې د افغانستان نړیوال قانوني تعهد هم دی.
*** افغانستان؛ ماشومان د جګړو او محرومیتونو ترمنځ
افغان ماشومان د څو نسلونو په اوږدو کې له جګړو، ناامنۍ، بېځایه کېدو او اقتصادي ستونزو سره لوی شوي دي، د جګړو په کلونو کې ځینې ماشومان د چاودنو او نښتو قرباني شوي، ځینې یې خپل کورونه او کورنۍ له لاسه ورکړي او ګڼ نور د ناامنۍ له امله له زدهکړو او عادي ژوند څخه پاتې شوي دي.
د جګړې زیان یوازې د مرګ او ټپي کېدو په شمېر نه اندازه کېږي، هغه ماشوم چې د چاودنې غږ اوري، د کورنۍ غړی له لاسه ورکوي، یا د ناچاودو مهماتو له وېرې په ازاده توګه لوبې نه شي کولای، له رواني او ټولنیزو زیانونو سره هم مخ کېږي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو او وسلهوالو شخړو په اړه د سرمنشي په راپور کې راغلي چې د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ په افغانستان کې د ماشومانو پر وړاندې د سرغړونو له ډلې، ۱٬۴۱۵ ماشومان وژل شوي یا ټپیان شوي دي.
د راپور له مخې، د ماشومانو د دغو تلفاتو ۸۰ سلنه د چاودېدونکو توکو، ماینونو او د جګړو د پاتې مهماتو له امله رامنځته شوي دي. دا شمېرې ښيي چې د جګړې پای ته رسېدل هم د ماشومانو د خوندیتوب ټولې ستونزې نه ختموي؛ ځکه د جګړو پاتې مهمات لا هم د هغوی ژوند ګواښي.
*** زدهکړه؛ د افغان ماشومانو تر ټولو لویه ناحل شوې ستونزه
د ماشومانو د حقونو له ډلې زدهکړه بنسټیز ځای لري؛ خو په افغانستان کې د زدهکړو وضعیت له جدي ننګونو سره مخ دی، په ځانګړي ډول د نجونو پر زدهکړو محدودیتونو د میلیونونو ماشومانو د راتلونکي پر وړاندې لوی خنډونه جوړ کړي دي.
د یونیسکو او یونیسف د ۲۰۲۶ کال د نومبر د څلورمې ګډ راپور وايي، د لومړني ښوونځي د عمر ۵۳ سلنه ماشومان له رسمي عمومي زدهکړو بهر دي، راپور زیاتوي چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې له ۲.۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو محرومې شوې دي. په راپور کې د ښوونځیو د زدهکوونکو شمېر، د نفوس زیاتوالی، د ښوونکو او درسي موادو کمښت او د زدهکړو د کیفیت ستونزې هم یادې شوې دي.
البته، د دې شمېرې د مانا په اړه د پوهاوي لپاره یوه مهمه خبره شته؛ ۵۳ سلنه هغه ماشومان دي چې له رسمي عمومي زدهکړو بهر دي؛ دا په خپله په دې معنا نه ده چې ټول دغه ماشومان هېڅ ډول زدهکړه نه کوي، د طالبانو د پوهنې وزارت هم د راپور په غبرګون کې ویلي چې د دیني مدرسو، خصوصي ښوونځیو او نورو بدیلو تعلیمي پروګرامونو شمېر باید په ارزونه کې په پام کې ونیول شي؛ خو د نجونو د منځنیو او لوړو زدهکړو محدودیتونه او د رسمي ښوونیز نظام له پوښښ څخه د ماشومانو وتل لا هم د جدي اندېښنې وړ موضوعات دي.
*** لوږه، خوارځواکي او د ماشومانو روغتیا
د زدهکړو ترڅنګ، د ماشومانو روغتیا او تغذیه هم د افغانستان له لویو ستونزو څخه دي. بېوزلي، د کورنیو د عاید کمښت، د خوړو ناامني او د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی د ماشومانو پر فزیکي او ذهني وده اغېز کوي.
د یونیسف د ۲۰۲۶ کال د جولای د راپور له مخې، په افغانستان کې ۳.۷ میلیونه له پنځو کلونو کم عمره ماشومان د خوارځواکۍ له خطر سره مخ دي، دا یوازې د خوړو د کمښت موضوع نه ده؛ د ماشوم د بدن وده، د زدهکړې وړتیا، د ناروغیو پر وړاندې مقاومت او حتی د ژوند دوام ورسره تړلي دي.
د ماشوم روغتیا یوازې د درملنې په مرکزونو کې نه تضمینېږي، پاکې اوبه، مناسبه تغذیه، واکسین، خوندي کورنی چاپېریال، د مور روغتیا او د ماشوم د ودې لپاره اړین خدمات ټول د هغه د سالم ژوند برخه ده.
*** د ماشومانو کار؛ کله چې ماشومتوب د کورنۍ د نفقې بار پر اوږو واخلي
په افغانستان کې یو شمېر ماشومان د دې پر ځای چې ښوونځي ته ولاړ شي، کتاب ولولي او له خپلو همزولو سره لوبې وکړي، د کورنۍ د اقتصادي ستونزو له امله کار ته اړ کېږي، ځینې په سړکونو، بازارونو او ورکشاپونو کې کار کوي؛ ځینې درانه کارونه کوي او ځینې د کورنۍ د عاید د برابرولو لپاره له ماشومتوبه د لویانو مسوولیتونه پر غاړه اخلي.
د ماشومانو کار یوازې د هغوی د زدهکړو مخه نه نیسي؛ روغتیا، خوندیتوب او رواني وده یې هم زیانمنوي، هغه ماشوم چې د ورځې ډېره برخه د کار په لټه کې تېروي، د لوبو، مطالعې او زدهکړې لپاره لږ وخت لري، په دې توګه، بېوزلي د ماشوم د نن ورځې فرصتونه محدودوي او د سبا لپاره یې د بېوزلۍ کړۍ نوره هم پیاوړې کوي.
د ماشومانو د ملاتړ لپاره یوازې د ښوونځیو جوړول بسنه نه کوي؛ د کورنیو اقتصادي وضعیت، د کار د قانون پلي کول، ټولنیز ملاتړ او د ماشومانو د استثمار مخنیوی هم اړین دي.
*** د ماشومانو ادبیات؛ هغه نړۍ چې ماشوم پکې خپل ځان پېژني
د ماشومانو روزنه یوازې د ښوونځي او درسي کتابونو په وسیله نه بشپړېږي. کیسې، شعرونه، ترانې، انځورونه، لوبې او کارتوني فلمونه د ماشوم د فکر، ژبې، تخیل او احساساتو په وده کې مهم رول لري.
افغانستان د ماشومانو د ادبیاتو او خپرونو په برخه کې هم یوه مخینه لري، په ۱۹۱۸ کال کې د علامه محمود طرزي په هڅو «سراجالاطفال» خپرونه رامنځته شوه چې د افغانستان د ماشومانو له لومړنیو ځانګړو خپرونو څخه ګڼل کېږي. وروسته «انیسالاطفال» او «د کمکیانو انیس» د ماشومانو د مطالعې، روزنې او تفریح لپاره خپرونې وې.
د راډیو او ټلوېزیون له لارې هم ماشومانو ته کیسې، ترانې، ښوونیز او تفریحي پروګرامونه وړاندې کېدل، دې خپرونو د ماشومانو د ژبې، فرهنګي پېژندنې او تخلیقي وړتیاوو په وده کې ونډه لرله. ماشومانو په خپلو مجلو کې د خپل عمر له اړتیاوو سره سم مطالب لوستل، د کیسو او شعرونو له لارې یې نوې نړۍ پېژندله او د راډیو د ترانو په اورېدو یې د خوښۍ او زدهکړې فرصت موند.
خو د سیاسي بدلونونو، جګړو، اقتصادي ستونزو او د رسنیو د محدودیتونو له امله د ماشومانو د خپرونو دغه لړۍ له خنډونو سره مخ شوې ده، د بېلګې په توګه، د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، د «کمکیانو انیس» مجلې خپرونې د ۲۰۲۳ کال په جولای کې د طالبانو لخوا ودرول شوې؛ هغه مجله چې نږدې پنځه لسیزې یې ماشومانو ته ښوونیز، فرهنګي او تفریحي مطالب خپرول.
د دې مجلې د خپرېدو درېدلو ته باید یوازې د یوې خپرونې د بندېدو په سترګه ونه کتل شي؛ دا د ماشومانو لپاره د فرهنګي او ښوونیزو فرصتونو د کمېدو یوه بېلګه هم ده.
***ولې کتاب، سندره او لوبه د ماشوم حق دی؟
ځینې وخت د ماشومانو د اړتیاوو په بحث کې یوازې ښوونځی، خواړه او روغتیا یادېږي؛ خو د ماشوم سالمه وده تر دې پراخه ده. ماشوم د لوبو، هنر، موسیقۍ، کیسو او د خپل نظر د څرګندولو حق هم لري.
د ماشومانو د حقونو نړیوال کنوانسیون په ۱۳مه ماده کې د ماشوم د نظر او بیان ازادي، په ۱۷مه ماده کې معلوماتو او رسنیو ته لاسرسی او په ۳۱مه ماده کې د لوبو، تفریح او فرهنګي فعالیتونو حق په رسمیت پېژني، په دې معنا، د ماشوم لپاره سندره ویل، انځور کښل، کیسه لیکل او له خپلو ملګرو سره لوبې کول یوازې تفریح نه ده؛ د هغه د ودې او حقونو یوه برخه ده.
له همدې امله، د ماشومانو ادبیات او هنري فعالیتونه باید د اضافي یا غیرضروري کارونو په توګه ونه ګڼل شي. د ماشومانو لپاره د کتابونو، مجلو، راډیويي خپرونو، کارتوني فلمونو او ښوونیزو لوبو تولید د هغوی د فکري او فرهنګي ودې لپاره مهم دی.
*** فرهنګیان او لیکوال؛ د امکاناتو له نشتوالي سره سره د ماشومانو ملګري
سره له دې چې په افغانستان کې د ماشومانو لپاره د فرهنګي او هنري فعالیتونو امکانات محدود شوي، یو شمېر لیکوال، شاعران، هنرمندان، خپروونکي او رسنوال لا هم د ماشومانو لپاره کار کوي. ځینې په هېواد کې او ځینې په کډوالۍ کې د پښتو، دري او نورو ژبو لپاره کیسې، شعرونه، ترانې او ښوونیز مطالب تولیدوي.
دا هڅې یوازې د ادبي اثارو تولید نه دی؛ بلکې د ماشومانو د ژبې، فرهنګي هویت او تخیل د ساتنې هڅې هم دي، په ځانګړي ډول هغه افغان فرهنګیان د درناوي وړ دي چې له کډوالۍ، مالي ستونزو او د امکاناتو له کمښت سره سره د ماشومانو لپاره د لوستلو او زدهکړې مواد برابروي.
د ماشومانو لپاره یوه ښه کیسه ښايي د یوه ماشوم د کتاب لوستلو مینه پیدا کړي؛ یوه ترانه ښايي د هغه د ژبې او حافظې په وده کې مرسته وکړي؛ او یوه انځوریزه مجله ښايي د هغه د تخیل دروازې پرانیزي. خو دا هڅې د پراخ او دوامدار اغېز لپاره منظم ملاتړ ته اړتیا لري. د ماشومانو د ادبیاتو وده باید یوازې د څو مینهوالو فرهنګیانو پر شخصي لګښت او هڅو پورې تړلې پاتې نه شي.
*** د ماشومانو حقونه؛ یوازې د کورنۍ نه، د ټولنې او حکومت مسوولیت
د ماشومانو پالنه او روزنه د مور او پلار مهم مسوولیت دی؛ خو دا مسوولیت یوازې د کورنۍ پر اوږو نه شي پاتې کېدای، دولتونه، ښوونیز بنسټونه، رسنۍ، فرهنګي ادارې او ټولنه ټول د ماشومانو د حقونو په ساتنه کې ونډه لري.
د افغانستان په څېر جګړهځپلي او بېوزلي هېواد کې، چې ګڼې کورنۍ د عاید، روغتیايي خدمتونو او زدهکړو له کمښت سره مخ دي، د ماشومانو د ملاتړ لپاره منظمې پالیسۍ او عملي پروګرامونه ځانګړی اهمیت لري.
د ماشومانو د ساتنې لپاره باید ښوونځي خوندي وي، زدهکړې ټولو ماشومانو ته د لاسرسي وړ وي، د نجونو او هلکانو د زدهکړې حق خوندي شي، ماشومان له درنو او زیانمنو کارونو وژغورل شي او د جګړو پاتې چاودېدونکي توکي له استوګنیزو سیمو او د ماشومانو له لوبغالو پاک شي.
همدارنګه، د ماشومانو لپاره د کتابونو، مجلو، راډیويي او ټلوېزیوني خپرونو او فرهنګي فعالیتونو ملاتړ هم اړین دی، رسنۍ کولای شي ماشومانو ته د زدهکړې، خلاقیت او سالمې تفریح زمینه برابره کړي؛ خو دا کار هغه وخت اغېزمن وي چې د ماشومانو نظرونه او اړتیاوې په پام کې ونیول شي.
*** پایله؛ د ماشومانو راتلونکی د افغانستان راتلونکی دی
افغانستان د ځوان نفوس لرونکی هېواد دی او ماشومان یې د راتلونکي نسل بنسټ جوړوي، د هغوی د زدهکړې، روغتیا، خوندیتوب او فرهنګي ودې لپاره هره هڅه په حقیقت کې د هېواد د راتلونکي لپاره پانګونه ده.
د نومبر شلمه موږ ته یادونه کوي چې د ماشومانو حقونه یوازې په ویناوو او اعلامیو نه خوندي کېږي، د دې حقونو د عملي کېدو لپاره ښوونځي، روغتیايي خدمتونه، خوندي چاپېریال، د لوبو او تفریح فرصتونه، کتابونه او د بیان ازادي اړین دي.
هغه ماشومان چې نن یې له ښوونځي، کتاب، لوبو او د خپل فکر له څرګندولو فرصتونو بېبرخې دي، سبا به د ټولنې د جوړولو مسوولیت پر غاړه اخلي، که نن یې د ودې لارې محدودې شي، د سبا افغانستان به هم د همدې محرومیت پایلې وویني.
د ماشومانو نړیواله ورځ د افغان ماشومانو لپاره یوازې د مبارکۍ ورځ نه ده؛ دا د یوې مهمې پوښتنې د مطرح کولو فرصت دی؛ هغه ماشومان چې د جګړو، بېوزلۍ او محدودیتونو ترمنځ لویېږي، کله به د زدهکړې، لوبو، هنر او خوښ ژوند هغه حقونه ترلاسه کړي چې د نړۍ هر ماشوم یې مستحق دی؟
سرچینې
- د ماشومانو نړیوالې ورځې مخینه: د نومبر شلمې ورځې د ټاکل کېدو تاریخ او د ملګرو ملتونو اړوند پرېکړه.
World Children’s Day – Background
- د ماشومانو د حقونو نړیوال کنوانسیون: د ماشومانو اساسي حقونه، د کنوانسیون متن او د دولتونو ژمنې.
Convention on the Rights of the Child
- د افغانستان لهخوا د کنوانسیون لاسلیک او تصویب: د ملګرو ملتونو د تړونونو په رسمي زېرمتون کې د افغانستان د لاسلیک او تصویب نېټې.
UN Treaty Collection – Convention on the Rights of the Child
- په افغانستان کې د زدهکړو وضعیت: د یونسکو د راپور له مخې، د لومړنیو زدهکړو د عمر له نیمایي ډېر ماشومان له رسمي زدهکړو بېبرخې دي.
Afghanistan Education Situation Report 2026 – UNESCO
- د ماشومانو د زدهکړو په اړه د یونیسف راپور: د ۲۰۲۶ کال د نومبر د څلورمې نېټې ګډ راپور او په افغانستان کې د ماشومانو د زدهکړو وضعیت.
UNICEF – Afghanistan Education Report, 4 November 2026
- د افغانستان د پوهنې وزارت غبرګون: د یونسکو او یونیسف د زدهکړو د راپور او د ۵۳ سلنې شمېرې په اړه د پوهنې وزارت دریځ.
Afghanistan Ministry of Education – Response to UNESCO and UNICEF Report
- په افغانستان کې د ماشومانو پر وړاندې د جګړې جدي سرغړونې: د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ د ماشومانو د وژل کېدو، ټپي کېدو او د جګړو د پاتې چاودېدونکو توکو د خطرونو په اړه د ملګرو ملتونو راپور.
Grave Violations against Children in Afghanistan, 2023–2025
- افغانستان؛ څو اړخیز کړکېچ او پر ماشومانو یې ناوړه اغېزې: د ماشومانو پر وړاندې د سرغړونو، جګړو او نورو بشري ستونزو په اړه د ملګرو ملتونو لنډیز.
Afghanistan: A Multilayered Crisis with Devastating Consequences for Children
- په افغانستان کې د ماشومانو بشري وضعیت: د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر میاشتنی راپور؛ د خوارځواکۍ، خوړو، روغتیا او ماشومانو د ملاتړ په اړه معلومات.
UNICEF Afghanistan – Humanitarian Situation Report, September 2026
پای
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320