انسان، انسانیت، اسلامیت او افغانیت

انسان، انسانیت، اسلامیت او افغانیت

د ارزښت، ادعا او عمل ترمنځ د واټن یوه انتقادي او اصلاحي څېړنه

محمد همایون همت

۴ سپتمبر ۲۰۲۶

لنډیز

دا څېړنه د «انسان»، «انسانیت»، «اسلامیت» او «افغانیت» ترمنځ مفهومي اړیکې او د ارزښت، ادعا او عمل ترمنځ واټن ارزوي.

د بحث لومړۍ پوښتنه دا ده: موږ چې ځان انسان، مسلمان او افغان بولو، تر کومه هغه ارزښتونه په خپل شخصي، کورني او ټولنیز ژوند کې عملي کوو چې په ژبه یې منو؟

دوهمه محوري پوښتنه د ولس او حاکمیت اړیکې ته متوجه ده:

ایا ولس یوازې د واک د دوام وسیله او د حاکم نظام د بقا لپاره تابع ځواک دی، که د حاکمیت د اخلاقي، ټولنیز او ملي مشروعیت، ثبات او دوام اساسي محور؟

او که ولس د حاکمیت محور وي، د هغه مشروع شکایت، نصیحت، مشوره او سوله‌ییزه اصلاحی غوښتنه باید د کمزورۍ نښه وګڼل شي، که د مسؤول او عادل حاکمیت یوه لازمه ځانګړنه؟

د څېړنې استدلال دا دی چې انسانیت یوازې شخصي مهرباني نه ده؛

له کرامت، عدالت، رحم، وجدان، مسؤولیت او د کمزوري له حق سره تړاو لري.

اسلام پر عدل، احسان، رحمت، امانت، شورا، د یتیم پالنې او د حقونو پر رعایت ټینګار کوي.

د افغاني ټولنې په مثبتو کلتوري ارزښتونو کې هم مېلمه پالنه، د کورنۍ پیوستون، وفاداري، عزت، مشوره او ټولنیزه مرسته مهم ځای لري.

دا مقاله د ملامتولو پر ځای د ځان‌محاسبې او اصلاح لاره غوره کوي.

بنسټیزه پایله یې روښانه ده: ارزښت هغه وخت په ټولنیز حقیقت بدلېږي چې په عمل کې ښکاره شي؛

او واک هغه وخت اخلاقي اعتبار پیدا کوي چې امانت، عدالت، مشوره، حساب‌ورکونه او د خلکو د مشروع غږ اورېدل د ورځني کار برخه وي.

کلیدي کلمې: انسان، انسانیت، اسلامیت، افغانیت، عدالت، کرامت، کورنۍ، یتیم، مسؤولیت، ټولنیز سمون.

سریزه

موږ ډېر ځله د خپل هویت د بیان لپاره درې سترې کلمې کاروو: انسان، مسلمان او افغان.

دا درې واړه یوازې نومونه نه دي؛ هره یوه د ارزښتونو، مسؤولیتونو او تمو یوه پراخه مانیزه نړۍ له ځان سره لري.

کله چې وایو «انسان»، د عقل، وجدان، کرامت او مسؤولیت تصور ورسره تړل کېږي.

کله چې وایو «مسلمان»، د عدالت، رحمت، امانت، احسان او د حقونو د رعایت ادعا ورسره مل وي.

او کله چې وایو «افغان»، د افغانستان د بېلابېلو ټولنیزو دودونو هغه مثبت اړخونه ذهن ته راځي چې په علمي څېړنو کې د کورنۍ له پیوستون، عزت، مېلمه پالنې، وفادارۍ، د خپلوانو له ملاتړ او ټولنیزې همکارۍ سره تړل شوي دي.

خو علمي څېړنه یوازې په دې بسنه نه کوي چې یو ملت، یوه ټولنه یا یو فرد د ځان په اړه څه وایي. څېړنه دا هم پوښتي چې د ادعا او عمل ترمنځ څومره واټن شته.

موږ عدالت منو؛ خو ایا په خپل کور کې عادل یو؟

موږ د یتیم د حق خبره کوو؛ خو ایا هغه یوازې د صدقې محتاج ګڼو، که د تعلیم، عزت، مال، امنیت او راتلونکي حق هم ورته منو؟

موږ د انسان کرامت ستایو؛ خو ایا د هغه چا کرامت هم ساتو چې له موږ سره په قوم، ژبه، فکر یا اقتصادي حالت کې توپیر لري؟

د دې لیکنې موخه د افغانانو یا مسلمانانو ملامتول نه دي؛

موخه دا ده چې د سمون لپاره یوه فکري هنداره وړاندې شي.

علمي کره کتنه هغه وخت ګټوره ده چې د سپکاوي پر ځای د ځان‌ارزونې لاره پرانیزي.

له همدې کبله د دې لیکنې ژبه د حکم پر ځای د پوښتنې، د تور پر ځای د شننې او د شعار پر ځای د عمل د ارزونې ژبه ده.

بحث یوازې پر فردي اخلاقو نه درېږي، بلکې عامه مسؤولیت ته هم رسېږي.

دوه پوښتنې دلته سره نښلي: لومړی، هغه انسانیت، اسلامیت او مثبت افغانیت چې ستایو، په کور، کار، ټولنه او د اختلاف پر مهال یې څومره عملي کوو؟

دوهم، ولس د واک د دوام وسیله ده، که د حاکمیت د مشروعیت، ثبات او مسؤولیت بنسټ؟

که ولس محور وي، نو د هغه مشروع غږ، نصیحت، شکایت، مشوره او سوله‌ییزه حق غوښتنه باید د دښمنۍ نښه نه، بلکې د اصلاح او سالم حاکمیت یوه سرچینه وبلل شي.

د څېړنې موخه او پوښتنې

د څېړنې موخه دا ده چې انسان او انسانیت له فلسفي، ټولنیز، ارواپوهنیز، دیني او اسلامي لیدلورو وپېژندل شي؛

د اسلام او د افغاني ټولنې هغه مثبت ارزښتونه روښانه شي چې له انسانیت سره ګډ اخلاقي بنسټ لري؛

او وڅېړل شي چې د دغو ارزښتونو د عملي کېدو پر وړاندې کومې فکري، چلندي او ټولنیزې ستونزې شته.

له همدې امله څېړنه دوه محوري پوښتنې لري: (۱) موږ چې ځان انسان، مسلمان او افغان بولو، تر کومه خپل منل شوي ارزښتونه په عمل کې پلي کوو؟

(۲) د ولس او حاکمیت اړیکه باید د واک د بقا پر منطق ولاړه وي، که د امانت، عدالت، مشورې، حق او مسؤولیت پر منطق؟

لومړی: انسان څوک دی، او عقل ورسره کوم مسؤولیت راوړي؟

۱.۱ فلسفه انسان څنګه تعریفوي؟

فلسفه د انسان په اړه له دې پوښتنې پیلېږي چې د هغه ځانګړنه څه ده.

ارسطو انسان د عقل او استدلال وړ موجود ګڼي او ټینګار کوي چې انسان په طبیعي ډول ټولنیز ژوند ته اړتیا لري.

د دې لید له مخې انسان یوازې بدن نه دی؛ هغه د انتخاب، قضاوت او معنا جوړولو وړتیا هم لري.

په معاصرو فلسفي بحثونو کې ځان‌پوهاوی، ازادي، اخلاقي مسؤولیت او د ژوند د معنا پوښتنه د انسان د پېژندنې له مهمو اړخونو څخه ګڼل کېږي.

د دې فلسفي لید یوه مهمه پایله دا ده چې عقل یوازې امتیاز نه، مسؤولیت هم دی.

څوک چې د ښه او بد د توپیر وړتیا لري، د خپلو انتخابونو د پایلو مسؤولیت هم ورسره وي.

همدلته د انسان او انسانیت ترمنځ لومړنی پل جوړېږي: انسان ظرفیت لري، خو انسانیت د همدې ظرفیت اخلاقي کارونه ده.

۱.۲ ټولنپوهنه انسان ولې له ټولنې جلا نه ګڼي؟

ټولنپوهنه انسان یوازې د یوه جلا فرد په توګه نه څېړي.

انسان په کورنۍ، کلي، ښار، ښوونځي، بازار، دیني چاپېریال او سیاسي جوړښت کې ژوند کوي.

د هغه ژبه، د شرم او عزت په اړه انګېرنه، د ښځې او سړي په اړه فکر، د ماشوم د روزنې تګلاره او د عدالت په اړه حساسیت د ټولنیز کېدو په بهیر کې بڼه اخلي.

له همدې امله فرد او ټولنه پر یو بل دوه‌اړخیز اغېز لري.

دا لید موږ ته یوه مهمه خبره را زده کوي: که په ټولنه کې یو ناسالم چلند پراخ شي، یوازې پر افرادو د پړې اچول بسنه نه کوي. باید هغه کورني، اقتصادي، روزنیز او کلتوري شرایط هم وڅېړل شي چې دغه چلند زېږوي او بیا یې تکراروي. له همدې امله سمون هم فردي اړخ لري او هم ټولنیز.

۱.۳ ارواپوهنه د انسان پر چلند د چاپېریال اغېز څنګه تشریح کوي؟

ارواپوهنه د انسان فکر، احساس، شخصیت، هڅونه او چلند څېړي.

ټولنیزه ارواپوهنه بیا دا پوښتي چې د نورو خلکو حضور، نظر، فشار او تمه زموږ پر قضاوت او کړنو څه اغېز کوي.

انسان ډېر ځله هغه څه نه کوي چې په یوازې ځان یې سم ګڼي؛ بلکې د کورنۍ، ډلې یا چاپېریال له تمو سره سم عمل کوي.

نو د انسانیت د عملي کولو لپاره یوازې د ارزښتونو پېژندل بسنه نه کوي؛ انسان باید د ټولنیز فشار پر وړاندې د سم دریځ جرئت هم ولري.

۱.۴ اسلام انسان ته کوم کرامت او مسؤولیت ورکوي؟

اسلام انسان د کرامت، ارادې او مسؤولیت لرونکی مخلوق ګڼي. قرآن کریم د انسان د مقام په اړه وايي:

وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ

ژباړه: «بېشکه موږ د آدم اولاد ته کرامت ورکړی دی.» (الإسراء: ۷۰) د دې آیت بنسټیزه معنا دا ده چې د انسان کرامت له شتمنۍ، قوم، ژبې او مقام څخه مخکې دی.

مسلمان د عقیدې له مخې مکلف دی چې د انسان حرمت، حق او عزت په پام کې ونیسي.

په همدې توګه د خلافت، امانت او حساب مفاهیم انسان ته دا پیغام ورکوي چې قدرت او اختیار بې مسؤولیته نه دي.

دوهم: انسانیت څه وخت له نوم څخه په عمل بدلېږي؟

۲.۱ ولې انسان او انسانیت یو شی نه دي؟

انسان د بشري وجود د هویت نوم دی، خو انسانیت د هغه د اخلاقي کیفیت نوم دی.

انسان له زېږون سره د بشري ټولنې غړی کېږي؛ خو د انسانیت فضایل، لکه عدالت، رحم، همدردي، امانت، زغم او مسؤولیت، روزنې، تجربې او هوښیارانه تمرین ته اړتیا لري

. په همدې معنا هر انسان د انسانیت وړتیا لري، خو د دې وړتیا د عملي کېدو کچه په افرادو او ټولنو کې یو شان نه وي.

له دې توپیر څخه یو ساده، خو سخت اخلاقي معیار راوتلی شي:

د انسانیت دعوه باید په عمل وازمویل شي. څوک چې د عدالت خبرې کوي، خو په کور کې ظلم کوي؛

د رحم تبلیغ کوي، خو کمزوری سپکوي؛

یا د دین نوم اخلي، خو د خلکو حق خوري، د هغه د وینا او عمل ترمنځ ښکاره واټن شته.

۲.۲ فلسفي اخلاق د بل انسان د کرامت په اړه څه وايي؟

د اخلاقي فلسفې په ډېرو مکتبونو کې د انسان ذاتي ارزښت او د هغه د ارادې درناوی بنسټیز ځای لري.

د کانټ په اخلاقي فکر کې انسان باید یوازې د وسیلې په توګه ونه کارول شي، بلکې د خپل ذات له مخې د یوه هدف په توګه ورته درناوی وشي.

په ساده ژبه، بل انسان یوازې زما د ګټې وسیله نه ده؛ هغه خپل حق، کرامت او موخه لري.

همدا اصل زموږ په ورځني ژوند کې مهمې پوښتنې راولاړوي: ایا کارګر یوازې د کار وسیله ده، که د عزت او حق خاوند هم دی؟

ایا ماشوم یوازې د کورنۍ د امر منلو لپاره دی، که شخصیت او حق هم لري؟

ایا ښځه یا مېړه یوازې د کورني نظم برخه ده، که د متقابل درناوي شریک هم دی؟

انسانیت هغه وخت ژورېږي چې موږ بل انسان د خپلواک ارزښت لرونکي موجود په توګه ووینو.

۲.۳ انسانیت ولې یوازې شخصي مهرباني نه ده؟

انسانیت یوازې شخصي مهرباني نه ده؛ له عدالت، قانون، باور، همکارۍ او د کمزوري د ملاتړ له ټولنیز نظام سره هم تړاو لري.

یوه ټولنه هغه وخت د انساني کرامت له معیار سره نږدې کېږي چې د ځواکمن د عزت تر څنګ د کمزوري حق هم خوندي وي؛

ماشوم له وېرې پرته وده وکړای شي؛ یتیم خپل مال له لاسه ورنه کړي؛ بې‌وزلی د سپکاوي پر ځای د ملاتړ تجربه وکړي؛ او اختلاف د انسان د تحقیر لامل نه شي.

درېیم: اسلامیت او انسانیت په کومو ارزښتونو کې سره یوځای کېږي؟

اسلام د انسانیت له ډېرو بنسټیزو ارزښتونو سره ژوره اړیکه لري. عدل، احسان، رحمت، امانت، د مظلوم ملاتړ، د یتیم پالنه، د ګاونډي حق، د خپلوانو پالنه او د کورنۍ مسؤولیت یوازې دیني اصطلاحات نه دي؛ پراخ ټولنیز او انساني مضمون هم لري.

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ

ژباړه: «بېشکه الله د عدالت او احسان امر کوي.» (النحل: ۹۰) عدل د حق رعایت دی؛ احسان له حق څخه یو ګام وړاندې د خیر او نېکۍ عمل دی. که یوه ټولنه عدالت ونه لري، یوازې صدقه یې ستونزې نه حل کوي؛ او که عدالت ولري خو رحم او احسان ونه لري، انساني اړیکې وچې او بې‌روحه کېږي. اسلام دا دواړه سره یوځای کوي.

فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ

ژباړه: «نو یتیم مه ځوروئ.» (الضحی: ۹) د یتیم په اړه دا لنډ آیت یوازې د وهلو منع نه ده؛ په ژوره معنا د هغه د سپکاوي، کم‌ارزښته ګڼلو او بې‌وسه کولو پر ضد اخلاقي دریځ دی. یتیم باید یوازې د خیرات اخیستونکي په سترګه ونه کتل شي، بلکې د حق لرونکي انسان په توګه ورته وکتل شي.

د راشد خلافت د معیار یوه پوښتنه — حضرت ابوبکر صدیق رض: د حضرت ابوبکر صدیق رض د خلافت د پیل په وینا کې دا اصل راغلی چې واک د شخصي لوړتیا سند نه، بلکې امانت او د حساب وړ مسؤولیت دی.

په روایت کې هغه له خلکو غواړي چې که سم کار وکړي، مرسته ورسره وکړي، او که تېروځي، سمون ته یې راوبولي. همدارنګه ټینګار کوي چې کمزوری به تر هغه د ده په نزد قوي وي چې خپل حق ترلاسه کړي، او قوي به تر هغه کمزوری وي چې حق ترې واخیستل شي.

د حضرت ابوبکر رض د لومړۍ وینا مضمون په ګڼو تاریخي سرچینو کې نقل شوی دی. د روایت د سند او د الفاظو د دقیقې بڼې په اړه د سرچینو ترمنځ تفصیل شته؛ له همدې امله دلته یې ارزښت د یوه مشهور تاریخي ـ اخلاقي مضمون په توګه اخیستل کېږي، نه د بې‌اختلافه حدیثي متن په توګه.

نو پوښتنه دا ده: که موږ د حضرت ابوبکر رض خلافت د اسلامي تاریخ د ویاړ برخه بولو، ایا د هغه د ځان‌محاسبې، د ولس د حق غوښتنې د منلو او د ځواکمن پر وړاندې د کمزوري د حق د ساتنې اصل هم په خپل کور، اداره او ټولنیز نفوذ کې منو؟

که د خلفای راشدینو نوم زموږ د ویاړ برخه وي، ایا د هغوی د کردار معیار هم زموږ د عمل معیار دی؟

(ابن هشام، السيرة النبوية؛ الطبري، تاریخ الرسل والملوک؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة).

څلورم: افغانیت په کومو منل شوو ټولنیزو ارزښتونو کې څرګندېږي؟

افغانستان د قومونو، ژبو، سیمو او سیمه‌ییزو دودونو له پلوه رنګارنګ هېواد دی؛ له همدې امله «افغاني کلتور» یوه واحده، یو شان او بې‌توپیره ټولګه نه ده. سره له دې، د افغانستان په اړه انسان‌پوهنیزو او ټولنیزو څېړنو کې د کورنۍ او خپلوانو پیوستون، مېلمه پالنه، وفاداري، د سختۍ پر مهال مرسته، د ټولنیزو اړیکو ساتنه او د عزت احساس د بېلابېلو افغان ټولنو د مثبتو کلتوري ارزښتونو او ټولنیزو ځانګړنو په توګه ثبت شوي دي.

دا ارزښتونه باید د ټول افغانستان پر هرې سیمې او هرې ډلې په مطلق ډول تعمیم نه شي؛ بلکې د کلتوري تنوع په پام کې نیولو سره دې وپېژندل شي. د افغانستان د ټولنیز جوړښت، خپلوي، سیمه‌ییزو اړیکو او مېلمه پالنې په اړه د Dupree (1973)، Barfield (2008, 2010) او Marsden (2012) څېړنې د دې بحث لپاره مهم علمي شالید برابروي.

له بلې خوا، علمي او اصلاحي فکر غوښتنه کوي چې هېڅ کلتور له کره کتنې پورته ونه ګڼل شي.

هر دود یوازې په دې دلیل سم نه دی چې پخوانی دی. که کوم دود د انسان کرامت ته زیان رسوي، د ماشوم حق محدودوي، د یتیم مال له خطر سره مخ کوي یا د کورنۍ دننه بې‌عدالتي عادي کوي، باید د دین، عدالت او انسانیت له معیارونو سره وکتل شي.

مثبت افغانیت د افغاني ټولنې د ښو کلتوري ارزښتونو ساتنه او پیاوړتیا ده؛ د هر زاړه رواج بې‌پوښتنې دفاع نه ده.

پنځم: ولې زموږ د ارزښتونو د ادعا او ورځني عمل ترمنځ واټن شته؟

د څېړنې تر ټولو مهمه پوښتنه همدا ده. موږ په ویاړ وایو: انسان یو، مسلمان یو او افغان یو. خو د دې هویتونو اخلاقي ارزښت په شعار نه سنجول کېږي. اصلي ازموینه هغه وخت پیلېږي چې شخصي ګټه مو له عدالت سره ټکر وکړي، خپلوان مو تېروتنه وکړي، پر کمزوري واک ولرو، یا مخالف مو د خپل حق غوښتنه وکړي.

انسان ښايي د عامه عدالت ملاتړ وکړي، خو د میراث په وېش کې د خپلې خور حق کم کړي؛ د یتیم د پالنې خبرې وکړي، خو د یتیم په مال کې بې‌پروایي وکړي؛ د کورنۍ عزت مهم وبولي، خو د کور غړي په سپکاوي او وېرې اداره کړي؛ یا د افغاني ټولنې پر مثبتې مېلمه پالنې وویاړي، خو له خپل بې‌وزلي ګاونډي سره بې‌تفاوته پاتې شي. دا تضادونه د ټولنې د سپکاوي دلیل نه دي؛ بلکې د سمون اړتیا راښيي.

یا د افغاني ټولنې پر مثبتې مېلمه پالنې وویاړي، خو له خپل بې‌وزلي ګاونډي سره بې‌تفاوته پاتې شي. دا تضادونه د ټولنې د سپکاوي دلیل نه دي؛ بلکې د سمون اړتیا راښيي.

شپږم: عدالت ولې له حاکمیت څخه تر کورنۍ پورې یو واحد اخلاقي معیار دی؟

موږ ډېر وخت عدالت له محکمې، حکومت او سیاست سره تړو، خو عدالت له کور څخه پیلېږي. په کور کې د اولادونو ترمنځ ناروا توپیر، د ښځې او مېړه د حقونو نابرابري، د میراث په برخه کې ناسمه لاسوهنه، د ماشوم د نظر په بشپړه توګه بې‌ارزښته ګڼل او د کمزوري غړي سپکاوی د عدالت له بحث څخه جلا نه دي.

که یو څوک له دولت څخه عدالت غواړي، خو په خپل کوچني قدرت کې بې‌عدالتي کوي، د عدالت مفهوم یې نیمګړی دی.

اخلاقي بلوغ هغه وخت څرګندېږي چې انسان عدالت یوازې د ځان په ګټه نه، بلکې د ځان پر خلاف هم ومني.

همدا د انسانیت له تر ټولو سختو معیارونو څخه دی: عدالت هغه وخت منل چې زموږ پر خپله ګټه هم دروند تمامېږي.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ
ژباړه: «اې مؤمنانو! په عدالت ټینګ ودرېږئ، که څه هم د خپل ځان پر خلاف وي.» (النساء: ۱۳۵)
د عدالت او حکمت تطبیقي بېلګه — حضرت عمر فاروق رض: د حضرت عمر رض د خلافت له تجربې څخه یو مهم فقهي او اداري درس دا دی چې د حکم پلي کول باید د واقعیت، علت، اضطرار او د خلکو د حقونو له درک سره مل وي.

د «عام الرماده» د سختې قحطۍ په اړه تاریخي او فقهي سرچینې د اړتیا او اضطرار حالت یادوي، او د غلا د حد د نه پلي کېدو مسئله د فقهي بحث موضوع شوې ده. په صحیح بخاري (۳۰۵۹) کې راغلي چې حضرت عمر رض خپل د څړځای مسؤول «هُنَيّ» ته د مظلوم له دعا څخه د وېرېدو او له لږ مال لرونکو خلکو سره د نرمۍ سپارښتنه وکړه. په موطأ مالک کې د حاطب د غلامانو د غلا یو روایت هم نقل شوی چې حضرت عمر رض پکې د لوږې او د مالک د مسؤولیت اړخ ته پام کوي.

اووم: کورنۍ ولې د انسانیت لومړنی ښوونځی بلل کېدای شي؟

ماشوم د عدالت لومړنی تعریف له کتابه نه، له کوره زده کوي. د درناوي لومړنی احساس د مور او پلار په چلند کې ویني. د ښځې او سړي د مقام په اړه لومړنۍ انګېرنه په کورنۍ کې جوړوي. که په کور کې د زور ژبه عادي وي، ماشوم ښايي زور د نظم وسیله وبولي؛ او که خبرې، انصاف او مینه وي، د سالم ټولنیز چلند بنسټ پیاوړی کېږي.

له همدې امله کورنۍ یوازې شخصي چاپېریال نه دی؛ د راتلونکې ټولنې لومړنی روزنځای دی. د ټولنې د سمون لوی شعارونه هغه وخت کم اغېز لري چې په کورني ژوند کې تحقیر، وېره او بې‌عدالتي عادي وي.

که غواړو ټولنه بدله شي، د انسانیت تمرین باید د کور له ورځني چلند، د ماشوم له پوښتنې او د ښځې او مېړه له متقابل درناوي څخه پیل شي.

اتم: د یتیم، ماشوم او کمزوري حالت ولې د ټولنیز وجدان معیار دی؟

د یوې ټولنې د انساني حالت د ارزونې لپاره یوازې ځواکمنو ته مه ګورئ؛ د کمزورو ژوند هم وګورئ. یتیم، بې‌وزلی، معلول، کونډه، زاړه او بې‌وسه کسان د ټولنیز وجدان رښتینې کچه ښيي. که د کمزوري حق یوازې تر خیرات پورې محدود شي، عدالت نیمګړی پاتې کېږي. کمزوری انسان یوازې اړتیا نه لري؛ حق هم لري.

یتیم باید د خواخوږۍ تر څنګ د زده کړې، روغتیا، امنیت، مال، میراث، عاطفي ملاتړ او ټولنیز درناوي حق ولري. د ماشوم حق هم یوازې خوراک او جامې نه دي؛ له سپکاوي او تاوتریخوالي څخه خوندیتوب، د زده کړې فرصت او د سالمې ودې چاپېریال هم پکې شامل دي.

د افغانستان د ماشومانو د حقونو او ساتنې په اړه د UNICEF د ۲۰۲۱ کال وضعیت‌شننه هم پر حق‌محور چوکاټ، خوندیتوب او برابرۍ ټینګار کوي.

د مال، خیر او ټولنیز خدمت بېلګه — حضرت عثمان غني رض: د حضرت عثمان رض په سیرت کې سخاوت یوازې شخصي خیرات نه و؛ د عامه اړتیاوو د پوره کولو بڼه یې هم لرله. په جامع الترمذي (۳۶۹۹) کې د «بئر رومة» د څاه د اخیستلو او د شتمن، بې‌وزلي او مسافر د استفادې لپاره د عامولو، او همدارنګه د «جیش العسرة» د تجهیز د ملاتړ روایت راغلی او ترمذي یې «حسن صحیح غریب» بللی دی.

له دې ځایه یوه معاصره پوښتنه راولاړېږي: که موږ حضرت عثمان رض د سخاوت سمبول بولو، ایا زموږ شتمني، مسلکي پوهه، منصب او امکانات هم د عام خیر، زده کړې، روغتیا، اوبو، یتیم او اړمن د اوږدمهاله پیاوړتیا لپاره برخه لري، که سخاوت مو یوازې په خبرو او موسمي صدقو محدود دی؟

اسلامیت او انسانیت دا پوښتنه کوي چې مال تر کومه د انسان د عزت او د ټولنې د دوامدار خیر وسیله ګرځي. (جامع الترمذي، ۳۶۹۹)

نهم: د ټولنې اصلاح یوازې د حاکمیت دنده ده، که د ټولو ګډ مسؤولیت؟

د ټولنې سمون یوازې د دولت دنده نه ده. دولت خپل مسؤولیت لري، خو کورنۍ، ښوونځی، جومات، رسنۍ، قومي او ټولنیز مشران، مسلکي کسان او عادي وګړي هم برخه لري. که هر څوک مسؤولیت پر بل واچوي، اصلاح یوازې په شعار کې پاتې کېږي.

ټولنه هغه وخت سمون ته نږدې کېږي چې کره کتنه د شخصي دښمنۍ پر ځای د روښانه معیار پر بنسټ وي؛ د خپل کس تېروتنه هم تېروتنه وبلل شي؛ د بل قوم یا ډلې حق هم د خپل حق په شان مهم وګڼل شي؛ او د شرم ناسالم فرهنګ د زده کړې او سمون مخه ونه نیسي.

انسانیت دا نه غواړي چې ټول خلک بې‌خطا وي؛ بلکې غواړي چې خطا ومنو، سمون وکړو او د زیان د تکرار امکان کم کړو.
د اختلاف پر مهال د حقونو پوښتنه — حضرت علي کرم الله وجهه: د حضرت علي رض د خلافت دوره له سختو سیاسي او ټولنیزو اختلافونو سره مخ وه. په کلاسیکو فقهي او تاریخي سرچینو کې له خوارجو سره د هغه په چلند کې دا اصل نقل شوی چې تر هغه چې مخالف لوری عملاً جګړه نه وي پیل کړې، یوازې د نظر او شعار له امله دې ورسره جګړه نه پیلېږي او د جومات او عامه حقونو له ځینو برخو دې نه محرومېږي. د دې نقل د سند د قوت په اړه بحث شته؛ نو دلته یې ارزښت د تاریخي ـ فقهي نقل په توګه دی، نه د بې‌اختلافه صحیح حدیث په توګه.

خو له دې څخه یوه مهمه اصلاحي پوښتنه راولاړېږي: ایا موږ د خپل مخالف انساني کرامت او بنسټیز حقونه هغه مهال هم ساتلی شو چې له موږ سره موافق نه وي؟

ایا علم، فقه او قدرت د اختلاف د چوپولو وسیله ګرځوو، که د حق، دلیل او د زیان د مخنیوي لپاره یې کاروو؟ د خلفای راشدینو د نوم درناوی هغه وخت ژوره معنا پیدا کوي چې د اختلاف پر مهال د اصولو ساتنه هم زموږ په کردار کې څرګنده شي. (البیهقي، معرفة السنن والآثار، باب القوم يظهرون رأي الخوارج؛ د سند له پلوه د بحث وړ نقل)

محوري بحث: ولس د واک د دوام وسیله دی، که د مشروعیت او ثبات بنسټ؟

پوښتنه: ایا ولس د حاکم نظام د دوام لپاره یوازې تابع ځواک دی، چې د نظام د بقا په نوم یې حقونه، غږ، شکایت او مشروع غوښتنې ثانوي وګڼل شي؛ که همدا ولس د حاکمیت د اخلاقي، ټولنیز او ملي مشروعیت، ثبات او دوام اساسي محور دی؟ که ولس د حاکمیت محور وي، نو د هغه د شکایت اورېدل، د حق غوښتنې منل، د ظلم مخنیوی او د مسؤولینو حساب‌ورکونه د نظام کمزوري ده، که د یوه عادل، باوري او مسؤول نظام د قوت نښه؟

۱۰.۱ لنډ ځواب: واک امانت دی، ولس د مسؤولیت محور دی

ځواب په شعار کې نه، په اصولو کې دی. په اسلامي سیاسي او اخلاقي فکر کې واک یوازې امتیاز نه، امانت او مسؤولیت دی.

په انساني اخلاقو کې د انسان کرامت او حق د واک د مصلحت تر سیوري لاندې نه ورکېږي.

د افغاني ټولنې په مثبتو مشورتي دودونو کې هم د خلکو د حال اورېدل، جرګه، مخامخ خبرې او د عزت ساتل ارزښت لري.

نو ولس د واک د کارولو وسیله نه، بلکې د عامه مسؤولیت اساسي مخاطب دی.

۱۰.۲ شرعي بنسټ: امانت، عدالت او شورا

قرآن کریم د امانتونو د سپارلو او د خلکو ترمنځ د عدالت حکم کوي: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ». ژباړه: «الله تاسو ته امر کوي چې امانتونه خپلو اهل ته وسپارئ، او کله چې د خلکو ترمنځ پرېکړه کوئ، په عدالت یې وکړئ.» (النساء: ۵۸) له دې لید څخه د حاکمیت ارزښت د ځواک په لرلو نه، بلکې د امانت په ادا کولو، د حق په رعایت او د خلکو د حال په درک کولو کې سنجول کېږي.

قرآن د مؤمنانو یوه ځانګړنه داسې بیانوي: «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ»؛ یعنې چارې یې په خپلمنځي مشوره ترسره کېږي (الشورى: ۳۸). همدارنګه رسول الله ﷺ ته لارښوونه شوې: «وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ»؛ یعنې په چارو کې له هغوی سره مشوره وکړه (آل عمران: ۱۵۹). د دغو نصوصو له اخلاقي او اداري مضمون څخه دا استنباط کېدای شي چې د خلکو د نظر اورېدل، د هغوی د اړتیاوو پېژندل او د معقولې مشورې لپاره د لارو پرانیستل د مسؤولې پرېکړې له مهمو عناصرو څخه دي.

مشوره دا معنا نه لري چې هره غوښتنه باید بې له سنجشه ومنل شي؛ بلکې معنا یې دا ده چې پرېکړه کوونکی د خلکو د واقعیت، ستونزو او استدلال له اورېدو ځان بې‌نیازه نه ګڼي.

په صحیح مسلم کې د «الدین النصیحة» مشهور حدیث د خیرغوښتونکي نصیحت ساحه د مسلمانانو عامو خلکو او د هغوی د مسؤولینو تر کچې رسوي (صحیح مسلم، حدیث ۵۵). د دې اصل په رڼا کې رغنده نصیحت، د ستونزې بیان او د اصلاح غوښتنه په خپل ذات کې د دښمنۍ معنا نه لري. برعکس، کله چې په ادب، دلیل، صداقت او د عام خیر په نیت وړاندې شي، د ټولنیز مسؤولیت یوه بڼه ګرځېدای شي.

۱۰.۳ انساني بنسټ: کرامت، حق او د اعتراض مشروع ځای

له انساني پلوه، حکومت د انسان پر کرامت او بنسټیز حقونو د تېری جواز نه شي کېدای.

د خلکو شکایت، نیوکه او سوله‌ییزه اصلاح غوښتنه په خپل ذات کې د دښمنۍ معنا نه لري. البته مشروع اعتراض هم مسؤولیت لري: باید د دروغو، سپکاوي، تاوتریخوالي او د بې‌ګناه خلکو له زیان څخه ځان وساتي.

په همدې ډول حاکمیت هم باید مشروع نقد له دښمنۍ سره یو شان ونه ګڼي او د وېرې پر ځای د اورېدو، دلیل او اصلاح فضا پیاوړې کړي.

مسؤول حاکمیت د خیرغوښتونکي غږ اورېدو ته اړتیا لري.

د افغاني ټولنې په مثبتو ارزښتونو کې جرګه، مشوره، د سپین‌ږیرو او اهل‌نظر خبرې، مخامخ تفاهم او د ټولنیز عزت ساتنه اوږد فرهنګي حضور لري.

۱۰.۴ افغاني بنسټ: مشوره، جرګه او د ټولنیز عزت ساتنه

که څه هم د دغو دودونو بڼه په سیمو او ټولنو کې توپیر لري، د ولس د غږ اورېدل یوازې یو وارد شوی اداري مفهوم نه دی؛

د اسلامي شورا له اصل او د افغانستان له ځینو تاریخي ـ ټولنیزو مشورتي دودونو سره هم تړاو لري.

البته هر دود باید د عدالت، انساني کرامت او د ټولو د حقونو په معیار وسنجول شي. له همدې ځایه یوه متوازنه پوښتنه راولاړېږي:

که حاکمیت د خلکو د امنیت، عدالت، معیشت، تعلیم، روغتیا او ټولنیز نظم مسؤولیت پر غاړه لري، څنګه کولای شي د خلکو د واقعي حال له اورېدو پرته دغه امانت په ښه توګه ادا کړي؟

۱۰.۵ د توازن اصل: نه هره غوښتنه حق ده، نه هره نیوکه دښمني

علمي او عادلانه دریځ دواړه افراطونه ردوي.

نه دا سمه ده چې د ولس هره غوښتنه بې له سنجشه د حق وروستۍ کچه وګڼل شي، او نه دا چې هر شکایت، نقد یا اصلاح غوښتنه د نظام پر ضد وبلل شي.

معیار باید دلیل، عدالت، عام خیر، د زیان مخنیوی، قانوني او شرعي مسؤولیت، او د انسان کرامت وي.

د ولس د مشروع غږ اورېدل د واک د کمزورۍ نښه نه ده؛

په ډېرو حالاتو کې د تېروتنې د ژر پېژندلو، د باور د زیاتېدو، د شخړې د کمېدو او د پرېکړو د عملي اغېز د لوړولو وسیله ده.

قدرت امتیاز نه دی؛ امانت دی، مسئولیت دی او د ولس د خدمت دروند مکلفیت دی.

 مشروع حاکمیت هغه مهال خپل اخلاقي او سیاسي معنا ساتي چې د خلکو اراده، کرامت او عامه ګټه د واکمن د بقا، شخصي مصلحت او سیاسي محاسبې تر سیوري لاندې نه شي.

هر نظام چې ولس د خپل دوام وسیله، د فشار سرچینه یا د سیاسي معاملې برمته وګرځوي، په حقیقت کې د حکومت فلسفه له خدمت څخه سلطې ته اړوي؛

ځکه واک هغه وخت مشروع پاتې کېږي چې د ولس د آزادۍ او هوساینې ساتونکی وي، نه دا چې ولس د واک د بقا بیه وګرځي .

۱۰.۶ پایله: ایا مسؤول حاکمیت د اورېدو توان لري ؟

حاکم او ولس دواړه مسؤولیت لري. ولس باید خپل نظر په ادب، رښتینولۍ، دلیل، سوله‌ییز چلند او د عام خیر په نیت وړاندې کړي؛

مسؤولین بیا باید د مشروع مشورې، نصیحت، شکایت او اصلاح غوښتنې لپاره داسې باوري لارې ولري چې د وېرې پر ځای اعتماد، د چوپتیا پر ځای مسؤوله خبرې او د شخړې پر ځای اصلاح پیاوړې کړي.

په دې توګه اصلي معیار دا دی: ایا مشوره، عدالت، امانت، حساب‌ورکونه او د خلکو د حال اورېدل د ښه حاکمیت په ورځني عمل کې لیدل کېږي؟

د حاکم عزت یوازې په دې نه پیاوړی کېږي چې مخالفت کم وي؛ بلکې په دې هم پیاوړی کېږي چې د مشروع درد، اړتیا، نصیحت او اصلاح غوښتنې د اورېدو ظرفیت ولري او د دلیل په وړاندې مسؤول ځواب وړاندې کړي.

یوولسم: د ځان‌محاسبې کومې پوښتنې زموږ عمل له ارزښتونو سره نږدې کولای شي؟

• کله چې قدرت زما په لاس کې وي، ایا د کمزوري حق ساتم؟

• هغه عدالت چې له حکومت څخه یې غواړم، په خپل کور کې یې هم عملي کوم؟

• که زما خپلوان، قوم یا ملګری ظلم وکړي، ایا د حق خبره کوم؟

• ایا د خپلې خور، مېرمنې، لور، زوی او مور حقونه په یوه عادلانه معیار سنجوم؟

• ایا یتیم یوازې د صدقې اخیستونکی ګڼم، که د عزت او حق خاوند هم؟

• کله چې زما مخالف خبرې کوي، ایا د هغه انساني کرامت ساتم؟

• ایا د دین له نوم څخه د ځان د سم ثابتولو لپاره ګټه اخلم، که د خپلو اخلاقو د سمون لپاره؟

• ایا افغانیت یوازې د ویاړ کلمه ده، که د افغاني ټولنې د مثبتو کلتوري ارزښتونو — لکه مېلمه پالنې، وفادارۍ او ټولنیز مسؤولیت — عملي ژمنه هم ده؟

• کله چې دود له عدالت سره ټکر وکړي، کوم یو ته لومړیتوب ورکوم؟

• ایا خپل ماشوم ته هغه درناوی ورکوم چې له ټولنې یې د خپل ځان لپاره غواړم؟

• ایا د غریب او بې‌وسه انسان سپکاوی د هغه د فقر له امله کوم؟

• ایا د بل درد تر هغه وخته راته مهم دی چې زما شخصي ګټه ورسره نه ټکر کوي؟

• که د حضرت ابوبکر صدیق رض خلافت ستایو، ایا د واکمن د حساب‌ورکونې او د کمزوري د حق د پیاوړتیا اصل هم منو؟

• ایا د ولس مشروع، سوله‌ییز او خیرغوښتونکی غږ د دښمنۍ په سترګه ګورو، که د مشورې او اصلاح د یوه امکان په توګه؟

• ایا مسؤولین د خلکو د ستونزو د اورېدو داسې باوري لارې لري چې کمزوری انسان هم پکې له وېرې پرته خپل حق او اړتیا بیان کړای شي؟

• که د حضرت عمر فاروق رض عدالت مثال بولو، ایا د حکم تر تطبیق مخکې د علت، اضطرار، د عامل مسؤولیت او د مظلوم حالت هم سنجوو؟

• که د حضرت عثمان غني رض سخاوت ستایو، ایا خپل مال او امکانات د داسې عام خیر لپاره کاروو چې د خلکو کرامت او اوږدمهاله توانمندي پیاوړې کړي؟

• که د حضرت علي رض علم او عدالت ستایو، ایا له مخالف سره د اختلاف پر مهال هم د هغه حق، کرامت او د دلیل حق ساتو؟

دولسم: انسانیت، اسلامیت او افغانیت په کومه ګډه ساحه کې سره یوځای کېږي؟

د دې مفاهیمو ترمنځ پراخه ګډه ساحه شته. انسانیت د انسان کرامت، عدالت، رحم او مسؤولیت غواړي. اسلامیت د عدل، احسان، رحمت، امانت او د حقونو رعایت غواړي.

د افغاني ټولنې مثبت کلتوري ارزښتونه د کورنۍ پیوستون، مېلمه پالنه، وفاداري، د خپلوانو ملاتړ او ټولنیزه همکاري پیاوړې کوي. توپیر او ستونزه تر ډېره په نومونو کې نه، بلکې د ارزښت او عمل ترمنځ په واټن کې راڅرګندېږي.

له همدې امله د سمون لپاره تر ټولو پیاوړې پوښتنه دا نه ده چې «موږ ښه خلک یو که بد؟»؛

بلکې دا ده چې «کوم ارزښتونه مو منلي دي، کوم یې عملي کوو، او په کومو برخو کې مو عمل له خپلې ادعا شاته پاتې دی؟»

دا ډول پوښتنه دفاعي حالت کموي او د ځان‌ارزونې او سمون دروازه پرانیزي.

بحث

د انسانیت بحث هغه وخت سطحي کېږي چې یوازې د مهربانۍ په څو جملو محدود شي. انسانیت له جوړښتي عدالت سره هم تړاو لري. که په کورنۍ کې د میراث حق نه ورکول کېږي، ماشوم د تاوتریخوالي له وېرې چوپ وي، یتیم د خپل مال د دفاع توان نه لري، یا بې‌وزلی د عزت له حقه محروم وي، نو یوازې د خیرات دود د انسانیت ټولې اړتیاوې نه پوره کوي. خیرات مهم دی، خو حق تر خیرات مخکې راځي.

همدارنګه د کلتور کره کتنه باید د کلتور د سپکاوي معنا ونه لري. هر ژوندی کلتور د خپل وخت له اړتیاوو سره د ځان د بیا کتنې وړتیا لري. د افغاني ټولنې هغه مثبت کلتوري ارزښتونه چې د انسان کرامت، د کورنۍ پیوستون، مېلمه پالنه، وفاداري او ټولنیزه مرسته پیاوړې کوي، د ساتنې او پیاوړتیا وړ دي؛

او هغه دودونه چې د انسان کرامت ته زیان رسوي، باید په علمي، دیني او ټولنیز بحث کې وڅېړل شي.

په همدې معنا سمون د هویت له منځه وړل نه دي؛ بلکې د هویت د هغو برخو پیاوړي کول دي چې له کرامت، عدالت او عام خیر سره سازګار وي. اسلامي اخلاق هم یوازې په ظاهري دیندارۍ نه سنجول کېږي؛ د عبادت تر څنګ امانت، عدالت، ژمنه، رحم، د حقونو رعایت او د ظلم مخنیوی د اخلاقي دیندارۍ مهمې نښې دي.

او د خلکو د حال اورېدل باید د مسؤولیت له منطق څخه جلا ونه ګڼل شي. د عبادت تر څنګ د خلکو حقونه، امانت، عدالت، ژمنه، رحم او د ظلم مخنیوی د اخلاقي دیندارۍ بنسټیزې برخې دي. که د دیني هویت او ټولنیز چلند ترمنځ واټن پیدا شي، د حل لاره د دین کمزوری کول نه دي؛ بلکې د دین د اخلاقي مضمون ژورول او په عمل کې یې څرګندول دي.

پایله

د دې څېړنې اساسي پایله دا ده چې انسان، انسانیت، اسلامیت او افغانیت څلور بېل، خو سره تړلي مفاهیم دي چې د انسان د ذات، اخلاقو، دیني مسؤولیت او ملي ـ ټولنیز تړاو بېلابېل اړخونه بیانوي.

د دغو څلورو مفاهیمو ګډ اخلاقي جوهر په دې کې راټولېږي:

انسان د کرامت ذاتي حق لري؛ انسانیت د همدې کرامت د ساتنې اخلاقي وجیبه ده؛

اسلامیت عدالت، امانت، رحمت، شورا او د حقونو رعایت د مسؤولیت په توګه مطرح کوي؛

او مثبت افغانیت د عزت، خپلمنځي ملاتړ، مشورې او ټولنیز پیوستون د ساتنې ملي ـ کلتوري ژمنتیا ده. د عامه حاکمیت په کچه د همدې اصولو منطقي پایله دا ده چې ولس د واک وسیله نه، بلکې د واک د مسؤولیت محور دی. نو ایا هغه نظام چې د ولس پر امنیت، عدالت او حقونو مسؤول دی، د ولس له غږ او مشروع حق غوښتنې پرته خپل اخلاقي او ټولنیز هدف بشپړولای شي؟

انسان د وجود او وړتیا نوم دی؛ انسانیت د همدې وړتیا د اخلاقي او عملي څرګندونې نوم دی؛

اسلامیت له ایمان او شرعي ارزښتونو سره د ژوند د سمون غوښتنه ده؛

او مثبت افغانیت د افغاني ټولنې د هغو مثبتو کلتوري ارزښتونو ساتنه او پیاوړتیا ده چې د کورنۍ پیوستون، عزت، مېلمه پالنه، وفاداري او ټولنیزه همکاري پیاوړې کوي.

خو ارزښت یوازې هغه وخت رښتینی ارزښت ګرځي چې انسان یې د ګټې، قدرت او اختلاف په وخت کې هم عملي کړي.

عدالت هغه وخت معنا لري چې د خپل ځان پر خلاف یې هم ومنو، او رحم هغه وخت وزن لري چې له کمزوري سره د عزت له مخې وي.

مثبت افغانیت هغه وخت رغنده کلتوري ځواک ګرځي چې د انسان کرامت ته ځای ورکړي. اسلامیت هغه وخت په ټولنیزو اخلاقو کې څرګندېږي چې د خلکو حق، امانت، عدل، رحمت او مشوره پکې ژوندي وي.

مسؤول حاکمیت هم هغه وخت خپل اخلاقي اعتبار پیاوړی کوي چې د خلکو د مشروع غږ، ستونزو او خیرغوښتونکي نصیحت د اورېدو ظرفیت ولري.

نو د اصلاح لومړی ګام دا نه دی چې تل نور ملامت کړو؛ لومړی باید له ځانه وپوښتو: په خپل کوچني قدرت کې څنګه انسان یم؟ په خپل کور کې څومره عادل یم؟

له کمزوري سره څنګه چلند کوم؟

د هغه چا حق چې زما له ډلې نه دی، څومره راته مهم دی؟

همدا پوښتنې د لوی ټولنیز بدلون واړه، خو واقعي پیلونه دي.

په لنډه توګه، انسانیت یوازې دا نه دی چې انسان ووسو؛ انسانیت دا دی چې د بل انسان په وجود کې هماغه کرامت، حق او درد ووینو چې د خپل ځان لپاره یې منو.

اسلام دا مسؤولیت د عدل، رحمت او احسان په ژبه بیانوي، او د افغاني ټولنې مثبت کلتوري ارزښتونه یې د کورنۍ، عزت، مېلمه پالنې، وفادارۍ او ټولنیزې همکارۍ له لارې پیاوړي کولای شي. زموږ د ارزښتونو رښتینې اندازه په خبرو کې نه، بلکې په ورځني عمل کې ده.

وړاندیزونه

• په ښوونځیو، پوهنتونونو او دیني زده کړو کې دې د اخلاقو بحث یوازې حفظي نه وي؛ د ورځني ژوند له بېلګو سره دې وتړل شي.

• د کورنۍ په روزنه کې دې د درناوي، خبرو، انصاف او د ماشوم د شخصیت پر ارزښت ټینګار وشي.

• د یتیم او کمزوري د ملاتړ چارې دې له موسمي خیرات څخه د حق، زده کړې او اوږدمهاله پیاوړتیا پر لور پراخې شي.

• د کلتوري ارزښتونو په بحث کې دې د افغاني ټولنې مثبت دودونه او ارزښتونه پیاوړي شي، او زیانمن رواجونه دې د دین، قانون او انسانیت له معیارونو سره په علمي او مؤدبانه توګه وڅېړل شي.

• د ټولنیزې کره کتنې ژبه دې د تحقیر پر ځای د ځان‌محاسبې، دلیل، درناوي او سمون ژبه وي.

• عدالت دې یوازې له دولت څخه غوښتنه نه وي؛ په کور، کارځای، ښوونځي او سیمه‌ییزه ټولنه کې دې هم عملي معیار وګرځي.

• د عامه چارو مسؤولین دې د ولس د ستونزو، شکایتونو او رغنده وړاندیزونو د اورېدو لپاره روښانه، باوري او د درناوي وړ مشورتي لارې پیاوړې کړي.

• د ولس له لوري دې د حق غوښتنې او کره کتنې ژبه د سپکاوي او تحریک پر ځای د دلیل، ادب، خیرغوښتنې او سوله‌ییزې اصلاح ژبه وي.

• د اسلامي شورا، امانت او عدالت اصول دې د ادارې، جومات، ښوونځي، کورنۍ او ټولنیزو بنسټونو په ورځنیو پرېکړو کې د عملي معیار په توګه وکارول شي.

سرچینې

۱. القرآن الکریم: البقرة ۳۰؛ النساء ۲، ۳۶، ۱۳۵؛ المائدة ۸، ۳۲؛ النحل ۹۰؛ الإسراء ۷۰؛ الحجرات ۱۳؛ الضحی ۹؛ آل عمران ۱۵۹؛ الشورى ۳۸.

۲. Aristotle. Politics.

۳. Aristotle. Nicomachean Ethics.

۴. Kant, Immanuel. Groundwork of the Metaphysics of Morals.

۵. Al-Ghazali, Abu Hamid. Ihya Ulum al-Din.

۶. Ibn Khaldun, Abd al-Rahman. Al-Muqaddimah.

۷. Durkheim, Émile. The Rules of Sociological Method.

۸. Allport, Gordon W. “The Historical Background of Social Psychology.” In Handbook of Social Psychology.

۹. Cooley, Charles Horton. Human Nature and the Social Order.

۱۰. UNICEF. Situation Analysis of Children and Women in Afghanistan. Kabul: UNICEF Afghanistan, August 2021.

۱۱. UNICEF Afghanistan. Programme Brief: Child Protection. Kabul: UNICEF Afghanistan, 2020.

۱۲. Ibn Hisham. Al-Sirah al-Nabawiyyah; Al-Tabari. Tarikh al-Rusul wa al-Muluk; Ibn Kathir. Al-Bidayah wa al-Nihayah. (د حضرت ابوبکر صدیق رض د خلافت د پیل د مشهور تاریخي روایتونو لپاره.)

۱۳. Ibn Kathir. Al-Bidayah wa al-Nihayah, 6/305. (د حضرت ابوبکر رض د لومړۍ وینا او د سند د ارزونې اړوند.)

۱۴. Al-Bukhari. Sahih al-Bukhari, Hadith 3059 (Book 56, Hadith 264).

۱۵. Malik ibn Anas. Al-Muwatta, Kitab al-Aqdiyah. (د حاطب د غلامانو د غلا روایت؛ د سند د اتصال په اړه د محدثینو اختلاف ته دې پام وشي.)

۱۶. Al-Tirmidhi. Jamiʿ al-Tirmidhi, Hadith 3699 (Book 49, Hadith 95). (د بئر رومة او جیش العسرة روایت؛ ترمذي: حسن صحیح غریب.)

۱۷. Al-Bayhaqi. Maʿrifat al-Sunan wa al-Athar, Kitab Qital Ahl al-Baghy. (د حضرت علي رض او خوارجو د حقونو په اړه تاریخي ـ فقهي نقل؛ د سند درجه د بحث وړ ده.)

۱۸. Al-Durar al-Saniyyah; Al-Mawsuʿah al-Fiqhiyyah. (د قحط، اضطرار او د حد د تطبیق د شرایطو اړوند فقهي بحث.)

۱۹. القرآن الکریم: آل عمران ۱۵۹؛ النساء ۵۸؛ الشورى ۳۸. (د شورا، امانت او عدالت اړوند آیتونه.)

۲۰. Muslim ibn al-Hajjaj. Sahih Muslim, Hadith 55. («الدین النصیحة».)

۲۱. Al-Mawardi, Abu al-Hasan. Al-Ahkam al-Sultaniyyah. (د عامه ولایت، مسؤولیت او د رعیت د مصالحو کلاسیک بحثونه.)

۲۲. Ibn Taymiyyah, Ahmad ibn Abd al-Halim. Al-Siyasah al-Sharʿiyyah fi Islah al-Raʿi wa al-Raʿiyyah. (د امانت، عدالت او د عامه چارو د اصلاح بحثونه.)

۲۳. Dupree, Louis. Afghanistan. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1973.

۲۴. Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2010. DOI: 10.23943/princeton/9780691145686.001.0001

۲۵. Barfield, Thomas. “Culture and Custom in Nation-Building: Law in Afghanistan.” Maine Law Review 60, no. 2 (2008): 347–373.

۲۶. Marsden, Magnus. “Fatal Embrace: Trading in Hospitality on the Frontiers of South and Central Asia.” Journal of the Royal Anthropological Institute 18, suppl. 1 (2012): S117–S130. DOI: 10.1111/j.1467-9655.2012.01767.x

۲۷. Hamoudi, Salah Al Tijani. “Caliph Umar’s Handling of the Problem of Hunger During the Famine Year.” Journal of King Abdulaziz University: Islamic Economics 1, no. 1 (1989): 85–109. DOI: 10.4197/islec.1-1.12

محمد همایون همت، MD, PhD

ایا د کابل دیپلوماتیکه دروازه یو ځل بیا امریکا ته پرانیستل کېږي؟

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: