افغانستان؛ د قومي علایقو هاخوا د یوه ملت د بیا موندلو فلسفه

زموږ تر ټولو ستره غمیزه ښايي جګړه نه وي؛
ښايي تر جګړې هم ستره تراژیدي دا وي چې موږ لا تر اوسه نه ده زده کړې چې د جګړې له پایلو سره څنګه فکري چلند وکړو.

موږ لا هم د خپل تاریخ له قاتلانو څخه قهرمانان جوړوو، له ورانونکو څخه مشران، او له هغو کسانو څخه چې د خلکو پر ژوند، عزت، آزادۍ او کرامت یې تېری کړی، د نجات تمه کوو.

درد یوازې دا نه دی چې موږ جګړې کړې دي؛
درد دا دی چې کله ناکله د جګړې عامل ته د سولې نوم ورکوو.

درد دا نه دی چې زموږ په منځ کې قومي، ژبني او مذهبي توپیرونه شته؛
درد دا دی چې موږ دغه توپیرونه د عدالت پر ځای د وفادارۍ معیار ګرځولي دي.

زه له پښتون سره ستونزه نه لرم، له تاجک سره نه، له هزاره سره نه، له ازبک سره نه او نه د افغانستان له کوم بل قوم سره.
قوم انسان نه مجرم کوي او نه قهرمان.

انسان د خپلو اعمالو له مخې ارزښت پیدا کوي.

که یو ظالم زموږ له قومه وي، ظلم یې باید ظلم وي؛ او که یو عادل زموږ له قومه نه وي، عدالت یې باید عدالت وي.

همدا هغه ځای دی چې زموږ د سیاسي بلوغ ازموینه پیلېږي.

تر هر نوم وړاندې: موږ افغانان یو

موږ باید یوه ساده، خو ژوره حقیقت بېرته تر لاسه کړو:

تر هر قومي، ژبني، سیمه‌ییز او سیاسي نوم وړاندې، موږ د افغانستان د ګډ برخلیک انسانان یو.

پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ، نورستانی، پشه‌یی او د دې خاورې نور قومونه د افغانستان د تاریخي او ټولنیز جوړښت برخې دي.

زموږ توپیرونه باید د ګډ کور د ویجاړولو وسیله نه، بلکې د ګډ کور د بډاینې او جوړونوسرچینه وي.

موږ د دې لپاره نه یو پیدا شوي چې د خپلو قومي نومونو تر شا پټ شو؛
موږ باید داسې ملي هویت ولرو چې قومي هویتونه پکې د یو بل د حذف وسیله نه، بلکې د یوه پراخ ګډ هویت برخې وي.

له همدې امله، زموږ لومړنی سیاسي او اخلاقي مسئولیت باید افغانستان او د افغانستان خلک وي.

که یو کار زموږ د قوم لپاره ګټور، خو د افغانستان لپاره زیانمن وي، باید د هغه په اړه له ځانه وپوښتو:

ایا موږ واقعاً خپل قوم ته خدمت کوو، که د خپل هېواد راتلونکی قرباني کوو؟

د «خپل» او «پردي» له فلسفې څخه د وتلو وخت

زموږ یوه لویه فکري ستونزه دا ده چې موږ عدالت په دوو جلا تلو (ترازو) تلو.

د «پردي» ظلم ته جنایت وایو، خو د «خپل» یا خپل ظلم ته عذر پیدا کوو.

د «پردي» جنایت نه بښل کېدونکی بولو، خو د «خپل» جنایت ته د تاریخ، سیاست، مجبوریت او شرایطو نوم ورکوو.

دا عدالت نه دی.

دا قبیلوي وفاداري ده چې د عدالت جامه یې اغوستې ده.

تر هغه وخته چې زموږ اخلاق د «زموږ» او «د هغوئ» ترمنځ فرق کوي، موږ به له جګړې وروسته هم د جګړې په ذهنیت کې ژوند کوو.

ملت هغه وخت ملت کېږي چې د قانون او اخلاقو معیار یې د ټولو لپاره یو شان وي.

تاریخ باید محکمه نه، ښوونځی وي

موږ باید خپل تاریخ هېر نه کړو؛ خو تاریخ باید د راتلونکو نسلونو د مسمومولو لپاره هم ونه کاروو.

د تاریخ د یادولو هدف باید غچ (انتقام) نه وي؛
هدف باید پوهاوی وي.

موږ باید خپلو ماشومانو ته ونه وایو:

«ستاسې قوم د هغوی دښمن دی.»

بلکې باید ووایو:

«ستاسې نیکونو تېروتنې کړې دي؛ تاسې یې زده کړئ او تکرار یې نه کړئ.»

د تاریخ تر ټولو ستر درس دا نه دی چې څوک زموږ دښمن و؛
بلکې دا دی چې موږ ولې دښمنان شو، څه مو له لاسه ورکړل، او څنګه کولای شو چې بیا یې تکرار نه کړو؟

هغه ملت چې یوازې خپل قربانیان یادوي، خو خپل مسئولیتونه هېروي، نیمګړی تاریخ جوړوي.

او هغه ملت چې یوازې د نورو جنایتونه ویني، خو د خپلو خلکو جنایتونه نه شي لیدلای، لا تر اوسه یې عدالت نه دی زده کړی.

اتل (قهرمان) څوک دی؟

موږ باید د قهرمان مفهوم له سره تعریف کړو.

قهرمان هغه څوک نه دی چې ډېر خلک یې نوم اخلي.

قهرمان هغه نه دی چې د یوې ډلې احساسات راپاروي.

قهرمان هغه نه دی چې د جګړې ډېرې کیسې ولري.

قهرمان هغه دی چې د انسان ژوند ته ارزښت ورکړي، د ظلم پر وړاندې ودرېږي، د قدرت پر وړاندې قانون ومني او د خپل شخصي یا د خپلې ډلې پر ځای د عامه خیر لپاره کار وکړي.

همدارنګه، مشر هغه څوک نه دی چې یوازې خلک یې «مشر» وبولي.

مشر هغه دی چې:

• مسئولیت ومني؛
• د خلکو حقونه رعایت کړي؛
• مخالف ته د انسان په سترګه وګوري؛
• د قانون تابع وي؛
• د خپلو تېروتنو حساب ورکړي؛
• د قدرت محدودیت ومني؛
• او د خپل هېواد راتلونکی د شخصي واک قرباني نه کړي.

نو زموږ پوښتنه باید دا نه وي:

«دا څوک دی؟»

بلکې دا:

«چې څه یې کړي دي؟»

افغانستان د سیاستوالو ملکیت نه دی

افغانستان د یوه مشر، یوه ګوند، یوه قوم، یوې سیمې او یا یوې نظریې شخصي ملکیت نه دی.

افغانستان د میلیونونو انسانانو ګډ کور دی.

هغه بزګر چې په کلي کې کار کوي، هغه ښوونکی چې ماشومانو ته درس ورکوي، هغه محصل چې د خپل راتلونکي لپاره هڅه کوي، هغه سوداګر چې اقتصاد چلوي، هغه مور چې اولاد روزي او هغه ځوان چې د خپل هېواد د آبادۍ خوب ویني، د افغانستان اصلي پانګه همدوی دي.

د افغانستان سیاست باید د خلکو د ژوند لپاره وي؛
نه دا چې د خلکو ژوند د سیاست قرباني شي.

موږ داسې سیاست ته اړتیا لرو چې پوښتنه وکړي:

څنګه کولای شو انسان وژغورو؟

نه داسې سیاست چې تل وپوښتي:

څنګه کولای شو واک وساتو؟

له احساساتي وفادارۍ څخه تر عقلاني وطن‌دوستۍ

وطن‌دوستي دا نه ده چې د خپل وطن د هرې تېروتنې دفاع وکړو.

ریښتینې وطن‌دوستي دا ده چې د خپل وطن د اصلاح لپاره د هغه نیمګړتیاوې ومنو.

که موږ افغانستان سره مینه لرو، باید د افغانستان د کمزوریو په اړه هم صادق واوسو.

که زموږ په ټولنه کې ظلم وي، باید ووایو ظلم دی.

که فساد وي، باید ووایو فساد دی.

که قومي تبعیض وي، باید ووایو تبعیض دی.

که زموږ خپل محبوب مشر تېروتنه کوي، باید د هغه د نوم پر ځای د عمل ارزونه وکړو.

وطن‌دوستي د ړندې دفاع نوم نه دی؛ د مسئولیت نوم دی.

اوس باید څه وکړو؟

د دې فکر ارزښت هغه وخت پیدا کوي چې په عمل بدل شي.

موږ کولای شو له خپل ځان څخه پیل وکړو:

۱. د هر انسان ارزونه د قوم پر ځای د کردار او عمل له مخې وکړو.

۲. د خپل او پردي لپاره یو شان اخلاقي او حقوقي معیار ولرو.

۳. د هغو شخصیتونو قهرمان‌کول ودروو چې د افغانانو حقونه یې تر پښو لاندې کړي وي.

۴. د تاریخ په اړه له احساساتي روایتونو څخه د مستندو او څو اړخیزو معلوماتو پر لور حرکت وکړو.

۵. خپلو ماشومانو ته د قومي کرکې پر ځای د ګډ ژوند، قانون، مسئولیت او انساني کرامت درس ورکړو.

۶. په ټولنیزو رسنیو کې د هرې قومي او سیاسي پاروونکې خبرې له خپرولو مخکې فکر وکړو چې دا خبره افغانستان جوړوي که یې لا وېشي.

۷. د سیاستوالو ملاتړ د شعار پر ځای د برنامې، کارنامې، وړتیا او حساب‌ورکونې پر بنسټ وکړو.

۸. هره ورځ، حتی په وړه کچه، داسې عمل وکړو چې زموږ ټولنه لږه عادلانه، لږه متعصبه او لږه فاسده شي.

زموږ انتخاب؛ بیا هماغه زوړ تاریخ، که نوی راتلونکی؟

موږ دوه لارې لرو.

یوه دا چې هماغه پخوانۍ پوښتنې تکرار کړو:

«ته د کوم قوم یې؟»
«ستا مشر څوک دی؟»
«زموږ دښمن څوک دی؟»
«زموږ خلک څوک دي؟»

او بله دا چې نوې پوښتنې مطرح کړو:

«ته د افغانستان لپاره څه کوې؟»
«ستا مشر څومره مسئول دی؟»
«زموږ دښمن ظلم دی که یو قوم؟»
«ایا د افغانستان هر انسان د برابر عزت او حق وړ دی؟»

د افغانستان راتلونکی به یوازې د وسلو، تړونونو او سیاسي بدلونونو له لارې نه جوړېږي.

افغانستان تر هر څه وړاندې باید د هر افغان فکر بدل شي.

ځکه که فکر هماغه وي، مشران به بدل شي خو سیاست به بدل نه شي؛
شعارونه به بدل شي خو فرهنګ به بدل نه شي؛
بیرغونه به بدل شي خو د ظلم منطق به پاتې وي.

موږ باید داسې نسل وروزو چې د خپل قوم عزت د بل قوم په سپکاوي کې ونه ویني؛
د خپل مشر دفاع د حقیقت په قرباني کولو کې ونه کړي؛
او وطن‌دوستي د نورو دښمن ګڼلو په معنا ونه اخلي.

وروستی اصل

موږ تر هر څه مخکې افغانان یو.

زموږ قومي هویتونه زموږ د تاریخ برخه دي، خو باید زموږ د راتلونکي زندان نه شي.

زموږ تېر تاریخ زموږ د هویت برخه ده، خو باید زموږ د راتلونکي تقدیر نه شي.

زموږ مشران زموږ د سیاست برخه دي، خو باید زموږ د وجدان ځای و نه نیسي.

او زموږ سیاسي ډلې زموږ د ټولنې برخې دي، خو افغانستان باید د هېڅ ډلې برخه نه وي؛ بلکې ټولې ډلې باید د افغانستان برخه وي.

نو له نن څخه دې زموږ معیار دا وي:

لومړی انسان؛
لومړی عدالت؛
لومړی قانون؛
لومړی افغانستان؛
او بیا هر بل محدود هویت او ګوندي منفعت.

موږ اړتیا نه لرو چې د خپل هېواد د ژغورلو لپاره یو نوی دښمن پیدا کړو.

موږ اړتیا لرو چې خپل فکر بدل کړو.

ځکه ملتونه یوازې په جغرافیه نه جوړېږي؛
ملتونه په ګډو ارزښتونو، ګډ مسئولیت او ګډې راتلونکي جوړېږي.

او که موږ په ریښتینې غواړو افغانستان یو ځل بیا د ټولو افغانانو ګډ کور وي، نو باید له دې پوښتنې څخه پیل وکړو:

«زه د خپل قوم لپاره څه کولی شم؟» د دې ځواب به نه وي؛

«زه د افغانستان او د افغانستان د ټولو خلکو لپاره څه کولی شم؟»

همدا د قومي وفادارۍ څخه ملي مسئولیت ته د تېرېدو پیل دی.
همدا د تېرې جګړې له ذهنیت څخه د راتلونکي افغانستان پر لور د حرکت پیل دی.

درد افغانستان؛ فراتر از قوم و زبان

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: