د مکې ګډ دفاعي تړون

د مکې ګډ دفاعي تړون

ایا د ترکیې، پاکستان او سعودي عربستان نوی امنیتي محور د «اسلامي NATO» د راتلو نښه ده؟

یوه شننیزه او پر سرچینو ولاړه څېړنه د سیمه‌ییزو، له سیمې بهر او نړیوالو اغېزو په اړه، په ځانګړي ډول د افغانستان د ملي ګټو له لیدلوري

محمد همایون همت 

نېټه: ۱۱ اګست ۲۰۲۶

 

لنډه علمي یادونه

د مکې د تړون بشپړ حقوقي متن لا په بشپړه بڼه عام شوی نه دی؛ ځکه په دې څېړنه کې درې کټګورۍ په قصدي ډول جلا ساتل کېږي: «ثابت حقیقت» (هغه څه چې رسمي یا څو معتبرې سرچینې یې تاییدوي)، «شننیزه پایله» (د موجودو شواهدو منطقي تعبیر)، او «احتمالي حالت» (هغه پایله چې تر اوسه واقع شوې نه ده).

لنډیز: د درې دولتونو له دفاعي تړونه تر نوي امنیتي جوړښت پورې

د ۲۰۲۶ د اګست په ۷مه په مکه کې سعودي عربستان، ترکیې او پاکستان «Mecca Joint Defence Agreement» لاسلیک کړ. د رسمي څرګندونو او Reuters/AP راپورونو له مخې، تړون د ګډ مخنیوي (collective deterrence) پر اصل ولاړ دی او وسله‌وال برید پر یوه غړي، پر ټولو برید ګڼي. د اګست په ۸مه د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان وویل چې د تړون تخنیکي منطق د NATO د Article 5 له منطق سره ورته دی؛ همدارنګه د وزارتي کمېټې او په سعودي کې د دارالانشاء د جوړېدو خبره وشوه. [1][2][3]

خو دا تړون لا NATO نه دی. تر اوسه د تلپاتې ګډې قوماندې، ګډ دفاعي مالي چوکاټ، د ځواکونو د اوتومات فعالېدو، د اټومي تضمین د روښانه حقوقي مادې او د ګډو عملیاتو د اصولو بشپړ متن نه دی خپور شوی. ځکه «اسلامي NATO» تر اوسه یوازې د شننیزې پرتلی په توګه کارېدلی شي، نه د یوه ثابت حقوقي او پوځي واقعیت په توګه. [2][10][11]

د دې نسخې تر ټولو مهم نوی بدلون د ایران رسمي غبرګون دی. د اګست په ۱۰مه د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي وویل چې تهران د دې تړون د وېرې دلیل نه ویني او، که سیمه‌ییز امنیتي میکانیزم جامع او د سیمې له واقعیتونو سره برابر وي، د بهرنیو قدرتونو پر ځای د سیمه‌ییزې امنیتي ځان‌بساینې برخه کېدای شي. دا رسمي دریځ د دې ساده ادعا مخه نیسي چې ګواکې تړون په ښکاره او مستقیم ډول «ایران ضد» جوړ شوی دی. [4]

په همدې ترڅ کې، د ایران لپاره غیرمستقیم خطر ریښتینی دی. په ۲۰۲۶ کې سعودي او ایران د سخت امنیتي تقابل ته ننوتل: پر سعودي د ایراني توغندیزو بریدونو وروسته ریاض وویل چې پر تهران اعتماد مات شوی؛ Reuters وروسته د سعودي د پټو متقابلو بریدونو او د دیپلوماتیکو چینلونو د ساتلو راپور ورکړ. پاکستان هم د ایران د جګړې پر مهال سعودي ته شاوخوا ۸۰۰۰ پوځيان، JF-17 جنګي الوتکې، ډرونونه او هوايي دفاعي سیستمونه استولي وو. نو د مکې تړون د صفر له نقطې نه، بلکې پر بالفعل پوځي همکارۍ ولاړ دی. [5][6][7]

اصلي پایله دا ده: د مکې تړون باید په یو وخت کې د دریو شننیزو انګېرنو له مخې ولوستل شي: (۱) د سعودي پر ضد د ایراني یا ایران‌پلوه بریدونو د مخنیوي وسیله؛ (۲) د امریکا پر امنیتي انحصار د نسبي کمولو او د سیمه‌ییزې امنیتي ځان‌بساینې هڅه؛ او (۳) د ترکیې، پاکستان او سعودي ترمنځ د دفاعي صنعت، استخباراتو، هوايي دفاع او سیاسي همغږۍ د تدریجي ادارې کېدو پیل. دا درې فرضیې یو بل نه ردوي.

افغانستان ته دا موضوع ځکه مهمه ده چې پاکستان د دې محور مهمه پوځي ستن ده، ترکیه د NATO او اسلامي نړۍ ترمنځ ځانګړی پل جوړوي، او سعودي پراخ اقتصادي، مذهبي او دیپلوماتیک وزن لري. د افغانستان لپاره مناسب دریځ نه احساساتي مخالفت دی او نه بې‌شرطه ملاتړ؛ بلکې له غړو هېوادونو سره مستقیمې اړیکې، د پاکستان له عینکو څخه د افغانستان د تعریف مخنیوی، او د هر نوي امنیتي جوړښت ارزونه د ملي حاکمیت، سوداګرۍ، مهاجرو، ترانزیت او سیمه‌ییز توازن له مخې ده.

د څېړنې بنسټیزې پوښتنې

• په مکه کې لاسلیک شوی تړون د عادي دفاعي همکارۍ تړون دی، که د ګډې دفاع نوې نمونه؟

• د NATO د پنځمې مادې سره یې حقوقي او عملي ورته والی او توپیر څه دی؟

• د پخواني Islamic Military Counter Terrorism Coalition سره یې اړیکه او توپیر څه دی؟

• د ایران، اسرائیل، امریکا، هند، چین، روسیې او مرکزي آسیا لپاره یې پیغام څه دی؟

• افغانستان د دې نوې معادلې په منځ کې خپل ملي ګټې څنګه تعریف او خوندي کړي؟

څېړنیزه تګلاره او د شواهدو کچه

په دې لیکنه کې لومړنۍ سرچینې (د پاکستان او ترکیې رسمي اعلامیې، NATO رسمي متن) د حقوقي او رسمي دریځ لپاره تر دویم لاس راپورونو لوړ وزن لري. Reuters او Associated Press د واقعیت د تایید، وخت‌کرښې او متقابلو ادعاوو د پرتله کولو لپاره کارول شوي؛ RFE/RL، Al Jazeera او RUSI د تحلیلي سیاق لپاره مرستندویه دي. هر ځای چې د دولت د نیت په اړه قطعي سند نشته، متن یې د «شننیزه پایله» په توګه نښه کوي، نه د ثابت حقیقت په توګه.

۱. د خبر حقیقت او حقوقي بنسټ: په مکه کې څه وشول؟

د Associated Press، Reuters او د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د رسمي معلوماتو پر بنسټ، سعودي عربستان، ترکیې او پاکستان د ۲۰۲۶ د اګست په ۷مه په مکه کې ګډ دفاعي تړون لاسلیک کړ. د تړون عامه ژبه د ګډ مخنیوي، دفاعي همکارۍ او د وسله‌وال یرغل پر وړاندې د ګډ دریځ پر اصل ولاړه ده. پاکستان او ترکیه تړون د ملګرو ملتونو د منشور د ۵۱ مادې له فردي او جمعي ځان‌دفاع سره تړي. [1][2][8]

د تړون تر ټولو مهمه عامه جمله دا ده چې پر یوه غړي وسله‌وال برید پر ټولو برید ګڼل کېږي. د اګست په ۸مه هاکان فیدان دا تخنیکي منطق د NATO له Article 5 سره ورته وباله، خو هممهاله یې روښانه کړه چې عملي میکانیزمونه به د وزارتي کمېټې او دارالانشاء له لارې لا جوړېږي. له همدې امله د «ژمنې ژبه» تر «عملیاتي اتومات» جلا ده. [3][10]

تر اوسه عامه معلومات تړون دفاعي بولي او د ایران یا بل ځانګړي دولت پر ضد یې نه معرفي کوي. پاکستان ویلي چې دا تړون یوازې د اوسنیو غړو لپاره نه دی؛ نور هېوادونه هم ورسره یوځای کېدای شي، خو په دې شرط چې د سولې، خبرو اترو او سیمه‌ییز ثبات اصول ومني. دا خبره ښيي چې تړون ته یوازې د یوه «سني مذهبي بلاک» نوم ورکول بشپړ او دقیق تعبیر نه دی. خو د تړون اصلي ځواک او اهمیت به په نوم او اعلان نه، بلکې په عمل کې څرګندېږي. [2][4][9]

۲. ولې همدا اوس؟ د سیمه‌ییز کړکېچ ژور شالید

د تړون وخت تصادفي نه دی. په ۲۰۲۶ کې د ایران، امریکا، اسرائیل او خلیجي دولتونو ترمنځ جګړه‌ییز فشار د انرژۍ، بندرونو، هوايي دفاع او ستراتیژیکو تنګیو امنیت په مستقیمه توګه اغېزمن کړی. د اګست په ۶مه یوه لوړپوړي سعودي چارواکي Reuters ته وویل چې ریاض د شمال له لوري د ایران‌پلوه عراقي ډلو او له جنوبه د حوثیانو د همغږو بریدونو اندېښنه لري؛ د اګست په ۹مه حوثیانو د جازان د Aramco تصفیه‌خانې د ډرون برید مسئولیت ومانه. [12][13]

له بلې خوا، د خلیج د امنیت پر امریکا د اوږدمهالې تکیې تر څنګ د «بدیل او بشپړوونکی امنیت» اړتیا لوړه شوې ده. د مکې تړون د واشنګټن له امنیتي اړیکو د پرېکون سند نه دی؛ خو دا پیغام ورکوي چې سیمه‌ییز قدرتونه غواړي د بحران پر مهال یوازې په یوه بهرني تضمین پورې تړلي نه وي. [4]

پاکستان غواړي د هند پر وړاندې خپل ستراتیژیک وزن لوړ کړي، له خلیج سره اقتصادي او پوځي تړاو پیاوړی کړي، د اټومي ځواک د حیثیت سیاسي ګټه واخلي، او د اسلامي نړۍ په منځ کې د لوی پوځ لرونکي دولت په توګه خپل مقام تازه کړي. ترکیه بیا غواړي د دفاعي صنعت، ډرونونو، سمندري او هوايي ظرفیتونو، او د NATO تجربې له لارې د اسلامي نړۍ امنیتي بازار ته داخل شي او له سعودي سره د ګډو ګټو ژبه پیدا کړي.

۳. درې مختلف قوتونه: سعودي پیسې او مشروعیت، پاکستان اټومي او پوځي ظرفیت، ترکیه ټکنالوژي او سازماني تجربه

د دې تړون اصلي وزن د غړو په توپیر کې دی. سعودي عربستان د حرمینو شریفینو د خدمت، د انرژۍ د بازار، د پانګونې د صندوقونو، د عربي نړۍ د نفوذ او د خلیج د جغرافیې له امله یو ستر سياسي-اقتصادي مرکز دی. خو سعودي د خپل نفوس، جغرافیایي حساسیت او د اوږده توغندیز تهدید له امله د امنیتي ملګرو اړتیا لري.

پاکستان د اسلامي نړۍ یوازینی اعلان شوی اټومي ځواک دی. پوځ یې لوی، منظم او د هند، افغانستان، کشمیر او کورنیو امنیتي بحرانونو له اوږدې تجربې سره بلد دی. د پاکستان ځواک یوازې په اټومي وسلو کې نه دی؛ د افسرانو روزنه، استخبارات، هوايي ځواک، د ځمکنیو ځواکونو شمېر، او د سعودي په دفاعي جوړښتونو کې پخوانۍ روزنیزه ونډه یې مهمه ده. خو پاکستان له اقتصادي کمزورۍ، کورني سیاسي بې‌ثباتۍ، پورونو او د هند له فشار سره هم مخ دی.

ترکیه د NATO غړی هېواد دی. دفاعي صنعت یې په وروستۍ لسیزه کې د ډرون، زغره‌والو وسایطو، سمندري سیستمونو، هوايي دفاع، برېښنايي جګړې او توغندیزو پروژو له لارې ډېر مطرح شوی دی. ترکیه دې تړون ته تخنیکي، صنعتي، عملیاتي او دیپلوماتیک وزن ورکوي. د سعودي پیسې، د پاکستان پوځ او د ترکیې دفاعي صنعت که منظم شي، د اسلامي نړۍ د دفاعي تولید یو نوی بازار جوړولی شي.

۴. له NATO سره پرتله: په ژمنه کې ورته والی، په جوړښت کې توپیر

د NATO پنځمه ماده وايي چې پر یوه یا څو غړو وسله‌وال برید د ټولو پر ضد برید ګڼل کېږي، او هر غړی به د خپل قانوني حق او د ملګرو ملتونو د منشور د ۵۱ مادې له مخې لازم اقدام کوي. د مکې تړون له دې ادبیاتو سره ښکاره ورته والی لري، ځکه د «پر یوه برید، پر ټولو برید» اصل په دواړو کې شته. خو ورته والی د بشپړ برابروالي معنا نه لري.

معیار	NATO	د مکې تړون
حقوقي اصل	د واشنګټن تړون Article 5؛ اوږده حقوقي سابقه	ګډې دفاعي جمله؛ بشپړ متن لا محدود عام شوی
قومانده	ګډې نظامي قوماندې او پلانونه	دارالانشاء/کمیټې ته اړتیا؛ جوړښت لا د ودې په پړاو کې
غړي	۳۲ لویدیځ/اروپايي-اتلانتيک غړي	۳ غړي؛ د پراختیا احتمال
بودجه او معیارونه	دفاعي لګښتونه، ګډ معیارونه، تمرینونه	تر اوسه څرګند بودجوي معیار نشته
سیاسي هویت	اتلانتيکي امنیتي ټولنه	اسلامي-سیمه‌ییز دفاعي محور

 

له دې جدول څخه ښکاري چې د مکې تړون د NATO له ګډې دفاعي ژبې سره نږدې دی، خو لا یې اداري او پوځي ژورتیا محدوده ده. تازه معلومات یو مهم بدلون زیاتوي: ترکیې د وزارتي کمېټې او په سعودي کې د دارالانشاء د جوړېدو یادونه کړې ده. دا د تړون د بنسټیزېدو لومړنی نښه ده، خو تر هغه چې ګډه قومانده، د بحران د فعالولو روښانه پروسه، د ځواکونو د ونډې قواعد، استخباراتي مرکز، هوايي دفاعي شبکه او د عملیاتو ګډ اصول عام او عملي نه شي، بشپړ NATO-مانند جوړښت بلل یې مبالغه ده. [3]

۵. د پخواني «اسلامي ناټو» له نظریې سره اړیکه

د «اسلامي ناټو» مفکوره نوې نه ده. سعودي عربستان په ۲۰۱۵ کال کې د ترهګرۍ پر ضد د اسلامي هېوادونو پوځي ائتلاف جوړ کړ. د دې ائتلاف موخه د ترهګرۍ پر ضد ګډه مبارزه، د افراطي فکر مخنیوی، رسنیزه همغږي، د ترهګرۍ د مالي سرچینو محدودول او پوځي همکاري وه. خو په دې ائتلاف کې د ناټو د پنځمې مادې په څېر داسې روښانه اصل نه و چې پر یوه غړي برید دې پر ټولو غړو برید وګڼل شي.

د مکې تړون له دې پخواني ائتلاف سره مهم توپیرونه لري. غړي یې لږ دي، خو پوځي او سیاسي وزن یې ډېر دی. د تړون ژبه هم یوازې د ترهګرۍ پر ضد پر همکارۍ نه راڅرخي، بلکې د بهرني برید پر وړاندې ګډې دفاع ته نږدې کېږي. سربېره پر دې، دا تړون په داسې وخت کې رامنځته شوی چې منځنی ختیځ له ژورو امنیتي کړکېچونو سره مخ دی.

سره له دې، د «اسلامي ناټو» نوم باید په احتیاط وکارول شي. د تشبیه په توګه دا نوم تر یوه حده مناسب دی، خو دا لا نه شي ویل کېدای چې دغه تړون له ناټو سره په حقوقي جوړښت، پوځي ځواک او عملي نظام کې برابر دی.

۶. ایران، اسرائیل او امریکا: درې بېلابېل لیدلوري

د ایران وروستی دریځ د دې تړون په اړه پخوانی تصور یو څه بدلوي. د اګست پر ۱۰مه د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي وویل چې تهران له دې تړون څخه د اندېښنې کوم ځانګړی دلیل نه ویني. د هغه په وینا، که سیمه‌ییز هېوادونه د خپل امنیت د ساتلو لپاره په ګډه کار وکړي او اصلي ګواښونه په سمه توګه وپېژني، دا ډول همکاري مثبت ګام کېدای شي.

له همدې امله، دا خبره چې «ایران دغه تړون حتماً د ځان پر ضد یو ائتلاف ګڼي» نور د یوه ثابت حقیقت په توګه نه شي وړاندې کېدای. د تهران وروستی دریځ ښيي چې ایران لږ تر لږه په رسمي ژبه کې دې تړون ته په ښکاره د دښمنۍ په سترګه نه ګوري. [4]

۶.۱ د تهران رسمي دریځ او پټې محاسبې

ثابت حقیقت: ایران تر اوسه دا تړون په رسمي ډول نه دی غندلی.

شننیزه پایله: د تهران لپاره ښايي د تړون نوم دومره مهم نه وي، لکه دا چې په راتلونکې کې به دغه تړون په عمل کې څه ډول بڼه غوره کوي. ایران له پاکستان سره نږدې جغرافیایي او مهمې امنیتي اړیکې لري. له ترکیې سره یې اړیکې هم د سیالۍ او همکارۍ ګډه بڼه لري. له سعودي عربستان سره، سره له دې چې په ۲۰۲۶ کال کې ترینګلتیا زیاته شوې، دیپلوماتیکې اړیکې په بشپړ ډول نه دي پرې شوې.

له همدې امله، داسې ښکاري چې تهران نه غواړي دا تړون په ښکاره د «ایران ضد سني محور» په نوم یاد کړي. ښايي ایران غواړي له داسې دریځ څخه ډډه وکړي چې پاکستان او ترکیه لا ډېر د مقابل لوري پر خوا ورټېل وهي. دا البته یو تحلیلي اټکل دی، نه ثابت حقیقت. [4][6][14]

۶.۲ سعودي–ایران اړیکې: له détente څخه تر محدودې مستقیمې دښمنۍ

په ۲۰۲۳ کې د چین په منځګړیتوب د سعودي او ایران ډیپلوماتیکې اړیکې بیا عادي شوې، خو د ۲۰۲۶ جګړه‌ییز چاپېریال دا détente سخته زیانمنه کړه. د مارچ په ۱۸مه، پر سعودي د ایراني بالستیک توغندیو له برید وروسته، د سعودي د بهرنیو چارو وزیر وویل چې پر تهران اعتماد مات شوی او ریاض د پوځي اقدام حق خوندي ګڼي. د مې په ۱۲مه Reuters د څو سعودي پټو متقابلو بریدونو راپور ورکړ، خو همدغه راپور ټینګار کاوه چې دیپلوماتیک چینلونه ساتل شوي وو. نو تر ټولو دقیقه علمي اصطلاح دا ده: «شدیده امنیتي سیالي او محدود مستقیم تقابل، د کنټرول شوې دیپلوماسۍ له پاتې چینلونو سره.» [5][6]

۶.۳ د ایران لپاره مستقیم او غیرمستقیم خطرونه

مستقیم حقوقي ګواښ تر اوسه محدود او نامعلوم دی، ځکه عامه متن ایران نه نوموي او د اتومات پوځي ځواب جزئیات نه دي خپاره شوي. خو نامستقیم ستراتیژیک ګواښ لوړ دی: که د سعودي دفاعي چاپېریال د پاکستاني ځواکونو، ترکیې دفاعي صنعت، ګډ استخباراتو، هوايي دفاع، ډرون ضد سیستمونو او منظم تمرینونو په شبکه بدل شي، د ایران او ایران‌پلوه ډلو د محدود فشار،

توغندیز ګواښ او نیابتي عملیاتو لګښت لوړېږي. [3][7][12][13]

خطر/شاخص	اوسنی شواهد	د ایران لپاره اغېز	ارزونه
ګډې دفاعي ژمنه	پر یوه برید، پر ټولو برید؛ جزئیات محدود عام	د بحران د پراخېدو احتمال	منځنی
پاکستاني پوځي حضور	شاوخوا ۸۰۰۰ پوځيان، JF-17، ډرونونه او هوايي دفاع د ۲۰۲۶ په مې کې راپور شوي	د سعودي دفاع ژوروي؛ د ایران د فشار لګښت لوړوي	لوړ
ترکي دفاعي/سازماني رول	NATO تجربه، دفاعي صنعت؛ د کمېټې او دارالانشاء پلان	د درې اړخیز interoperability احتمال	منځنی-لوړ
اټومي سیوری	پاکستان اټومي ځواک دی؛ په نوي تړون کې صریح عامه اټومي ماده نه ده تایید شوې	د مبالغې او ناسمو محاسبو خطر	نامعلوم/حساس
پراختیا نورو غړو ته	پاکستان او ترکیه د نورو غړو د ګډون امکان یادوي	که مصر یا نور مهم دولتونه ورګډ شي، د ځواک توازن بدلېږي	منځنی-لوړ
ایران رسمي غبرګون	مشروط مثبت؛ د وېرې دلیل نه ویني	د مذهبي-ډله‌ییز قطبي کېدو د کمولو هڅه	د کړکېچ د کمېدو لامل

۶.۴ د پاکستان اټومي ظرفیت: څه ثابت دي او څه نه دی ؟

پاکستان د اسلامي نړۍ اعلان شوی اټومي ځواک دی، خو د دې حقیقت او دې ادعا ترمنځ باید توپیر وشي چې ګواکې د مکې تړون په اتومات ډول سعودي ته رسمي اټومي چتر ورکوي. Reuters د ۲۰۲۶ د مې د پوځي استقرار په راپور کې د پخواني سعودي–پاکستان دفاعي تړون او د احتمالي اټومي تضمین په اړه د سرچینو ارزونې یادې کړې، خو د مکې د نوي درې اړخیز تړون په عامه متن کې صریح اټومي ماده نه ده تایید شوې. له همدې امله «پاکستاني اټومي سیوری» باید د ممکنه deterrence factor په توګه ولیکل شي، نه د ثابت treaty obligation په توګه. [7]

۶.۵ دوه سیالې فرضیې: «ایران ضد محور» که «سیمه‌ییزه ځان‌بساینه»؟

لومړۍ فرضیه وايي چې تړون د سعودي د امنیتي اړتیاوو، د ایران‌پلوه حوثي او عراقي ډلو د بریدونو، او د پاکستان بالفعل پوځي استقرار له امله په عملي ډول د ایران د نفوذ د مهار وسیله ده. دویمه فرضیه وايي چې د تړون لویه فلسفه د امریکا پر امنیتي انحصار د کمولو او د سیمه‌ییزو اسلامي قدرتونو د خپلې دفاعي معمارۍ جوړول دي. د اګست ۱۰ د ایران رسمي دریځ دویمې فرضیې ته وزن ورکوي؛ د اګست ۶ سعودي خبرداری، د اګست ۹ حوثي برید او د مې پاکستاني استقرار لومړۍ فرضیې ته وزن ورکوي. تر ټولو قوي تحلیل دا دی چې دواړه منطقونه په یو وخت کې موجود دي. [4][7][12][13]

۶.۶ ایا دا د اسلامي نړۍ د امنیتي نږدېوالي نښه دی؟

هو، خو په درې کچو. په سمبولیکه کچه، د مکې نوم، د اسلامي ورورولۍ ژبه او د درې لویو مسلمان اکثریت لرونکو دولتونو حضور پیاوړې نښه ده. په ستراتیژیکه کچه، د سعودي مالي او انرژۍ وزن، د پاکستان پوځي ظرفیت، او د ترکیې دفاعي صنعت او NATO تجربه یو مکمل ترکیب جوړوي. په سازماني کچه بیا لا احتیاط پکار دی: درې غړي، نوې دارالانشاء او کمېټه د پیل نښې دي، نه د بشپړ اسلامي پوځي سازمان ثبوت. [2][3][9]

اسرائیل او امریکا

اسرائیل ته دا تړون دوه پیغامونه لري: یو، د مسلمان دولتونو د دفاعي همغږۍ نوې کچه؛ دوه، د سعودي د امنیتي محاسبې بدلون. اسرائیل ښايي دا تړون مستقیمه جګړه‌ییزه جبهه ونه ګڼي، خو د پاکستان د اټومي حیثیت، د ترکیې د دفاعي صنعت او د سعودي د سیاسي-مالي وزن ګډېدل د تل‌ابیب لپاره د منځني ختیځ د ځواک توازن یوه نوې معادله ده. امریکا به دا تړون په دوه متضادو زاویو ولولي: که دا جوړښت د خلیج دفاعي بار شریکول پیاوړي کړي، له واشنګټن سره یې ګټې همغږېدای شي؛ خو که وروسته مستقل ګډ عملیات رامنځته شي، تړون به د امریکا د نسبي امنیتي انحصار د کمېدو نښه وي. دا شننیز احتمالي حالت دی.

۷. هند، چین، روسیه او مرکزي آسیا: له سیمې بهر اغېزې

هند د دې تړون تر ټولو حساس څارونکی دی. د پاکستان هر نړیوال دفاعي وزن د ډیلي لپاره د کشمیر، اټومي توازن، خلیجي اړیکو او انرژۍ د امنیت له زاویې مهم دی. چین له پاکستان سره ستراتیژیکه ملګرتیا، له سعودي سره انرژي او پانګونه، او له ایران سره اوږدمهاله اړیکې لري؛ بیجینګ به د سیمه‌ییزې ځان‌بساینې فرصتونه ګوري، خو د ایران د بشپړې منزوي کېدو یا د خلیج د جګړې پراخېدو ته لېوال نه دی. روسیه به د امریکا د امنیتي چتر د نسبي کمزورېدو اړخ ته پام وکړي، خو د ترکیې د نفوذ له پراخېدو سره به محتاطه وي. مرکزي آسیا به دا محور د اقتصادي فرصت او امنیتي احتیاط دواړه په سترګه وګوري.

۷.۱ د تړون د راتلونکي د ارزونې شپږ مهمې نښې

• د تړون د دارالانشاء جوړښت به څنګه وي او څومره واک به ولري؟

• د وزیرانو د کمېټې لومړۍ غونډه به کومې عملي پرېکړې وکړي؟

• ګډ پوځي تمرینونه به څو ځله ترسره کېږي او څومره پراخ او پرمختللي به وي؟

• ایا غړي هېوادونه به د ګډ هوايي او توغندیز دفاعي نظام پر لور ګامونه واخلي؟

• ایا د وسلو، ډرونونو، توغندیو او دفاعي صنعت په برخه کې به ګډ تړونونه او پروژې رامنځته شي؟

• ایا نور هېوادونه به هم په رسمي ډول له دې تړون سره یوځای شي؟

که دا چارې یوازې په محدودو غونډو، اعلامیو او سمبولیکو همکاریو کې پاتې شي، تړون به تر ډېره د سیاسي او پوځي مخنیوي وسیله وي. خو که ګډې پرېکړې، منظم پوځي تمرینونه او عملي دفاعي همکاري پراخه شي، نو تړون به ورو ورو د یوه نوي سیمه‌ییز امنیتي سازمان بڼه خپله کړي. [3]

۸. افغانستان: ګواښونه، فرصتونه او د ملي ګټو دقیق حساب

افغانستان د دې تړون د جغرافیې په منځ کې نه دی، خو د پایلو په څنډه کې هم نه شي پاتې کېدای. پاکستان د افغانستان ختیځ ګاونډی، د ډیورنډ تحمیلي کرښې اصلي اړخ، د مهاجرو، تجارت، اوبو، ترانزیت او امنیتي فشارونو مهم لوبغاړی دی. کله چې پاکستان د سعودي او ترکیې په ملاتړ خپل نړیوال دفاعي حیثیت لوړوي،

په افغانستان کې هر نظام باید دا پوښتنه وکړي: آیا دا لوړ شوی حیثیت به د افغانستان پر خپلواک سیاست، سرحدي امنیت، د افغان مهاجرو پر برخلیک او سیمه‌ییزو معاملاتو څه اغېز ولري؟

افغانستان ته خطر دا دی چې پاکستان د نوي دفاعي اعتبار له لارې د افغانستان پر مسئله کې ځان لا مهم منځګړی یا فشار راوړونکی وښيي. که اسلام‌اباد د سعودي مالي نفوذ او د ترکیې دیپلوماتیک وزن د افغانستان په چارو کې د خپلې اجنډا لپاره وکاروي، کابل ته به د خپلواک تصمیم او حرکت ساحه تنګه شي.

د افغان ملي ګټې له نظره دا مهمه ده چې افغانستان د پاکستان له لارې نه، بلکې مستقیم له سعودي، ترکیې، قطر، ایران، چین، روسیې، مرکزي آسیا او هند سره خپل متوازن چینلونه فعال وساتي.

فرصت هم شته. که افغانستان یو حساب شوی، نرم، باعزته او ملي سیاست ولري، له ترکیې سره د تخنیکي زده کړو، هوايي چلند، روغتیا، ساختماني صنعت، او دفاعي غیرتهاجمي روزنې په برخه کې اړیکې پراخولی شي. له سعودي سره د حج، کار، خیریه پروژو، ښوونځیو، روغتیايي مرکزونو او پانګونې اړیکې ژورولی شي.

له پاکستان سره باید معامله یوازې د امنیت په ژبه نه، بلکې د تجارت، ترانزیت، اوبو، بندرونو، مهاجرو او د دیورند د فرضی کرښی د درناوي په ژبه وشي.

د افغانستان لپاره اصل دا دی: 

ملي ګټه باید د احساساتو قرباني نه شي. د هر نوي اسلامي امنیتي محور په اړه باید درې پوښتنې تل مطرح وي:

آیا دا د افغانستان خپلواکۍ ته درناوی کوي؟

آیا د افغان ولس اقتصادي ژوند ته ګټه رسوي؟

آیا د افغانستان خاوره د نیابتي جګړو له ډګره د سیمه‌ییز وصل په پل بدلوي؟

که ځواب مثبت وي، همکاري ممکنه ده؛ که ځواب منفي وي، احتیاط او متوازن مقاومت اړین دی.

۹. د افغانستان د ملي سیاست لپاره دولس عملي سپارښتنې

• کابل باید د مکې تړون په اړه رسمي او احساساتي عکس‌العمل ونه کړي؛ لومړی باید دقیق حقوقي متن، د غړو د ژمنو کچه او د عملیاتي جوړښت څرنګوالی معلوم کړي.

• له سعودي سره دې مستقیم دیپلوماتیک چینل پیاوړی شي، څو افغانستان د پاکستان له عینکو نه، بلکې د خپل ملي هویت له لارې ور وپېژندل شي.

• له ترکیې سره دې د تعلیم، روغتیا، تخنیکي روزنې، ساختماني انجینرۍ او سوداګرۍ اړیکې ژورې شي؛ دفاعي اړیکې دې شفافې، غیرتهاجمي او د ملي حاکمیت په چوکاټ کې وي.

• له پاکستان سره دې هر بحث د متقابل احترام، د افغان مهاجرو د کرامت، د ترانزیت د ازادۍ، د سوداګرۍ د دوام او د سرحدي پېښو د کمولو پر اصولو ولاړ وي.

• افغانستان باید د ایران، هند، چین، روسیې، قطر او مرکزي آسیا ترمنځ متوازن سیاست وساتي، څو د یوه محور د تابع دولت په توګه ونه انځورېږي.

• د ډیورنډ تحمیلي کرښه، د مقبوضه پښتونخوا ولسي حقوق او د افغانستان تاریخي حساسیتونه باید د علمي، حقوقي او دیپلوماتیک ادب په چوکاټ کې وساتل شي؛ احساساتي شعار دې د ملي ستراتیژۍ ځای نه نیسي.

• افغان حکومت او افغان نخبه باید د امنیتي تړونونو تحلیل لپاره خپلواک څېړنیز واحد ولري، څو هر نړیوال تړون د افغانستان د اقتصاد، امنیت او ټولنیز ثبات له مخې وارزوي.

• د افغان سوداګرو لپاره دې د سعودي، ترکیې او خلیج بازارونو ته د لاسرسي عملي پلان جوړ شي؛ امنیتي محورونه کله ناکله اقتصادي دروازې هم پرانیزي.

• د افغان مهاجرو موضوع دې د پاکستان او سعودي دواړو سره د انساني حقونو، کار، قانوني اقامت او عزت په ژبه مطرح شي.

• افغانستان دې د خپلو هوایي ډګرونو، وچو بندرونو او ترانزیتي لارو د امنیت او اقتصاد لپاره سیمه‌ییز تضمینونه وغواړي، نه دا چې یوازې د ګاونډیانو د فشار منونکی پاتې شي.

• د علمي او رسنیز بحث کچه دې لوړه شي: ټولنیزې رسنۍ او تبلیغاتي شعارونه د دولتونو د تړونونو د فهم ځای نه شي نیولی.

• د افغانستان ولس ته دې هره نړیواله معادله د ملي ګټې له ژبې تشریح شي: کار، ډوډۍ، تعلیم، روغتیا، امن، عزت او خپلواکي.

۱۰. د راتلونکي احتمالي حالتونه: دا تړون کوم لوري ته ځي؟

سناریو	امکان	نښه	د افغانستان لپاره معنا
محدود دفاعي تفاهم	منځنی	یوازې اعلامیې، لږ تمرینونه	افغانستان ته مستقیم خطر کم، خو پاکستاني حیثیت لوړېږي
عملي درې اړخیز محور	لوړ-منځنی	دارالانشاء، ګډ تمرینونه، وسلو قراردادونه	کابل باید مستقیم چینلونه پیاوړي کړي
پراخ اسلامي دفاعي سازمان	منځنی	مصر/قطر/اردن/بحرین ورګډېږي	افغانستان ته د ګډون، ناظرۍ یا متوازن واټن پوښتنه راپورته کېږي
بحراني نظامي فعالېدل	کم-منځنی خو خطرناک	پر سعودي لوی برید او ګډ ځواب	د سیمې اقتصاد، تېل، مهاجر او ترانزیت اغېزمنېږي
داخلي سیاسي کمزوري کېدل	منځنی	د غړو اختلافونه، اقتصادي فشارونه	تړون سمبولیک پاتې کېږي

 

تر ټولو شونی لنډمهاله حالت د «تدریجي ادارې کېدو» ده: دارالانشاء، وزارتي کمېټه، ګډ تمرینونه، دفاعي صنعت، هوايي/توغندیز دفاع او د بحران مشورتي میکانیزمونه به تر بشپړې ګډې قوماندې مخکې وده وکړي. د تړون ریښتینی Article 5-مانند وزن به هغه وخت معلوم شي چې یو غړی له لوی وسله‌وال برید سره مخ شي او نور غړي مجبور شي د سیاسي اعلامیې، لوژستیکي ملاتړ، هوايي دفاع یا مستقیم پوځي عمل ترمنځ انتخاب وکړي. [3][13]

پایله: د اسلامي نړۍ د امنیتي ځانپوښتنې نوی فصل

د مکې ګډ دفاعي تړون د اسلامي نړۍ د معاصر امنیتي سیاست مهمه نښه ده، خو د تحلیل قوت په دې کې دی چې نه یې له وخته مخکې «اسلامي NATO» وبولو او نه یې یوازې سمبولیکه اعلامیه وګڼو. د تړون د ګډې دفاع ژبه، د ترکیې د Article 5 تشبیه، د دارالانشاء/کمېټې پلان او د پاکستان پخوانی بالفعل پوځي استقرار ټول د جدي امنیتي ظرفیت نښې دي؛ په مقابل کې، د عملیاتي ژمنو د بشپړ عام متن نشتون او د ایران مشروط مثبت غبرګون د ساده ایران-ضد تعبیر مخه نیسي. [3][4][7]

د تړون ژور مفهوم تر ټولو ښه د «څو-محوري امنیت» په اصطلاح بیانېږي: سعودي د ایران او ایران‌پلوه ګواښونو پر وړاندې اضافي deterrence غواړي، پاکستان ستراتیژیک حیثیت او د خلیج اړیکې ژوروي، ترکیه د دفاعي صنعت او سازماني تجربې له لارې سیمه‌ییز وزن زیاتوي، او درې واړه د بهرني امنیتي چتر ترڅنګ خپل سیمه‌ییز ظرفیت جوړوي.

افغانستان ته پیغام روښانه دی: احساساتي دریځونه د ملي ګټې ځای نه شي نیولای. هره نوې سیمه‌ییزه معادله باید د افغان ولس د عزت، معیشت، زده‌کړې، اقتصاد، خپلواکۍ او سرحدي امنیت له مخې وسنجول شي. افغانستان باید له ټولو اړخونو سره اړیکې ولري، خو د هېچا تابع نه شي؛ له نوو محورونو اقتصادي او سیاسي فرصتونه واخلي، خو په نیابتي جګړو کې ښکېل نه شي؛ اسلامي ورورولي وستايي، خو ملي حاکمیت او د افغان ولس ګټه تر هر شعار لوړه وساتي.

اخلاقي او فکري یادونه

په اسلامي سیاسي فکر کې دفاع، تړون او امانت یوازې د وسلو بحث نه دی؛

دا د عدالت، وفا، د بې‌ګناه انسان د ژوند د ساتنې او د ظلم د مخنیوي بحث هم دی.

که هر دفاعي تړون د ولسونو د امن، د جګړې د کمېدو، د یرغل د مخنیوي او د انسان د کرامت د ساتنې سبب شي، ارزښت لري. خو که د نیابتي جګړو، مذهبي-ډله‌ییزو صف‌بندیو او د کمزورو ملتونو د فشار وسیله شي، نو له اخلاقي او سیاسي پلوه خطرناک دی. افغانستان، چې د اوږدو جګړو زخمونه لري، باید تل د امن، عدالت، خپلواکۍ او متوازن دیپلوماسۍ ژبه غوره کړي.

سرچینې 

[1] Reuters. “Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as regional turmoil grows.” 7 August 2026.

[2] Associated Press. “Saudi Arabia, Turkey and Pakistan have signed a key defense agreement.” 7 August 2026.

[3] Reuters. “Turkey, Pakistan, Saudi Arabia defence pact technically same as NATO’s Article 5, Turkish minister says.” 8 August 2026.

[4] Reuters. “Iran says no reason to fear Pakistan-Turkey-Saudi security pact.” 10 August 2026.

[5] Reuters. “Saudi Arabia has the right to take military action against Iran; trust shattered, foreign minister says.” 18–19 March 2026.

[6] Reuters. “Saudi Arabia launched covert attacks on Iran as regional war widened, sources say.” 12–13 May 2026.

[7] Reuters. “Pakistan deploys jet squadron, thousands of troops to Saudi Arabia during Iran war.” 18 May 2026.

[8] Ministry of Foreign Affairs, Pakistan. Official statements and briefings on the Mecca Joint Defence Agreement and collective self-defence under UN Charter Article 51. August 2026.

[9] Associated Press. “Pakistan says new defense pact with Saudi and Turkey is purely defensive and open to others.” 9 August 2026.

[10] NATO. “The North Atlantic Treaty,” Article 5, official text. 1949.

[11] NATO. “Collective defence and Article 5,” official explanatory page.

[12] Reuters. “Saudi expects imminent two-pronged attack from Iran’s allies, official says.” 6 August 2026.

[13] Reuters. “Yemen’s Houthis attack Saudi refinery after kingdom signs defence pact.” 9 August 2026.

[14] Reuters. “Pakistan worries about being drawn into US-Iran conflict after Houthis attack.” 16 July 2026.

[15] Reuters. “Saudi has told Iran not to attack it, warns of possible retaliation, sources say.” 7 March 2026.

[16] Reuters. “Revised Iranian proposal to end war shared with US, Pakistani source says.” 18 May 2026.

[17] Reuters. “The 14-point US-Iran pact White House sent to Congress.” 17–18 June 2026.

[18] Radio Free Europe/Radio Liberty. “Saudi Arabia, Pakistan, Turkey Sign Joint Defense Pact Amid US-Iran Tensions.” 7 August 2026.

[19] Al Jazeera. “Turkiye, Saudi Arabia, Pakistan sign joint defence agreement.” 7 August 2026.

[20] Al Jazeera. “Saudi-Pakistan-Turkiye pact: A new shield or strategic signal?” 8 August 2026.

[21] Islamic Military Counter Terrorism Coalition (IMCTC). Official website and mission description.

[22] RUSI. “Saudi Arabia’s Islamic Anti-Terrorism Effort: A Coalition of the Willing or Anti-Iran Front?”

[23] Brennan Center for Justice. “NATO’s Article 5 Collective Defense Obligations, Explained.” 2022.

[24] Ministry of Foreign Affairs of Türkiye. Interviews and press statements by Foreign Minister Hakan Fidan on Türkiye–Saudi Arabia–Pakistan security cooperation. January–August 2026.

[25] Ministry of Foreign Affairs, Pakistan. Joint Statement on the State Visit of Prime Minister Shehbaz Sharif to Saudi Arabia and the Saudi–Pakistan Strategic Mutual Defence Agreement. 17 September 2025.

محمد همایون همت

MD., PhD

۱۱ اګست  ۲۰۲۶

  Donate Here