له ژمنې تر پنځه کلن ځنډه

له ژمنې تر پنځه کلن ځنډه

که د نجونو تعلیم منع نه دی، دروازې ولې تړلې دي؟

د اسلامي امارت د چارواکو وینا، رسمي پرېکړې او عملي پایلې؛ یوه مستنده، زماني او مقایسوي شننه (۲۰۲۱–۲۰۲۶)

پښتو ژباړه	قرآني اصل
«ای مؤمنانو! پر تړونونو وفا وکړئ.» — المائدة: ۱	يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ
«پر ژمنه وفا وکړئ؛ بېشکه د ژمنې په اړه پوښتنه کېږي.» — الإسراء: ۳۴	وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤُولًا
«ای مؤمنانو! ولې هغه څه وایئ چې نه یې کوئ؟ د الله په نزد ډېره د ناخوښۍ خبره ده چې هغه څه ووایئ چې نه یې کوئ.» — الصف: ۲–۳	يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ ۝ كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ

محمد هما یون همت

سپتمبر ۲۰۲۶

دا لیکنه افغان ولس، په ځانګړي ډول زموږ لوڼو، خویندو، میندو او ټولو لوستونکو ته وړاندې کېږي، څو د شعار پر ځای د اسنادو، نېټو، ویناوو او عملي پایلو پر بنسټ خپل قضاوت وکړي.

یادونه: دا آیتونه د ټولو مسلمانانو لپاره عمومي اخلاقي او شرعي اصل بیانوي؛

دلته د چا د نیت یا ایمان د حکم لپاره نه، بلکې د قول، ژمنې او عمل ترمنځ د همغږۍ د معیار په توګه راوړل شوي دي.

(سرچینې: قرآن کریم، سورة المائدة، آیت ۱؛ سورة الإسراء، آیت ۳۴؛ سورة الصف، آیتونه ۲-۳).

د څېړنې پوښتنه

له ۲۰۲۱ کال راهیسې د اسلامي امارت ګڼو چارواکو په ښکاره ویلي چې دوی د ښځو او نجونو د زده‌کړې او کار په اصل کې مخالف نه دي.

خو په عملي ډګر کې نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي ښوونځیو پاتې شوې، ښځې له پوهنتونونو ودرول شوې، د ښځو طبي زده‌کړې هم تعلیق شوې او د کار په ګڼو برخو کې محدودیتونه ولګېدل.

نو اصلي پوښتنه دا ده:

که اصلِ تعلیم او کار رد نه دی، نو د پنځو کلونو په تېرېدو هم د رسمي زده‌کړې دروازې ولې نه دي پرانیستل شوې؟

سرچینې: الجزیره؛ یونیسف (UNICEF)؛ یوناما (UNAMA)؛ یونسکو (UNESCO)

دا مقاله د شعار پر ځای د اسنادو له لارې درې شیان سره پرتله کوي:

(۱) چارواکو څه ویلي، (۲) وروسته کوم رسمي یا عملي اقدام شوی، او (۳) د ۲۰۲۶ تر سپتمبر پورې یې نتیجه څه ده.

هدف د نیتونو اټکل نه دی؛ هدف دا دی چې افغان ولس، په ځانګړي ډول زموږ لوڼې، خویندې، میندې او ټول لوستونکي، د نېټو، ویناوو او عملي پایلو پر بنسټ خپل قضاوت وکړي.

۱. ۱۷ اګست ۲۰۲۱: «ښځې به کار او زده‌کړه کوي»

د کابل تر نیولو دوه ورځې وروسته، د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۷مه، ذبیح الله مجاهد د طالبانو په لومړۍ لویه مطبوعاتي غونډه کې وویل چې ښځې به د اسلامي شریعت په چوکاټ کې د زده‌کړې او کار حق ولري. هغه د تعلیم، روغتیا او نورو برخو یادونه وکړه او ښځه یې د ټولنې مهمه برخه وبلله.

په همدې غونډه کې وویل شول چې ښځې به په ټولنه کې فعاله ونډه ولري. سرچینه: الجزیره

دغه وینا د نوي نظام د لومړنیو عامه ژمنو له مهمو اسنادو څخه ده. په هغه ورځ نه د شپږم ټولګي حد اعلان شوی و، نه د پوهنتونونو د تړلو خبره شوې وه، او نه دا ویل شوي وو چې د ښځو ډېری دولتي دندې به ودرول شي.

۲. څو ورځې وروسته: «موقتي کورناسته» او د روغتیا استثنا

د اګست په وروستیو کې ښځینه دولتي کارکوونکو ته وویل شول چې د امنیتي او اداري ترتیباتو تر جوړېدو پورې موقتاً په کور کې پاتې شي.

په عین وخت کې ښځینه روغتیايي کارکوونکو ته د کار د دوام یا بېرته ستنېدو اجازه ورکړل شوه.

له همدې ځایه څرګندېږي چې د ښځو د کار پالیسي له لومړۍ ورځې مطلقه او په ټولو برخو کې یوه نه وه؛

ځینې ساحې محدودې شوې، خو روغتیا د اړتیا له امله استثنا شوه. سرچینې: د ملګرو ملتونو د ښځو اداره (UN Women)؛ د کار نړیوال سازمان (ILO)

علمي پوښتنه:

کله چې یو محدودیت «موقتي» بلل کېږي، د موقتي والي د پای معیار او روښانه مهال‌وېش باید څه وي؟

۳. سپتمبر ۲۰۲۱: له شپږم ټولګي پورته نجونې له رسمي ښوونځي پاتې شوې

له سپتمبر ۲۰۲۱ څخه نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي زده‌کړو پاتې شوې.

UNICEF په ۲۰۲۶ کال کې همدا نېټه د ثانوي زده‌کړو د محرومیت د پیل په توګه ثبتوي.

وروسته چارواکو په بېلابېلو وختونو کې دا وضعیت دایمي منع نه، بلکې ځنډ او د ترتیباتو مسئله بلله. سرچینه: یونیسف (UNICEF)

۴. ۲۳ مارچ ۲۰۲۲: د پرانیستلو اعلان، بیا په هماغه ورځ بېرته تړل

د ۲۰۲۲ کال د مارچ په ۲۳مه نجونې د نوي تعلیمي کال په هیله ښوونځیو ته ورغلې، خو له شپږم ټولګي پورته ښوونځي په هماغه ورځ بېرته وتړل شول.

د پوهنې وزارت په توضیح کې وویل شول چې ښوونځي به تر هغې تړلي وي چې د اسلامي شریعت او افغاني دودونو مطابق پلان بشپړ شي. سرچینه: الجزیره

دا پېښه د موضوع لپاره ځانګړی سندي ارزښت لري:

دلته یوازې د «وعدې» خبره نه ده؛

د پرانیستلو تمه په عملي اقدام بدله شوه، خو بیا هماغه ورځ بېرته ودرول شوه.

۵. ۱۶ مې ۲۰۲۲:خلیفه  سراج‌الدین حقاني — «د ښځو د تعلیم مخالف څوک نشته»

د ۲۰۲۲ کال د مې په ۱۶مه، د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني له Christiane Amanpour سره د CNN په مرکه کې وویل چې «د ښځو د تعلیم مخالف څوک نشته».

هغه زیاته کړه چې تر شپږم ټولګي نجونې ښوونځي ته ځي او له هغه پورته د زده‌کړې لپاره پر یوه میکانیزم کار روان دی.

د هغه په وینا موضوع «تر بل امر پورې» ځنډول شوې وه او «ډېر ژر» به ښه خبر واورېدل شي. سرچینه: سي اېن اېن (CNN)

خو د ثانوي ښوونځیو عمومي دروازې وروسته هم پرانیستل نه شوې. دلته د وینا او پایلې ترمنځ یوه روښانه څېړنیزه پوښتنه پیدا کېږي:

که مخالفت نه و او ستونزه یوازې د میکانیزم وه، ولې د میکانیزم جوړول له میاشتو څخه کلونو ته وغځېدل؟

۶. ۲۶ اکتوبر ۲۰۲۲: د اسلامي امارت خپله رسمي جمله — «موږ د نجونو د تعلیم مخالف نه یو»

د ۲۰۲۲ کال د اکتوبر په ۲۶مه د اسلامي امارت په رسمي انګلیسي وېبپاڼه کې مقاله خپره شوه چې عنوان یې و:

“IEA is Not Against Girls Education”؛ یعنې «اسلامي امارت د نجونو د تعلیم مخالف نه دی».

په متن کې د نصاب، حجاب، جلا تعلیمي چاپېریال او نورو ترتیباتو یادونه د ځنډ د دلایلو په توګه شوې وه. سرچینه: د افغانستان اسلامي امارت رسمي وېبپاڼه

دغه سند ځکه مهم دی چې دا د یوه بهرني منتقد تفسیر نه، بلکې د اسلامي امارت خپله رسمي توضیح ده.

۷. ۲۰ دسمبر ۲۰۲۲: ښځې له پوهنتونونو «تر بل امر پورې» ودرول شوې

له پورته رسمي اعلامیې نږدې دوه میاشتې وروسته، د ۲۰۲۲ کال د دسمبر په ۲۰مه د لوړو زده‌کړو وزارت ټولو دولتي او خصوصي پوهنتونونو ته امر وکړ چې د ښځینه محصلینو زده‌کړې «تر بل امر پورې» وځنډوي.

په رسمي ژبه کې د «دایمي منع» پر ځای د تعلیق اصطلاح وکارول شوه؛

خو د محصلې لپاره عملي نتیجه دا وه چې پوهنتون ته یې لاسرسی ودرېد. سرچینې: Afghanistan Justice Archive؛ یونیسف (UNICEF)

۸. ۲۴ دسمبر ۲۰۲۲: د ښځینه NGO کارکوونکو محدودیت؛ خو بیا استثناوې

څلور ورځې وروسته، د اقتصاد وزارت کورنیو او نړیوالو غی دولتی  مؤسسو ته وویل چې ډېری ښځینه کارکوونکې دې تر بل امر پورې کار ته نه حاضریږي.

وروسته د روغتیا او ځینو تعلیمي او بشري خدمتونو لپاره استثناوې ومنل شوې او یو شمېر ادارو خپل روغتیايي او تغذیوي پروګرامونه د ښځینه کارکوونکو په ګډون بېرته پیل کړل. سرچینې: رویټرز (Reuters)؛ د کار نړیوال سازمان (ILO)

دا ټکی د علمي دقت لپاره ډېر مهم دی:

د ښځو د کار په اړه یو واحد، مطلق او د هر مسلک لپاره یو شان بندیز نشته.

ستونزه د محدودیتونو پراخوالی، د سکتورونو ترمنځ توپیر، او د ښځو د عادي مسلکي مسیر کمېدل دي.

۹. مارچ ۲۰۲۳: بیا هم «مخالف نه یو» او «ځنډ موقتي دی»

د ۲۰۲۳ کال په مارچ کې ذبیح الله مجاهد TOLOnews ته وویل چې اوسنی حکومت د ښځو د کار او تعلیم مخالف نه دی او موضوع د اړینو تیاریو له امله تر بل امر پورې ځنډول شوې ده. نوموړي وویل چې دا موضوع د پوهنې او لوړو زده‌کړو وزارتونو پورې اړه لري او کله چې هغوی چمتو شي، اجازه به ورکړل شي. سرچینه: طلوع نیوز (TOLOnews)

د مارچ په اوومه، د لوړو زده‌کړو وزیر ندا محمد ندیم هم وویل چې د ښځو لوړې زده‌کړې د تل لپاره نه دي منع شوې، بلکې ځنډول شوې دي. سرچینه: پژواک خبري اژانس

تر دې ځایه په رسمي ژبه کې درې مفاهیم په تکرار راڅرګندېږي:

«مخالف نه یو»، «موقتي ځنډ»، او «پر میکانیزم یا ترتیباتو کار روان دی».

۱۰. ۵ اپرېل ۲۰۲۳: محدودیت د ملګرو ملتونو افغان ښځینه کارکوونکو ته هم وغځېد

UNAMA د ۲۰۲۳ کال د اپرېل په پنځمه وویل چې د واکمنو چارواکو له خوا ورته ویل شوي چې افغانې ښځې نور په افغانستان کې د ملګرو ملتونو لپاره کار نه شي کولای.

دا د ۲۰۲۲ د دسمبر د NGO محدودیت د پراخېدو یوه مهمه مرحله وه. سرچینه: یوناما (UNAMA)

۱۱. جنوري ۲۰۲۴: «د حل لاره لټول کېږي»

د ۲۰۲۴ کال په جنوري کې ذبیح الله مجاهد وویل چې د نجونو د تعلیم موضوع د مشرتابه په کچه تر بحث لاندې ده او د اسلامي شریعت، افغاني دودونو او ټولنیزو شرایطو په پام کې نیولو سره د حل لاره لټول کېږي. سرچینه: طلوع نیوز (TOLOnews)

یعنې هغه موضوع چې په ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کې د موقتي ترتیباتو په ژبه بیانېدله، په ۲۰۲۴ کې لا هم د «حل لارې» د موندلو په مرحله کې وه.

۱۲. دسمبر ۲۰۲۴: د ښځو طبي زده‌کړې هم ودرول شوې

د UNAMA د بشري حقونو د اکتوبر–دسمبر ۲۰۲۴ راپور له مخې، د دسمبر په دوهمه د عامې روغتیا وزارت مرستیال د طبي انستیتیوتونو استازو ته په شفاهي ډول وویل چې له دسمبر درېیمې ښځینه زده‌کوونکې نور د طبي انستیتیوتونو صنفونو ته نه شي تللای.

دغه انستیتیوتونه د قابله‌ګۍ، نرسنګ، غاښونو، انستیزي، لابراتوار او تغذیې په څېر برخو کې زده‌کړه ورکوله. سرچینه: یوناما (UNAMA)

دا پرېکړه ځکه ځانګړې ده چې روغتیا له هغو برخو څخه ده چې ښځینه کارکوونکو ته پکې د کار استثناوې پاتې دي.

نو یوه عملي پوښتنه راپورته کېږي: که ښځینه ډاکټرې، نرسانې او قابلې د افغانو ښځو د روغتیا لپاره اړینې وي، د هغوی راتلونکی نسل به له کوم تعلیمي مسیر څخه وروزل شي؟

۱۳. ۱۸–۲۰ جنوري ۲۰۲۵: د نظام له دننه علني اختلاف

د ۲۰۲۵ کال په جنوري کې د بهرنیو چارو وزارت سیاسي مرستیال شېر محمد عباس ستانکزي په علني وینا کې له مشرتابه وغوښتل چې د ښځو او نجونو پر مخ د تعلیم دروازې پرانیزي.

Reuters د هغه وینا داسې ثبت کړې چې هغه د ښځو د تعلیم محدودیت له اسلامي شریعت سره ناساز وباله او یادونه یې وکړه چې د رسول الله ﷺ په زمانه کې د علم دروازې د نارینه او ښځینه دواړو لپاره پرانیستې وې. سرچینه: رویټرز (Reuters)

دغه وینا ښيي چې د طالبانو د ټولو لوړپوړو چارواکو نظر په دې موضوع کې یو شان نه دی.

د علمي تحلیل لپاره دا اختلاف مهم دی، ځکه د پالیسۍ د داخلي بحث نښه ده.

۱۴. ۶ سپتمبر ۲۰۲۶: «عامه تعلیم منع نه دی»؛ خو له اووم ټولګي پورته رسمي ښوونځی تعلیق دی

د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر په شپږمه د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي CBS ته وویل چې عامه تعلیم منع نه دی، کورنی تعلیم هم منع نه دی او نجونې مدرسو ته تللی شي. خو په همدې راپور کې یې ومنله چې حکومت د نجونو لپاره له اووم ټولګي پورته د عامه ښوونځي یوه مشخصه بڼه تعلیق کړې ده. سرچینه: CBS News – Face the Nation

همدا خبره د بحث اصلي ژبنی توپیر ښکاره کوي: «تعلیم» په پراخ مفهوم کې ممکن کورنی درس، مدرسه او نورې لارې هم رانغاړي؛ خو د رسمي ثانوي او لوړو زده‌کړو منظم، تصدیق شوی مسیر بیا جلا موضوع ده.

۱۵. پنځه کاله وروسته:  پایلې

UNESCO د ۲۰۲۶ کال د اګست په ۱۱مه وویل چې افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له لومړني پړاو پورته له رسمي زده‌کړې منع دي؛ د ادارې د اټکل له مخې شاوخوا ۲.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده‌کړو پاتې دي. سرچینه: یونسکو (UNESCO)

UNICEF د ۲۰۲۶ کال د اګست په ۱۴مه د خپلې محاسبې له مخې وویل چې له ۲۰۲۱ راهیسې له ۲.۶ میلیونو زیاتې نجونې له ثانوي زده‌کړو محرومې شوې دي. UNICEF یادوي چې له سپتمبر ۲۰۲۱ راهیسې نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي زده‌کړو او له دسمبر ۲۰۲۲ راهیسې ښځې له پوهنتونونو پاتې دي. سرچینه: یونیسف (UNICEF)

د کار په برخه کې وضعیت له تعلیم سره بشپړ یو شان نه دی.

د ښځو پر هر ډول مزدوري کار مطلق بندیز نشته؛

روغتیا، د نجونو ځینې تعلیمي چارې، ځینې امنیتي او اداري دندې او محدود خصوصي فعالیتونه لا هم شته.

خو د ILO د ۲۰۲۶ کال د اګست د ۱۸مې اټکل د ښځو د کاري ځواک ګډون یوازې ۵.۱ سلنه ښيي.

EUAA هم د ۲۰۲۶ راپور کې لیکي چې مطلق بندیز نشته، خو ښځې له پراخو مسلکي محدودیتونو سره مخ دي. سرچینې: د کار نړیوال سازمان (ILO)؛ د اروپايي ټولنې د پناه غوښتنې اداره (EUAA)

۱۶. د وعدې او عمل شرعي–اخلاقي پوښتنه

قرآن کریم د تړون او ژمنې په اړه په سورة المائدة (۱)، سورة الإسراء (۳۴) او سورة الصف (۲–۳) کې د وفا او د قول او عمل د همغږۍ عمومي اصول بیانوي.

د آیتونو بشپړ عربي متن او روانه پښتو ژباړه د مقالې په پیل کې، یو د بل ترڅنګ، راغلي دي. (سرچینې: قرآن کریم، سورة المائدة، آیت ۱؛ سورة الإسراء، آیت ۳۴؛ سورة الصف، آیتونه ۲-۳).

دا آیتونه د یوه ځانګړي حکومت لپاره ځانګړي شوي نصوص نه دي؛

د هر مسلمان فرد، ټولنې او چارواکي لپاره عمومي قرانې او اخلاقي لارښوونه ده.

خو د همدې معیار په رڼا کې د افغانستان د ښځینه تعلیم په اړه یوه مشروع او جدي پوښتنه راپورته کېږي:

که د ۲۰۲۱ له لومړیو ورځو څخه په تکرار ویل شوي چې د ښځو او نجونو تعلیم په اصل کې منع نه دی، نو د ثانوي او لوړو زده‌کړو په برخه کې د دغو ژمنو د عملي کېدو روښانه مهال‌وېش او اجرایي لاره تر سپتمبر ۲۰۲۶ پورې ولې نه ده وړاندې شوې؟

او که د ښځو کار په اصل کې مطلق منع نه دی، نو ولې یوه ښځه په یوه برخه کې د ضرورت له مخې کار کولای شي، خو په بله برخه کې ورته دروازه تړلې وي؟

د دې توپیر ثابت، عام او له مخکې معلوم قانوني معیار څه دی؟

۱۷. څه باید په انصاف سره جلا وساتل شي؟

د موضوع د علمي انصاف لپاره درې خبرې باید سره ګډې نه شي.

لومړی، د اسلامي امارت ګڼ چارواکي په رسمي وینا کې د ښځو د تعلیم اصل نه ردوي.

دویم، د ښځو پر هر ډول کار مطلق بندیز نشته او ځینې مهمې استثناوې موجودې دي.

درېیم، د رسمي ثانوي، پوهنتوني او طبي زده‌کړې په برخه کې د ښځو او نجونو لاسرسی په عملي ډول سخت محدود یا تعلیق شوی دی.

نو دقیق بحث باید له مبالغې پرته هم د رسمي دریځ او هم د عملي پایلې یادونه وکړي.

سرچینې: د افغانستان اسلامي امارت رسمي وېبپاڼه؛ طلوع نیوز (TOLOnews)؛ پژواک خبري اژانس؛ یوناما (UNAMA)؛ CBS News – Face the Nation؛ د کار نړیوال سازمان (ILO)؛ د اروپايي ټولنې د پناه غوښتنې اداره (EUAA)

پایله: اصلي خبره چېرته ده؟

د ۲۰۲۱–۲۰۲۶ اسناد په ګډه یوه روښانه تصویر وړاندې کوي:

د اسلامي امارت د چارواکو په رسمي وینا کې د ښځو د تعلیم اصل څو ځله منل شوی او روان وضعیت د ځنډ، ترتیباتو، میکانیزم او شرعي حل په ژبه بیان شوی دی. په مقابل کې، پنځه کاله وروسته هم نجونې له شپږم ټولګي پورته له رسمي ښوونځیو، ښځې له پوهنتونونو او له ۲۰۲۴ دسمبر وروسته له طبي انستیتیوتونو پاتې دي.

د کار په برخه کې استثناوې شته، خو د ښځو عمومي اقتصادي حضور ډېر کم شوی دی. سرچینې: سي اېن اېن (CNN)؛ د افغانستان اسلامي امارت رسمي وېبپاڼه؛ طلوع نیوز (TOLOnews)؛ پژواک خبري اژانس؛ یوناما (UNAMA)؛ CBS News – Face the Nation؛ یونسکو (UNESCO)؛ یونیسف (UNICEF)؛ د کار نړیوال سازمان (ILO)

له همدې امله تر ټولو دقیق او مسئولانه سوال دا نه دی چې «ایا څوک په وینا کې د تعلیم مخالف دی؟»

بلکې دا دی: هغه حق چې په وینا کې منل کېږي، په عمل کې د استفادې روښانه، دوامداره او د ټولو لپاره معلومه لاره لري که نه؟

د قرآن د وفا د اصل له مخې هم د قول ارزښت د عمل له دوام سره تړاو پیدا کوي.

له همدې امله، د رسمي ژمنو او عملي پایلو ترمنځ د واټن په اړه پوښتنه کول نه سپکاوی غواړي او نه شعار؛

اسناد، نېټې او روښانه ځواب بسنه کوي.

وروستی قضاوت دې افغان ولس، په ځانګړي ډول زموږ لوڼې، خویندې، میندې او ټول لوستونکي، د همدې اسنادو او عملي پایلو پر بنسټ وکړي.

سرچینی

قرآن کریم – سورة المائدة، آیت ۱

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ».

قرآن کریم – سورة الإسراء، آیت ۳۴

«وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْؤُولًا».

قرآن کریم – سورة الصف، آیتونه ۲-۳

«لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ …».

سرچینه: Al Jazeera Media Network (الجزیره)

“Transcript of Taliban’s first press conference in Kabul.” 17 August 2021.

سرچینه: United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women (UN Women)

“Women’s Rights in Afghanistan: Where are we now?” Gender Alert No. 1. December 2021.

سرچینه: United Nations Children’s Fund (UNICEF)

“More than 2.6 million girls in Afghanistan have been denied a secondary education since 2021.” 14 August 2026.

سرچینه: Al Jazeera Media Network (الجزیره)

“Taliban orders girls’ schools shut hours after reopening.” 23 March 2022.

سرچینه: Cable News Network (CNN)

Christiane Amanpour interview with Acting Interior Minister Sirajuddin Haqqani. 16 May 2022.

سرچینه: Official Website of the Islamic Emirate of Afghanistan

“IEA is Not Against Girls Education.” 26 October 2022.

سرچینه: Afghanistan Justice Archive

د لوړو زده‌کړو وزارت د ښځینه محصلینو د زده‌کړو د «تر بل امر پورې» ځنډولو مکتوب، ۲۰ دسمبر ۲۰۲۲.

سرچینه: Reuters

“Aid groups resume some Afghan operations with female health workers.” 17 January 2023.

د روغتیا او تعلیم د استثناوو اړوند څرګندونې، ۲۵–۲۶ جنوري ۲۰۲۳.

سرچینه: TOLOnews

“US’s West Not Optimistic Afghan Women Will Return to Classes This Month.” 4 March 2023.

په راپور کې د ذبیح الله مجاهد اړوند وینا نقل شوې ده.

سرچینه: Pajhwok Afghan News (پژواک خبري اژانس)

“Ban on women higher education temporary: Minister.” 7 March 2023.

سرچینه: United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA)

“UN protests order … prohibiting Afghan women from working with the United Nations.” 5 April 2023.

سرچینه: TOLOnews

“Supreme Leader Attempting to Find Way for Girls’ Education: Mujahid.” January 2024.

سرچینه: United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA)

“Human Rights Situation in Afghanistan: October–December 2024 Update.” pp. 2–3.

سرچینه: Reuters

“Taliban deputy foreign minister calls for girls’ high schools to open.” 20 January 2025.

سرچینه: CBS News – Face the Nation

“Face the Nation” full transcript. 6 September 2026.

په بشپړه مرکه کې د عبدالقهار بلخي څرګندونې.

سرچینه: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)

“Five years on: UNESCO calls for the full restoration of the right to education for Afghan girls and women.” 11 August 2026.

سرچینه: International Labour Organization (ILO)

“Women increasingly excluded from Afghanistan’s labour market as wider employment pressures mount.” 18 August 2026.

سرچینه: European Union Agency for Asylum (EUAA)

“Afghanistan: Country Focus – 4.4.5 Access to employment.” February 2026.

محمد همایون همت

MD. ,PhD

: ۲۲ سپتمبر ۲۰۲۶