له شفا تر مرګه: ژوند ژغورونکي درمل کله د ژوند لپاره ګواښ ګرځي؟

له شفا تر مرګه: ژوند ژغورونکي درمل کله د ژوند لپاره ګواښ ګرځي؟

د درملو ګټې او خطرونه، خطرناک ګډ استعمال، د بې‌کیفیته درملو اندېښنې او په افغانستان کې د ناروغانو د خوندیتوب عملي لارې

 

۲۰ اکتوبر ۲۰۲۶

علمي او اخلاقي یادونه: دا لیکنه د عامه طبي پوهاوي لپاره ده؛ د شخصي معاینې، تشخیص او نسخې ځای نه نیسي. فرضي کلینیکي بېلګې، د څېړنو موندنې او د لیکوال شخصي مشاهدې پکې جلا په ګوته شوې دي. که کومه نښه د درمل تر اخیستو وروسته پیدا شي، یوازې له وختي تړاو څخه یې علت نه شي ثابتېدای. درمل په خپل سر مه بندوئ او اندازه یې مه بدلوئ. البته د مونټېلوکاست په څېر د ځینو درملو ځانګړي رسمي خبرداري باید تعقیب شي. د ژوند ګواښوونکو نښو پر مهال سملاسي بېړنۍ طبي مرسته وغواړئ.

«طبیبان دې «توربران» دي، مرګ دې غواړي؛

رب دې دا نسخه دارو کړه، اې رنځوره!»

د دې بیت د شاعر نوم او کره سرچینه نه ده تثبیت شوې. د لیکوال د موندلې بڼې په لومړۍ مسره کې «طبیبان دې دښمنان دي» راغلي، خو دلته یې د ډاکټرانو د درناوي لپاره «دښمنان» په «توربران» بدله کړې ده. دا بیت، له همدې څرګند شوي  بدلون سره، د ناروغ د وېرې شاعرانه انځور دی؛ د ډاکټرانو پر نیت یا مسلک حکم نه دی.

د بیت تر شا د ناروغ یوه انساني اندېښنه پرته ده: هغه درمل چې د ښه کېدو په هیله یې اخلي، ایا کله ورته زیان هم رسولای شي؟

د ځواب لپاره باید د ناروغ حالت، د درمل اندازه، له نورو درملو سره ګډ استعمال او د محصول کیفیت په پام کې ونیول شي.

درمل د معاصر طب له سترو بریاوو دي. انسولین، انټي‌بیوټیکونه، د زړه او سالنډۍ درمل هره ورځ د انسانانو ژوند ژغوري. خو ګټور درمل هم هغه مهال زیان رسولای شي چې ناسم وکارول شي، له بل درمل سره خطرناک ګډ شي، د ناروغ پښتورګي یا ځیګر سم کار نه کوي، یا محصول ټاکلي کیفیت ته نه رسېږي.

د درمل خوندیتوب یوازې د هغه په نوم نه ټاکل کېږي؛ د ناروغ حالت، مناسبه اندازه او سمې څارنې ته هم اړتیا لري.

په دې لیکنه کې د یوه او څو درملو احتمالي زیانونه، د زړه او سالنډۍ ناروغیو، شکرې، پښتورګو او خوب اړوند مهمې بېلګې څېړل کېږي. ورپسې د افغانستان د درملو د کیفیت شواهد، د معلوماتو تشې او د عملي بدلون یو ۹۰ ورځنی وړاندیز راځي. موخه دا ده چې ناروغ، ډاکټر، درمل‌پوه او اړوندې ادارې د خوندي درملنې په ګډ مسئولیت وپوهېږي.

لنډیز

د دې لیکنې مرکزي پیغام دا دی: هر درمل باید روښانه اړتیا ولري؛ له نورو درملو سره یې ګډ استعمال باید وکتل شي؛ او ناروغ باید د ممکنه زیانونو، اړینو ازموینو او د محصول د کیفیت په اړه پوه شي. نړیوالې او سیمه‌ییزې څېړنې د خطر عمومي انځور راکوي، خو د یوه ځانګړي ناروغ حالت یوازې د هغه د طبي مخینې او بشپړې نسخې له ارزونې وروسته روښانه کېږي.

د بې‌کیفیته درملو، ناسمو تشخیصونو او بې‌ځایه نسخو په اړه د لیکوال ځینې لیدلې تجربې دردونکې دي. د دې احساس د څرګندولو لپاره د ارواښاد ګل پاچا الفت دا بیت مناسب ښکاري:

«نه ومه خبر، پرده مې لږ غوندې چې جګه کړه

نه دي د ویلو هغه څه چې ما لیدلي دي.»

۱. د یوه درمل دوه مخونه: ګټه او احتمالي زیان

که یو درمل ګټور وي، ولې کله ناکله زیان هم رسوي؟

درمل په هر انسان کې یو شان اغېز نه کوي. د استعمال اندازه او موده، عمر، نورې ناروغۍ او د پښتورګو او ځیګر فعالیت یې پایله بدلولای شي. انسولین د شکرې په درملنه کې ژوند ژغوري، خو د وینې شکر ډېر ټیټولای هم شي. د درد ځینې ګولۍ بیا د معدې د وینې بهېدو یا د پښتورګو د زیان خطر زیاتوي. له همدې امله د درمل ګټه او خطر د هر ناروغ لپاره جلا ارزول کېږي. [۱، ۲]

اړخیز اغېز، ناوړه درملیز غبرګون او له درملو سره تړلې زیانمنه پېښه څه توپیر لري؟

«اړخیز اغېز» (Side Effect) د درمل له اصلي موخې پرته بل اغېز دی؛ هر اړخیز اغېز زیانمن نه وي.

«ناوړه درملیز غبرګون» (Adverse Drug Reaction, ADR) هغه ناغوښتل شوی زیان دی چې درمل په سمه توګه کارول شوي وي.

«له درملو سره تړلې زیانمنه پېښه» (Adverse Drug Event, ADE) پراخه معنا لري او د استعمال د تېروتنو اړوند زیانونه هم رانغاړي. دا توپیر د طبي راپورونو او څېړنو لپاره مهم دی.

د درملو ترمنځ متقابل اغېز (Drug–Drug Interaction, DDI) څه معنا لري؟

کله چې یو درمل د بل درمل په جذب، کچه، ګټه یا زیان کې بدلون راولي، دې ته «د درملو ترمنځ متقابل اغېز» (Drug–Drug Interaction, DDI) وايي. ځینې ترکیبونه وینه بهېدنه یا د تنفس کمزوري زیاتوي؛ ځینې نور د اړین درمل اغېز کموي. د کمپیوټر خبرداری د خطر نښه ده، نه د زیان حتمي وړاندوینه. وروستۍ پرېکړه د ډاکټر له خوا د ناروغ حالت، اندازې، مودې او اړینو ازموینو پر بنسټ کېږي.

د درملو او ناروغۍ ترمنځ نامناسب اغېز (Drug–Disease Interaction) څه ته وايي؟

کله کله درمل له بل درمل سره نه، بلکې له موجودې ناروغۍ سره ستونزه پیدا کوي. د بېلګې په توګه، ځینې غیرانتخابي بېټا بلاکرونه د سالنډۍ په حساسو ناروغانو کې ساه تنګولای شي. «د ګڼو درملو یوځای استعمال» (Polypharmacy) په ډېرو څېړنو کې په یوه وخت کې د پنځو یا زیاتو درملو اخیستو ته ویل کېږي. دا د نسخې د بیاکتنې اړتیا ښيي؛ په خپله د ناسمې نسخې ثبوت نه دی.

۲. ایا یو درمل هم په یوازې ځان ژوند ته ګواښ پېښولای شي؟

د سالنډۍ د ساه‌لارو پراخوونکې سپرې: لاس ولې رپېږي او د زړه درزا ولې تېزېږي؟

سالبوټامول/البوتېرول (Salbutamol/Albuterol)، لېوالبوټېرول (Levalbuterol)، ټېربوټالین (Terbutaline) او فېنوتېرول (Fenoterol) ساه‌لارې پراخوي. له دې درملو وروسته لاس رپېدل، د زړه تېزه درزا او کله ناکله د پوتاشیم کمېدل لیدل کېدای شي. فارموتېرول، سالمېتېرول، ویلانټېرول او اېنډاکاټېرول اوږد یا ډېر اوږد اغېز لري، خو یو شان نه کارول کېږي. د سالنډۍ په ناروغانو کې اوږداغېز لرونکي β2 پراخوونکي باید د مناسب التهاب ضد درملنې له اصولو سره سم وکارول شي، نه په خپل سر یوازې. د GINA د ۲۰۲۶ کال له مخې یوازې پر ژر ساه‌خلاصوونکې سپرې تکیه د سالنډۍ د خوندي کنټرول لپاره بسنه نه کوي. [۱۶، ۲۰، ۶۲، ۶۳]

د سالنډۍ د ساه‌لارو د التهاب ضد سپرې (ICS): د خولې د فنګسي انتان مخنیوی څنګه کېږي؟

بوډېسونایډ (Budesonide)، فلوتیکازون (Fluticasone) او ورته تنفسي سټرایډونه (ICS) د سالنډۍ د ساه‌لارو التهاب راکموي. دا د هر ډول سږو میکروبي انتان لپاره درملنه نه ده. په خوله او ستوني کې فنګسي انتان او د غږ بدلون یې ممکن ځايي زیانونه دي. له سپرې وروسته خوله په اوبو ووینځئ او اوبه تو کړئ؛ د وسیلې سمه طریقه هم مهمه ده. د بوډېسونایډ او فارموتېرول ګډه سپرې، د مناسبې طبي تګلارې له مخې، په ټاکلو ناروغانو کې د دوامدار کنټرول او نښو د ارامولو دواړو لپاره کارېدلی شي. کنټرولوونکې سپرې په خپل سر مه بندوئ. [۱۶، ۲۱]

مونټېلوکاست: د خوب او مزاج بدلون یې له استعمال سره تړاو لرلای شي؟

مونټېلوکاست (Montelukast) د سالنډۍ او حساسیت ځینو ناروغانو ته ګټه رسوي، خو د امریکا د خوړو او درملو ادارې (FDA) د جدي رواني او چلندي عوارضو په اړه پرې ځانګړی څرګند خبرداری لګولی دی. وېروونکي خوبونه، بې‌قراري، ناڅاپی د مزاج بدلون او ځان ته د زیان رسولو فکرونه باید جدي ونیول شي. د FDA د لارښوونې له مخې، که نوې رواني یا چلندي نښې راپیدا شي، درمل بند کړئ او ژر له روغتیايي مسلکي کس سره اړیکه ونیسئ؛ که ځان ته د زیان سملاسي خطر وي، بېړنۍ مرسته وغواړئ. د پوزې د حساسیت لپاره یې کارول عموماً هغه وخت غوره کېږي چې مناسب بدیلونه ګټه ونه کړي یا د زغملو نه وي. [۱۸]

پرېډنېزولون: د سالنډۍ په سختې حملې کې ګټه او د وینې د شکر د لوړېدو خطر

پرېډنېزولون (Prednisolone) د سالنډۍ په ځینو سختو حملو کې اړین او ژوند ژغورونکی درمل دی. خو د وینې شکر لوړولای شي، په ځانګړي ډول د شکرې ناروغانو کې. د ګلوکوز نږدې څارنه او د درملنې احتمالي سمون باید د ډاکتر له خوا وشي. د دې خطر له امله اړینه بیړنۍ درملنه مه ځنډوئ. [۲۲]

انسولین: ژوند ژغوري، خو د وینې شکر ولې ډېر ټیټولای شي؟

که انسولین تر اړتیا ډېر اغېز وکړي، خواړه وځنډېږي یا فزیکي فعالیت بدل شي، د وینې شکر خطرناکه کچه ته ټیټېدای شي (Hypoglycaemia). خولې کېدل، لړزه، د زړه درزا، د فکر ګډوډي، تشنج او بې‌هوښي یې ممکنې نښې دي. دا ستونزه آن د بل درمل له ګډ استعمال پرته هم پېښېدای شي. د سختو نښو پر مهال بېړنۍ مرسته اړینه ده. [۳]

ایبوپروفین او ولټرین: د زنګون او نورو بندونو د درد عادي ګولۍ کله خطرناکېږي؟

فرضي بېلګه: یو ۷۲ کلن ناروغ د زنګون د درد لپاره ایبوپروفین (Ibuprofen) یا ډیکلوفیناک (Diclofenac؛ ولټرین) غواړي. خو له مخکې لوزارتان، فوروسېمایډ او اپیکسابان اخلي. نوې د درد ګولۍ ښايي لنډمهاله ارامي ورکړي، خو له اپیکسابان سره د وینې بهېدو او له نورو یادو درملو سره د پښتورګو د ناڅاپي زیان خطر لوړولای شي. د هغه د ټول درملیز لېست له کتلو پرته نوې نسخه خوندي نه ده. [۱۱، ۱۳، ۳۰، ۳۱]

همدغه د درد او التهاب ضد غیرسټرایډي درمل (NSAIDs)، آن که یوازې هم واخیستل شي، د معدې د زخم او وینې بهېدو لامل کېدای شي؛ په ځینو ناروغانو کې د زړه د حملې او مغزي سکتې خطر هم زیاتوي. د ډیکلوفیناک ګولۍ د جېل په پرتله پر ټول بدن ډېر اغېز لري. جېل لږ جذبېږي، خو په بشپړه توګه بې‌خطره نه دی. د عمر، پښتورګو د کار، پخوانۍ وینې بهېدنې، د درمل د اندازې او مودې ارزونه اړینه ده. ایبوپروفین او ډیکلوفیناک په خپل سر یوځای مه اخلئ. [۳۰–۳۴]

د سینې نوی درد: د عضلو ستونزه ده که د زړه د رګونو؟

فرضي بېلګه: یو ۶۴ کلن کس د سینې د نوي درد لپاره یوازې ولټرین غواړي. ځینې وخت دا درد د عضلو یا د سینې د دېوال وي؛ خو د زړه د رګونو ناڅاپي ناروغي (ACS) هم باید په پام کې ونیول شي. په سینه کې فشار، ساه لنډي، یخې خولې، زړه بدوالی او د مټ، لاس، ژامې یا شا ته د درد خپرېدل د خبرداري نښې دي. د دې نښو نشتوالی د زړه حمله په یقین نه ردوي. که درد په لمس زیاتېږي، عضلي لامل یې ممکن دی، خو یوازې په همدې نښه قطعي تشخیص نه کېږي. [۳۵، ۳۶]

د زړه د رګونو د ناڅاپي ناروغۍ (ACS) پر شک باید ناروغ ژر تر ژره وارزول شي. لارښوونې د لومړني طبي تماس له پیل څخه تر ۱۰ دقیقو پورې د زړه برېښنايي ثبت (ECG) سپارښتنه کوي؛ دا د انتظار موده نه، بلکې د چټکې ارزونې حد دی. د اړتیا له مخې د لوړ حساسیت ټروپونین ازموینې هم تکرارېږي. له عادي معاینه‌خونې روغتون ته لېږد باید د ټولو ازموینو د بشپړېدو لپاره ونه ځنډول شي. لومړنی عادي ECG د زړه حمله په بشپړه توګه نه ردوي؛ یوازې د درد ګولۍ ورکول د مهم تشخیص د ځنډېدو لامل کېدای شي. [۳۵–۳۸]

د زکام شربت او پاراسټامول: څنګه یو درمل په ناپامۍ کې دوه ځله اخیستل کېږي؟

فرضي بېلګه: یو کس د زکام شربت یا پوډر اخلي او د سرخوږي لپاره پاراسټامول (Paracetamol/Acetaminophen) هم ورسره کاروي. که په دواړو کې پاراسټامول وي، د یوې فعالې مادې اندازه په ناپامۍ کې دوه ځله حسابېږي. دا د دوو بېلو درملو متقابل اغېز نه، بلکې د یوې مادې تکراري استعمال (Therapeutic Duplication) دی. له ټاکلي ورځني حد څخه زیات پاراسټامول د ځیګر سخت زیان، ناکامي او آن مړینه رامنځته کولای شي. د هر محصول پر بسته د فعالې مادې نوم وګورئ او د ورځې ټول مقدار له ډاکټر یا درمل‌پوه سره وسنجوئ. [۳۹]

۳. د دوو درملو خطرناک ترکیبونه: کومو ته ځانګړې پاملرنه پکار ده؟

لومړی: مورفین یا کوډین او دیازپام؛ کله چې ګډ استعمال تنفس ګواښي

مورفین او کوډین د اپیوئیدونو (Opioids) له ډلې دي؛ دیازپام د بنزودیازپینونو (Benzodiazepines) له ډلې اراموونکی درمل دی. ګډ استعمال یې ژور خوب، د تنفس سختې کمزورۍ، کوما او آن مړینې ته لاره هوارولای شي. که دواړه رښتیا اړین وي، متخصص باید بدیلونه وڅېړي، مناسبه ټیټه اندازه وټاکي او ناروغ نږدې وڅاري. دا درمل د عادي درد یا بې‌خوبۍ لپاره په خپل سر مه ګډوئ. [۱۲]

دویم: اپیکسابان یا ریواروکسابان او ایبوپروفین یا ډیکلوفیناک؛ د وینې بهېدو خطر

اپیکسابان (Apixaban) او ریواروکسابان (Rivaroxaban) د وینې د لختې د جوړېدو مخه نیسي. له ایبوپروفین، ډیکلوفیناک او ورته التهاب ضد درملو (NSAIDs) سره یې ګډ استعمال د وینې بهېدو خطر لوړوي. که د درد درمل ته اړتیا وي، ډاکټر دې خوندي بدیل، مناسبه اندازه، لنډه موده او د څارنې اړتیا وارزوي. [۱۳]

درېیم: مېتوترېکسات او ټرایمېتوپریم یا کوټرایموکسازول؛ د وینې د حجرو د کمېدو خطر

مېتوترېکسات (Methotrexate) له ټرایمېتوپریم (Trimethoprim) یا کوټرایموکسازول (Co-trimoxazole) سره د وینې د حجرو د خطرناک کمښت لامل کېدای شي. دا اغېز د هډوکو د مغز فعالیت زیانمنوي او د مکروبي انتان او وینې بهېدو خطر لوړوي. په عمومي ډول باید له ګډ استعمال څخه ډډه وشي؛ د انتان لپاره مناسب بدیل دې ډاکتر وټاکي. [۱۴]

څلورم: سیمواستاتین او کلاریترومایسین؛ د عضلو د سخت زیان خطر

کلاریترومایسین (Clarithromycin) په بدن کې د سیمواستاتین (Simvastatin) کچه لوړولای شي. په پایله کې د عضلو د سخت تخریب (Rhabdomyolysis) او د پښتورګو د زیان خطر زیاتېږي. د دې دوو درملو یوځای استعمال منع دی؛ د بدیل انټي‌بیوټیک یا د نورو درملیزو بدلونونو پرېکړه دې ډاکتر وکړي. [۱۵]

پنځم: ریفامپیسین او اپیکسابان یا ریواروکسابان؛ کله چې ضدلخته درمل کمزوری شي

ریفامپیسین (Rifampicin) د اپیکسابان او ریواروکسابان په بدن کې کچه ټیټولای او د لختې د مخنیوي اغېز یې کمزوری کولای شي؛ له همدې امله د وینې د لختې خطر لوړېدای شي. د متخصص له ارزونې پرته دا ګډ استعمال مناسب نه دی. [۱۳]

شپږم: د تناسلي آلې د شخوالي درمل او د زړه نایټرېټونه؛ د فشار د خطرناک ټیټېدو امکان

سیلډېنافیل (Sildenafil؛ Viagra)، ټاډالافیل (Tadalafil؛ Cialis)، واردېنافیل (Vardenafil) او آوانافیل (Avanafil) د PDE5 ډلې درمل دي. له نایټروګلیسیرین، ایزوسورباید او نورو نایټرېټونو سره یې ګډ استعمال منع دی؛ د وینې فشار په خطرناک ډول ټیټېدای شي. د «پاپرز» (Poppers) په نوم ځینې تفریحي نایټرایټ مواد هم همدا خطر لري. تر نسخې مخکې باید روښانه شي چې ناروغ د سینې د درد لپاره نایټرېټ کاروي که نه. [۲۶، ۴۰–۴۲، ۴۹، ۵۰]

اووم: ویاګرا او سیالیس؛ ولې د شخوالي دوه ورته درمل په خپل سر یوځای نه کارول کېږي؟

د PDE5 د ډلې دوه درمل، لکه ویاګرا او سیالیس، په خپل سر یوځای مه اخلئ؛ د وینې د فشار د ټیټېدو او نورو ناوړه اغېزو خطر یې زیاتېدای شي. له ځینو الفا بلاکرونو، د فنګسي ناروغیو او HIV له درملو او د CYP3A4 انزایم له پیاوړو مخنیوونکو سره جلا ارزونه پکار ده. له ریوکیګوآت (Riociguat) سره ګډ استعمال منع دی. واردېنافیل د زړه د QT وقفې له پلوه هم ځانګړی احتیاط غواړي. [۴۰، ۴۱، ۴۹، ۵۱، ۵۵]

اتم: وارفرین او مېټرونیدازول؛ د غاښ د انتان له درملنې وروسته وینه ولې بهېدای شي؟

فرضي بېلګه: یو ۷۰ کلن ناروغ وارفرین (Warfarin) کاروي. د غاښ د انتان لپاره ورته مېټرونیدازول (Metronidazole) تجویز کېږي. دغه انټي‌بیوټیک د وارفرین اغېز زیاتولای او INR لوړولای شي (INR هغه ازموینه ده چې د وارفرین د وینې نری کولو اغېز ښيي). له همدې امله د وینې بهېدو خطر ډېرېږي. د بدیل درمل، اندازې او د INR د نږدې څارنې پرېکړه دې ډاکتر وکړي؛ ناروغ دې وارفرین په خپل سر نه بندوي. [۴۴، ۴۵]

نهم: کولچیسین او کلاریترومایسین؛ د نقرس درمل کله په مسمومیت بدلېږي؟

فرضي بېلګه: یو ۶۶ کلن ناروغ د نقرس لپاره کولچیسین (Colchicine) اخلي. که ورسره کلاریترومایسین پیل شي، د CYP3A4 او P-glycoprotein له لارې په بدن کې د کولچیسین کچه خطرناکه لوړېدای شي. سخت نس ناستی، کانګې، د وینې د حجرو کمښت، د غړو زیان او مرګونی مسمومیت هم راپور شوی دی. د پښتورګو یا ځیګر د خراب فعالیت پر مهال دا ګډ استعمال په ځانګړي ډول منع دی. [۴۶]

لسم: ټرامادول او سېرټرالین یا فلوکسټین؛ د سیروټونین سنډروم خطر

فرضي بېلګه: یو ناروغ سېرټرالین (Sertraline) اخلي؛ د درد لپاره ورسره ټرامادول (Tramadol) هم پیلېږي. له سېرټرالین، فلوکسټین (Fluoxetine) او ورته درملو سره ټرامادول د «سیروټونین سنډروم» خطر زیاتولای شي. تبه، بې‌قراري، ډېرې خولې، لړزه، د عضلو شخوالی، ذهني ګډوډي یا تشنج بیړنۍ ارزونه غواړي. [۴۷]

۴. د نارینه د تناسلي آلې د شخوالي کمزوري (Erectile Dysfunction, ED): درملنه او احتیاط

د نارینه تناسلي آلې شخېدل (Penile Erection) او د شخوالي کمزوري (Erectile Dysfunction, ED) څه معنا لري؟

د جنسي راپارونې پر مهال د نارینه تناسلي آله له وینې ډکېږي او کلکېږي؛ دې حالت ته «شخېدل» یا «نعوظ» (Penile Erection) وايي. که د جنسي اړیکې لپاره کافي شخوالی پیدا نه شي یا پاتې نه شي، دې ته د شخوالي کمزوري (Erectile Dysfunction, ED) وايي. د آلې اوږدوالی او پېړوالی د جنسي وړتیا معیار نه دي. دا ستونزه د جنسي میلان له کموالي، شنډوالي او د مني له ژر وتلو سره یو شان نه ده. شکره، د رګونو ناروغۍ، رواني فشار او ځینې درمل یې له لاملونو څخه کېدای شي. کله ناکله د زړه او رګونو د پټو خطرونو ارزونه هم اړینه کوي. [۴۹، ۵۸]

PDE5 څه شی دی او د تناسلي آلې د شخوالي کوم درمل پرې اغېز کوي؟

PDE5 (Phosphodiesterase Type 5) د بدن د یوه انزایم نوم دی، نه د ناروغۍ نوم. سیلډېنافیل، ټاډالافیل، واردېنافیل او آوانافیل یې فعالیت کموي. په ځینو هېوادونو کې اودېنافیل، میروډېنافیل او لوډېنافیل هم کارېږي. دغه درمل د جنسي راپارونې پر مهال تناسلي آلې ته د وینې بهیر ښه کوي، خو خپله جنسي میلان نه زیاتوي او د شنډوالي عمومي درملنه نه ده. د اصلي لامل ارزونه، مشوره، مناسب وسایل او کله ناکله هورموني ازموینې هم ارزښت لري. [۴۹، ۵۶، ۵۷]

ایا له نایټرېټونو سره له ګډ کارولو پرته هم د دې درملو له اخیستو وروسته د زړه حمله یا مغزي سکته راپور شوې ده؟

د درملو له بازار ته تر راوتو وروسته په ځینو انفرادي راپورونو کې د زړه حمله او مغزي سکته ثبت شوې ده. خو له درمل وروسته د یوې پېښې رامنځته کېدل په خپله د علت ثبوت نه دی؛ د ناروغ پخوانی حالت او نور خطرونه هم باید وکتل شي. د اروپا د یورولوژۍ ټولنې (EAU) لارښود وايي چې تصادفي کلینیکي څېړنو د PDE5 درملو له امله د زړه د حملې د خطر زیاتوالی نه دی ثابت کړی. نو نه بې‌ځایه وېره پکار ده او نه د زړه د ناروغۍ له ارزونې تېرېدل. [۴۰، ۴۱، ۴۹–۵۴، ۵۸]

کومې ناوړه اغېزې عامې دي او کومې بیړنۍ پاملرنه غواړي؟

سرخوږی، د مخ سوروالی، د پوزې بندېدل او سرګرځېدل نسبتاً عام دي. خو د سینې درد، د لید یا اورېدو ناڅاپی کمښت، بې‌هوښي او د تناسلي آلې هغه شخوالی چې تر څلورو ساعتونو ډېر دوام وکړي (Priapism)، که درد ولري او که نه، بېړنۍ طبي ارزونه غواړي. [۴۰، ۴۱، ۵۱]

که د تناسلي آلې د شخوالي د درمل له اخیستو وروسته د سینې درد پیدا شي، څه باید وشي؟

که د دې ډلې له درملو وروسته د سینې درد پیدا شي، سملاسي بېړنۍ مرسته وغواړئ. روغتیايي کارکوونکو ته د درمل نوم او د وروستي خوراک دقیق وخت ووایئ؛ نایټروګلیسیرین په خپل سر مه اخلئ. رسمي لارښوونې د سیلډېنافیل لپاره لږ تر لږه ۲۴ ساعته، د ټاډالافیل لپاره ۴۸ ساعته او د آوانافیل لپاره په ځانګړو ژوند ګواښوونکو حالاتو کې لږ تر لږه ۱۲ ساعته یادوي. دا وختونه د ناروغ لپاره د نایټرېټ د خپل‌سري اخیستو اجازه نه ده؛ پرېکړه یوازې متخصص د بیړنۍ څارنې په شرایطو کې کوي. د نورو درملو رسمي لارښوونې باید جلا وکتل شي. [۴۰، ۴۱، ۴۹–۵۱]

ایا د «طبیعي جنسي ځواک» په نوم پلورل کېدونکي محصولات خوندي دي؟

نه تل. FDA په ځینو هغو محصولاتو کې چې د «طبیعي» یا «بوټنیز جنسي ځواک» تر نوم لاندې پلورل کېږي، پټ سیلډېنافیل، ټاډالافیل یا نور فعال مواد موندلي دي. د «طبیعي» او «بې‌نسخې» نوم د خوندیتوب ضمانت نه دی. دا موضوع په ځانګړي ډول د هغو کسانو لپاره مهمه ده چې د زړه درمل، په تېره نایټرېټونه، کاروي. [۴۳، ۵۹–۶۱]

۵. د سالنډۍ او زړه ناروغۍ: کله یو درمل بله ناروغي اغېزمنوي؟

ایا د زړه ټول بېټا بلاکر درمل د سالنډۍ ناروغانو ته منع دي؟

نه. پروپرانولول او آن د سترګو د فشار ځینې ټیمولول (Timolol) څاڅکي په حساسو کسانو کې ساه تنګولای شي. خو د زړه ځینې انتخابي بېټا بلاکرونه د متخصص تر څارنې لاندې اړین او ګټور دي. ناروغ دې د زړه درمل په خپل سر نه بندوي. [۱۶]

ایا اسپرین او ایبوپروفین د سالنډۍ حمله پارولای شي؟

هو، خو یوازې په ځینو حساسو کسانو کې. دا حکم د سالنډۍ ټولو ناروغانو ته نه شي غځېدای. ډاکتر باید د ناروغ د پخوانیو غبرګونونو پوښتنه وکړي. [۱۶]

د سالبوټامول او فوروسېمایډ په ګډ استعمال کې پوتاشیم ولې څارل کېږي؟

دواړه درمل په ځینو حالاتو کې د وینې پوتاشیم کمولای شي. که د زړه د ضربان د ګډوډۍ یا نورو ستونزو خطر وي، لابراتواري څارنه مهمه ده. [۱۶، ۲۰]

د فلوتیکازون او ریتوناویر ګډ استعمال ولې احتیاط غواړي؟

ریتوناویر (Ritonavir) په بدن کې د فلوتیکازون کچه او اغېز لوړولای او د سټرایډونو سختې ناوړه اغېزې رامنځته کولای شي. مناسب بدیل دې متخصص وټاکي. [۲۷]

۶. خرارې (Snoring)، د خوب پر مهال ساه بندېدل او اراموونکي درمل: پټ خطرونه

ایا هر څوک چې خرارې کوي، د خوب پر مهال د ساه بندېدو ناروغي لري؟

یوازې خرارې (Snoring) د خوب پر مهال د ساه بندېدو ناروغي نه ثابتوي. خو که ساه بیا بیا بندېږي، ناروغ په ټکان راویښېږي، سهار ستړی وي او د ورځې غیرعادي خوبولي لري، د خوب پر مهال د هوايي لارې د بندېدو ناروغۍ (Obstructive Sleep Apnea, OSA) ارزونه پکار ده.

مورفین، کوډین او دیازپام دغو ناروغانو ته ولې خطرناک کېدای شي؟

دغه درمل، په تېره بیا چې یوځای واخیستل شي، ساه اخیستل کمزوري کولای شي. د زړه او سږو ناروغۍ او د خوب پر مهال ساه بندېدل دا خطر زیاتوي. ډېر ژور خوب، په سختۍ راویښېدل او ورو یا سطحي تنفس د بېړنۍ مرستې نښې دي. [۱۲، ۱۷]

ایا ګاباپېنټین او پرېګابالین هم تنفسي خطر لري؟

هو، په ځانګړي ډول هغه مهال چې له اپیوئیدونو سره یوځای وکارول شي، یا ناروغ د ډېر عمر او تنفسي ناروغۍ له امله زیان منونکی وي. FDA د دغو درملو له امله د تنفس د جدي کمزورۍ خبرداری ورکړی دی. [۱۹]

ایا اپیوئیدونه یوازې خرارې زیاتوي او CPAP ټول خطر له منځه وړي؟

نه. اپیوئیدونه یوازې خرارې نه زیاتوي؛ په ځینو کسانو کې د خوب پر مهال د هوايي لارې له بندېدو (OSA)، د تنفس د عصبي هڅونې له کمېدو (Central Sleep Apnea, CSA) او د ساه د کمزورۍ له خطر سره تړاو لري. CPAP د OSA په درملنه کې مرسته کوي، خو د ساه کمزوروونکو درملو ټول خطر نه له منځه وړي. [۱۷]

۷. د پښتورګو «درې‌ګونی ګوزار»: د دریو درملیزو ډلو ګډ خطر

کومې درې درملیزې ډلې د پښتورګو د ناڅاپي زیان خطر زیاتوي؟

«درې‌ګونی ګوزار» (Triple Whammy) د دریو ډلو ګډ استعمال ته ویل کېږي: (۱) د فشار ځینې درمل لکه اېنالاپریل یا لوزارتان (ACE inhibitors/ARBs)، (۲) د ادرار زیاتولو درمل لکه فوروسېمایډ، او (۳) د درد او التهاب ضد ګولۍ لکه ایبوپروفین یا ډیکلوفیناک (NSAIDs). دا ترکیب په ځینو ناروغانو کې د پښتورګو د ناڅاپي زیان (AKI) خطر لوړوي. [۱۱]

د ۲۰۱۳ کال د BMJ په یوه لویه مشاهدوي څېړنه کې ۴۸۷٬۳۷۲ د فشار درملو کاروونکي شامل وو. د درې‌ګوني ترکیب پر مهال د پښتورګو د ناڅاپي زیان نسبي خطر ۳۱٪ لوړ و (RR = ۱٫۳۱). په لومړیو ۳۰ ورځو کې دا نسبي زیاتوالی ۸۲٪ و (RR = ۱٫۸۲). دا شمېرې نسبي دي؛ معنا یې دا نه ده چې له هرو سلو ناروغانو به ۳۱ یا ۸۲ تنه خامخا زیان ویني. د بدن د اوبو کموالی، ډېر عمر او پخوانۍ د پښتورګو ناروغي خطر زیاتوي. ځکه څېړنه مشاهدوي ده، د هر ناروغ شخصي خطر ترې په یوازې ځان نه محاسبه کېږي. [۱۱]

که اپیکسابان، اسپرین او ایبوپروفین یوځای وکارول شي، څه پېښېدای شي؟

د وینې بهېدو خطر لوړېدای شي. البته د زړه په ځینو ناروغیو کې د لختو د مخنیوي د څو درملو ګډه درملنه د ټاکلې مودې لپاره اړینه وي؛ په داسې حالت کې باید متخصص د درملنې ګټه او د وینې بهېدو خطر سره پرتله کړي. [۱۳]

۸. څلور یا پنځه درمل: کله د یوې ستونزې اغېز نورو درملو ته غځېږي؟

د څلورو درملو فرضي بېلګه: یو ناروغ لوزارتان، فوروسېمایډ، ډیکلوفیناک او مېټفورمین اخلي. لومړي درې درمل د پښتورګو د ناڅاپي زیان خطر زیاتولای شي؛ که د پښتورګو فعالیت بدل شي، د مېټفورمین د مناسبې اندازې او دوام پرېکړه هم باید بیا وکتل شي. نو څلورم درمل ښايي مستقیم تعامل ونه لري، خو د پښتورګو د بدل شوي فعالیت له امله یې خوندیتوب اغېزمنېږي. [۱۱]

د پنځو درملو فرضي بېلګه: اېنالاپریل، سپیرونولاکتون، فوروسېمایډ، ایبوپروفین او د پوتاشیم بشپړوونکی درمل کارول کېږي. اېنالاپریل، سپیرونولاکتون او پوتاشیم د وینې پوتاشیم لوړولای شي؛ فوروسېمایډ یې راکمولای شي؛ ایبوپروفین بیا د پښتورګو کار خرابولای شي. له همدې امله یوازې د درملو له نومونو د پوتاشیم اصلي کچه نه اټکل کېږي؛ د وینې ازموینه او کلینیکي ارزونه اړینه ده. د زړه په ځینو ناروغیو کې د دغو درملو ځینې جوړې د متخصص په څارنه کې مهمې او ګټورې دي.

هغه ناروغ چې لس ډوله درمل کاروي، څه وکړي؟

د خپلو ټولو درملو یو بشپړ لېست جوړ کړئ: نسخوي او بې‌نسخې ګولۍ، سپرې، ویټامینونه او بوټنیز توکي. ډاکټر او درمل‌پوه ته یې وښیئ. د هر درمل لپاره وپوښتئ: ولې یې اخلم؟ تر کومه وخته؟ کومه ازموینه ورته اړینه ده؟ ایا له بل درمل سره تکرار یا خطر لري؟ د کمپیوټر خبرداری حتمي زیان نه ښيي، خو له ارزونې پرته یې پرېښودل هم سم نه دي.

۹. یو ناروغ، څو ناروغۍ او ګڼ درمل: څلور فرضي کلینیکي کیسې

لومړۍ فرضي کیسه — سالنډۍ، زړه، شکره او د خوب ساه بندېدل: یو ۶۷ کلن ناروغ د سالنډۍ کنټرولوونکې سپرې، د زړه بېټا بلاکر، مېټفورمین او انسولین اخلي او CPAP هم کاروي. دا ترکیب په خپله ناسم نه دی. مهمې پوښتنې دا دي: بېټا بلاکر کوم ډول دی؟ سالنډۍ کنټرول ده؟ شکر کله ډېر ټیټېږي؟ او CPAP سم کارول کېږي؟ [۱۶، ۱۷]

دویمه فرضي کیسه — د سالنډۍ سخته حمله: همدا کس د څو ورځو لپاره پرېډنېزولون ته اړتیا پیدا کوي. درمل د حملې په کنټرول کې ګټور دی، خو شکر لوړوي او ښايي د انسولین اړتیا بدله کړي. حل د اړینې درملنې ځنډول نه، بلکې د شکر نږدې څارنه او د ډاکتر په لارښوونه سمون دی. [۲۲]

درېیمه فرضي کیسه — د زنګون درد او بې‌خوبي: که ناروغ ته کوډین او دیازپام یوځای ورزیات شي، په ځانګړي ډول د خوب پر مهال د تنفس د کمزورۍ خطر زیاتېږي. تر نوې نسخې مخکې باید د درد او بې‌خوبۍ لاملونه او خوندي بدیلونه وڅېړل شي. [۱۲، ۱۷]

څلورمه فرضي کیسه — سپرې، د ادرار درمل او درد: د سالبوټامول لوړه اندازه له فوروسېمایډ سره پوتاشیم کمولای شي. که ورسره لوزارتان او ایبوپروفین هم وي، د پښتورګو د درې‌ګوني ګوزار خطر پیدا کېږي. د هر خطر جلا ارزونه او د ناروغ د ټولې نسخې ګډه بیاکتنه دواړه اړین دي. [۱۱، ۱۶]

۱۰. د خطر نښې: کله باید بیړنۍ طبي مرسته وغوښتل شي؟

ځینې سپک عوارض، لکه لنډ سرخوږی یا د ساه‌خلاصوونکې سپرې وروسته د لاس رپېدل، په عادي طبي مشوره ارزول کېدای شي. خو سخته ساه لنډي، ډېر ورو یا سطحي تنفس، بې‌هوښي، تشنج، د ژبې یا شونډو پړسوب، نه درېېدونکې وینه، له سختې کمزورۍ سره تور غایطه مواد، د سینې ناڅاپی درد، د بدن د یوې خوا کمزوري یا د ادرار ډېر کمېدل د بېړنۍ مرستې نښې دي. د ناروغ عمومي حالت او د نښو شدت هم باید په پام کې ونیول شي.

ډاکتر څنګه ارزوي چې یوه پېښه له درملو سره تړلې ده؟

ډاکتر د درمل د پیل او بندېدو وخت، ورځنۍ اندازه، د نښو د راپیدا کېدو مهال‌وېش، نور درمل، لابراتواري پایلې او پخوانۍ ناروغۍ ګوري. د درمل تر بدلون وروسته د ناروغ حالت هم مرسته کوي، خو نور احتمالي لاملونه باید له پامه ونه غورځول شي. د یوې شکمنې پېښې ثبتول ارزښت لري؛ یوازې راپور د علت قطعي ثبوت نه دی. [۲۳–۲۵]

۱۱. په افغانستان کې د درملو کیفیت: که په ګولۍ کې لیکل شوې فعاله ماده نه وي؟

کله کله ستونزه د درمل اړخیز اغېز یا له بل درمل سره تعامل نه وي؛ د محصول کیفیت تر پوښتنې لاندې وي. ښايي فعاله ماده پکې نه وي، تر ټاکلې اندازې کمه یا زیاته وي، درمل ناسم ساتل شوي وي یا یې د سرچینې په اړه ناسمه ادعا شوې وي. ناروغ ګومان کوي درملنه یې روانه ده، خو کېدای شي اړینه اغېزمنه درملنه نه ترلاسه کوي. دا خطر د انټي‌بیوټیکونو او د شکرې او زړه د ژوند ژغورونکو درملو په برخه کې ځانګړی اهمیت لري. [۶۴، ۶۷]

پلاسیبو (Placebo): ولې هر بې‌اغېزې درمل پلاسیبو نه دی؟

غیرفعاله ازمایښتي ماده (Placebo؛ پلاسیبو) څه شی دی؟

پلاسیبو (Placebo) هغه بې‌فعاله ماده یا تګلاره ده چې په علمي څېړنه کې د درملنې په بڼه کارول کېږي، خو د څېړل کېدونکې ناروغۍ لپاره فعاله درملیزه ماده نه لري. دا ډول څېړنه د اخلاقي اصولو او د ګډونوالو د خبر او ازاد رضایت تابع وي. کله ناکله د ناروغ تمه ځینې نښې بدلوي؛ دې ته «د پلاسیبو اغېز» (Placebo Effect) وايي. خو پلاسیبو د جدي انتان، د انسولین د کموالي یا د زړه د بند رګ د اغېزمنې درملنې بدیل نه دی. [۶۵، ۶۶]

که هغه ګولۍ چې فعاله ماده نه لري، د اصلي میکروب ضد درمل په نوم وپلورل شي، ایا هغه هم پلاسیبو دی؟

په عامه ژبه کې ښايي ورته «پلاسیبو» ووایو، خو په علمي او حقوقي اصطلاح کې توپیر شته. که د محصول نوم، جوړښت یا سرچینه په قصدي ډول ناسمه وښودل شي، «جعلي درمل» (Falsified Medicine) دي؛ که قانوني تولید شوی محصول د کیفیت ټاکلي معیارونه پوره نه کړي، «بې‌کیفیته درمل» (Substandard Medicine) بلل کېږي. جعلي درمل ممکن فعاله ماده ونه لري، ناسمه ماده ولري یا اندازه یې ناسمه وي. ارزانه عام‌نومیز (Generic) درمل یوازې د نوم او بیې له امله جعلي نه دي؛ کیفیت یې باید په علمي معیارونو وارزول شي. [۶۴، ۶۷]

ناروغ د جعلي یا بې‌کیفیته درملو شک څنګه پېژندلای شي؟

د درمل بې‌اغېزې کېدل په خپله د جعلي‌والي ثبوت نه دی؛ ناسم تشخیص، ناسمه اندازه، د کارولو ناسم ډول او د میکروب مقاومت هم لاملونه کېدای شي. خو د بستې غیرعادي بڼه، نامعلوم جوړوونکی، مشکوکه د تولید شمېره (Batch/Lot Number)، تېره شوې نېټه یا نامعلوم پلورځای د پلټنې نښې دي. وروستۍ پرېکړه د اسنادو، د رسونې د بهیر او لابراتواري ازموینې له مخې کېږي. ژوند ژغورونکی درمل یوازې د متخصص په سلا بدل کړئ.

د لیکوال شخصي مشاهدې: د شک تر شا د ناروغ ژوند

په افغانستان کې د لیکوال د څه کم څلورو میاشتو شخصي مشاهدې د درملو د کیفیت او د ناروغانو د خوندیتوب په اړه اندېښنې راپاروي. خو دا مشاهدې د کوم ځانګړي درمل، شرکت، درملتون یا شخص پر ضد د جعل علمي او حقوقي ثبوت نه دي. په دې لیکنه کې نه د محصول مشخص نومونه او تولیدي شمېرې وړاندې شوي، نه لابراتواري پایلې او نه خپلواک تایید.

د دې اندېښنو تر شا د ناروغ او د هغه د کورنۍ ژوند دی. ډېر کسان ښايي د نسخې د پیسو لپاره خپلې نورې اړتیاوې وځنډوي. دوی حق لري پوه شي چې اخیستل شوي درمل یې فعاله ماده او د باور وړ کیفیت لري. د ناروغ باور باید د سوداګرۍ وسیله نه شي؛ د درملو کیفیت ساتل یو انساني، مسلکي او اخلاقي مسئولیت دی.

له ډاکټرانو، درمل‌پوهانو، دودیزو درملګرو او د کیفیت له څارونکو غواړو چې شک په مستندې پلټنې بدل کړي: شکایت دې ثبت شي، نسخه او د تولید شمېره دې وساتل شي، نمونه دې د رسمي بهیر له لارې باوري لابراتوار ته ولېږل شي، او د ستونزې د تایید په صورت کې دې خلک خبر او محصول په قانوني ډول راټول شي. دودیز درملګر هم باید د اجزاوو، د درملنې د ادعاوو او خوندیتوب په اړه رښتیني معلومات ورکړي.

د افغانستان مستند راپورونه: نسخې، د درملو کیفیت او د ناروغانو حقونه

د کابل او ولایتونو راپورونه ښيي چې د روغتیايي خدمتونو ستونزه یوازې د یوه کس تر تجربې پراخه ده. پژواک د ۲۰۲۳ کال د اپرېل په ۲۲مه د کابل د کوټه‌سنګي، خوشحال خان او دشت‌برچي د ناروغانو او درمل پلورونکو شکایتونه خپاره کړل: ځینې نسخې دومره رمزي او نه لوستل کېدونکې وې چې ناروغان اړ کېدل د ډاکتر له معاینه‌خانې سره تړلي درملتون ته ولاړ شي. د «صحت برای همه» فېسبوک پاڼې مسئول سلطان محمد سدید هم د ورته نسخو د تصویرونو د ترلاسه کولو ادعا کړې او درې بېلګې یې پژواک ته سپارلې وې. د کابل طبي پوهنتون د عدلي طب استاد ډاکتر عبدالمنان پیغام دغه ډول نسخه لیکنه له طبي اخلاقو سره مخالفه بللې وه [۶۸]. په فاریاب کې د قیصار ولسوالۍ اوسېدونکو په ۲۰۲۴ کال کې د شفري نسخو، غیراړین معایناتو او لوړو لګښتونو شکایتونه ثبت کړل؛ په میمنه کې د یوه کلینیک د مسلکي کارکوونکو او د تشخیص خدمتونو نیمګړتیاوې د ولایت روغتیايي چارواکو هم بیان کړې، خو د کلینیک مسئول د اصلاحاتو خبره کړې وه [۶۹]. د ناروغانو دغه روایتونه مهم دي، خو د هرې انفرادي ادعا لپاره جلا طبي او حقوقي تایید اړین دی.

رسمي څارنې د ستونزې بله بڼه ثبت کړې ده. د عامې روغتیا وزارت د ۲۰۲۵ کال د جولای په نهمه د هېواد په کچه د ۱٬۷۷۶ درملتونونو د څارنې، د ۸۷ درملتونونو د تړلو او د ۲۵۰ محمولو تاریخ‌تېرو، بې‌کیفیته یا غیرمجازو درملو د ضبط راپور ورکړ؛ دا د ټول هېواد د څارنې شمېرې دي، نه یوازې د کابل [۷۰]. په ۲۰۲۶ کال کې د کابل په چهارآسیاب ولسوالۍ او شلمه ناحیه کې نهه درملتونونه تړل او ۷۲ قلمه مشکوک یا نامناسب درمل راټول شول [۷۱]. د لغمان په الینګار ولسوالۍ کې په ۲۰۲۵ کال کې ۲۷ قلمه تاریخ‌تېر درمل ضبط او دوه درملتونونه وتړل شول [۷۲]؛ د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر په څارنه کې د لغمان په مرکز او ولسوالیو کې ۱۳ درملتونونه او نور تاسیسات تړل شوي او ۹۷ قلمه تاریخ‌تېر او بې‌کیفیته درمل راټول شوي وو [۷۳]. د ننګرهار او کونړ په ګډون د څو ولایتونو د څارنې یوه راپور کې د ننګرهار د یوې درمل جوړوونکې فابریکې تړل او په کونړ کې د درملو ضبط هم یاد شوي دي [۷۴]. په فراه کې د Oxytetracycline کپسولونو ۴۰ کارټنه د لابراتواري ازموینې له مخې بې‌کیفیته تثبیت او د ۲۰۲۶ کال په مې کې له منځه وړل شوي وو [۷۵]. د عدلیې وزارت د ۲۰۲۶ کال د مې په ۲۴مه هم د کابل په ځینو روغتونونو کې د غیراړین نسخو او د درملو د لوړو بیو رسمي موندنې خپرې کړې [۷۶]. د نیولو او تړلو دا راپورونه د څارنې د سرغړونو اسناد دي؛ په خپله د ناروغ د مړینې د علت ثبوت نه دي.

علمي څېړنې د اصلاح یوه بله اړتیا څرګندوي. د کابل د ۳۸۴ ډاکټرانو په مقطعي سروې کې ۳۰۷ ګډونوالو (۷۹٫۹٪) ویلي چې جعلي او بې‌کیفیته درمل له اصلي محصولاتو څخه په ډاډمن ډول نه شي بېلولای، او یوازې ۱۳۶ کسانو (۳۵٫۴٪) په دې برخه کې روزنه ترلاسه کړې وه؛ دا د ګډونوالو د د ګډونوالو پر خپلو خبرو ولاړه وړتیا اندازه ده، نه د هغوی پر ضد د درغلۍ ثبوت [۷۷]. په جلال‌اباد کې د ۳۸۵ ګډونوالو یوې څېړنې هم څرګنده کړې چې فېسبوک د درملو اړوند پوهاوي او پرېکړو پر جوړېدو اغېز لرلای شي [۷۸]. ځکه ټولنیزې رسنۍ د شکایت د پېژندلو لومړنۍ سرچینې دي، خو له لابراتواري او خپلواکو اسنادو پرته یې خپرونې باید قطعي ثبوت ونه ګڼل شي. د JAKAVI (Ruxolitinib) د درملو په اړه د ۲۰۲۶ کال نړیوال خبرداري کې د یوه جعلي بچ په ازمویل شوې نمونه کې فعاله ماده نه وه موندل شوې؛ د دغو بچونو کشف په بهرنیو هېوادونو کې ثبت شوی و، نه دا چې په افغانستان کې د هغوی شتون تایید شوی وي [۷۹].

د اسلامي اخلاقو له نظره د ناروغ د ژوند، مال او کرامت ساتل، رښتینولي، امانت او د زیان مخنیوی د طبابت او درمل پلورنې بنسټیز اصول دي. د جعلي او زیانمنو درملو قصدي تولید او پلور له دغو اصولو سره په ټکر کې دی؛ د موضوع شرعي اړخ په یوه اکاډمیکه څېړنه کې هم څېړل شوی [۸۰]. رسول الله ﷺ فرمایلي: «مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي»؛ یعنې څوک چې دوکه کوي، زما له لارې نه دی (صحیح مسلم، حدیث ۱۰۲) [۸۱]. د شکایت ثبت، د نسخې او تولیدي شمېرې ساتنه او عادلانه قانوني څېړنه هم علمي اړتیا ده او هم اخلاقي مسئولیت. د کوم ناروغ د مړینې او یوه ځانګړي درمل ترمنځ د علت اړیکه یوازې په باوري کلینیکي، لابراتواري او عدلي شواهدو ثابتېدای شي.

ایا د بې‌کیفیته او جعلي درملو ستونزه یوازې په افغانستان کې شته؟

نه. د WHO د ۲۰۲۴ کال د معلوماتو له مخې، د مخکنیو کیفیتي څېړنو پر بنسټ په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې لږ تر لږه په هرو ۱۰ درملیزو محصولاتو کې ۱ بې‌کیفیته یا جعلي اټکل شوی (یعنې لږ تر لږه شاوخوا ۱۰٪؛ دا د بازار د هرې دستې یا د افغانستان ځانګړې سلنه نه ده). د دې اټکل بنسټ تر ډېره د ۲۰۱۷ کال نړیواله ارزونه ده، نه د افغانستان تازه ملي سرشمېرنه. WHO په افغانستان کې د وارداتو، درملیز کیفیت، ازموینو او د غیرنسخوي استعمال د څارنې اړتیا هم یاده کړې ده. له دې عمومي شمېرې هېڅ ځانګړی شرکت یا درملتون مجرم نه شي ثابتېدای. [۹، ۶۴، ۶۷]

۱۲. په افغانستان کې څه پوهېږو او کوم معلومات لا نه لرو؟

ایا افغانستان د درملو د ناوړه غبرګونونو د څارنې مخینه لري؟

هو. افغانستان له ۲۰۱۶ کال راهیسې د WHO د درملو د نړیوالې خوندیتوب څارنې پروګرام بشپړ غړی دی. په اړوندو اسنادو کې د شکمنو ناوړه درملیزو غبرګونونو د ثبت او د کیفیت د کنټرول د ظرفیت د پیاوړتیا هڅې یادې شوې دي. خو غړیتوب په دې معنا نه دی چې د هېواد هره پېښه ثبتېږي یا ټول محصولات په منظم ډول ازمویل کېږي. [۸، ۹]

په افغانستان کې هر کال څو کسان د خطرناکو متقابلو اغېزو یا جعلي درملو له امله مري؟

د دې لیکنې په کارول شویو سرچینو کې د افغانستان لپاره د خطرناکو درملیزو تعاملونو یا جعلي درملو له امله د کلنیو تایید شوو مړینو کره ملي شمېر نه دی موندل شوی. د شمېرې نشتوالی د ستونزې د نشتوالي معنا نه لري، خو بې‌اسناده اټکلونه هم علمي نه دي. شکمنې پېښې باید ثبت، د علت له پلوه وڅېړل او د اړوند درمل نمونې وازمویل شي.

له نسخې پرته د انټي‌بیوټیکونو د استعمال په اړه کوم شواهد لرو؟

د کابل د درملتونونو په یوه مقطعي سروې کې، چې معلومات یې په ۲۰۲۵ کال راټول شوي او مقاله یې د ۲۰۲۶ کال د اګست په ۲۰مه خپره شوې، ۶۳۵ بالغ ګډونوال شامل وو. له دوی ۳۱۱ کسانو په تېرو ۱۲ میاشتو کې د ډاکتر له نسخې پرته انټي‌بیوټیک کارولی و: ۴۹٫۰٪ (یعنې له هرو ۱۰۰ ګډونوالو نږدې ۴۹؛ ۳۱۱ له ۶۳۵ څخه). د ۹۵٪ باور وقفه ۴۵٫۰٪–۵۳٫۰٪ وه (یعنې د اټکل د احصایوي نامعلوموالي محدوده). دا د درملتونونو د همدې نمونې موندنه ده؛ د ټول افغانستان د خلکو، جعلي درملو یا مړینو کچه نه ښيي. [۱۰]

لیکوال، چې پخپله ډاکټر دی، د افغانستان د درملو د پلور د څرنګوالي د لیدو لپاره ځینې درملتونونه د یوه عادي پېرودونکي په توګه کتلي؛ کارکوونکو ته یې خپل مسلکي هویت نه دی څرګند کړی. د ده د شخصي مشاهدې له مخې، د کابل په بېلابېلو ناحیو او د ننګرهار، لغمان، کونړ، لوګر، پروان او میدان وردګو ولایتونو په ځینو کتل شویو درملتونونو کې د انټي‌بیوټیکونو او ځینو نورو مهمو درملو د اخیستو لپاره یوازې د نوم یادول بس وو؛ نسخه او د ناروغ د حالت پوښتنه نه کېده. کارکوونکو بیه ویله، پیسې یې اخیستې او درمل یې سپارل. دا د لیکوال مشاهدې دي، نه د ټولو درملتونونو د کړنو استازې احصایوي سروې؛ خو د خوندي پلور او مسلکي مشورې د کمزورۍ په اړه جدي پوښتنې راولاړوي.

۱۳. نور هېوادونه د درملو خوندیتوب او کیفیت څنګه څاري؟

په امریکا کې د خوړو او درملو اداره (FDA) د شکمنو ناوړه اغېزو راپورونه راټولوي او د ناروغیو د کنټرول مرکزونه (CDC) یې روغتیايي اغېز څېړي. په اروپا کې د درملو اداره (EMA) د EudraVigilance له لارې شکمن غبرګونونه ثبتوي. جرمني د ټاکلو ناروغانو لپاره معیاري درملیز لېست لري؛ بریتانیا د درملو د تعاملاتو د مدیریت مسلکي لارښوونې کاروي او استرالیا ملي راپورورکولو سیسټم لري. د ثبت شوو راپورونو ډېروالی تل د زیان د حقیقي پېښو ډېروالی نه ښيي؛ د راپور ورکولو کچه او کیفیت هم اغېز لري. [۳، ۶، ۱۳–۱۵، ۲۳–۲۵]

د درملو د خوندیتوب څارنه (Pharmacovigilance) او د درملو د کیفیت کنټرول یو بل پوره کوي، خو یو شان کارونه نه دي. د کیفیت لپاره د تولید او وارداتو جواز، د محصول د رسونې ثبت، له بازاره د نمونو اخیستل، لابراتواري ازموینې او د خطرناکو محصولاتو راټولول هم پکار دي. [۶۴، ۶۷]

۱۴. ډاکتر، درمل‌پوه او ناروغ نن څه کولای شي؟

د نوي درمل تر لیکلو مخکې له ناروغ څخه څه باید وپوښتل شي؟

لومړی د ناروغ د ټولو درملو نومونه وپوښتئ: نسخوي، بې‌نسخې، سپرې، ویټامینونه او بوټنیز توکي. بیا معلومه کړئ چې هر درمل د څه لپاره دی، ایا یوه فعاله ماده په دوو محصولاتو کې تکرار شوې، او ناروغ د زړه، ځیګر، پښتورګو، سږو، شکرې یا خوب ستونزه لري که نه. دا هم روښانه کړئ چې له نوي درمل سره به کومې نښې او کومې ازموینې څارل کېږي.

کومې طبي معاینې ګټورې کېدای شي؟

د ناروغ له حالت سره سم د پښتورګو فعالیت، پوتاشیم، سوډیم، د وینې د حجرو شمېر، د ځیګر ازموینې، شکر، ECG او د وارفرین کاروونکو لپاره INR ارزښت لرلای شي. هره ازموینه د هر ناروغ لپاره نه ده؛ هدفمندې معاینې د بې‌ځایه لګښت او د مهم خطر د له پامه غورځېدو مخه نیسي.

روغتون ته د بسترېدو او رخصتېدو پر مهال کوم کار مهم دی؟

روغتون ته د بسترېدو او له هغه څخه د رخصتېدو پر مهال دې د ناروغ د درملو بشپړ لېست سره پرتله شي. دې ته «د درملو د لېست پرتله او سمون» (Medication Reconciliation) وايي. له کوره راوړل شوي درمل، د روغتون درملنه او د رخصتېدو نسخه باید سره وکتل شي. کوم درمل چې بند، بدل یا نوي شوي وي، ناروغ ته دې په روښانه ډول وښودل شي. دا بهیر د درملیزو تېروتنو په کمولو کې مرسته کوي. [۲، ۲۸]

ناروغ او درملتون د مشکوک کیفیت پر وړاندې څه کولای شي؟

درمل له قانوني او باوري درملتون څخه واخلئ. د بستې پر مخ د فعالې مادې نوم، اندازه، جوړوونکی، د تولید د ډلې شمېره او د ختمېدو نېټه وګورئ؛ که شک لرئ، بسته وساتئ او رسمي شکایت وکړئ. درمل‌پوه دې د محصول د ثبت او رسونې اسناد وڅېړي او د اړتیا پر مهال دې د رسمي ازموینې لاره وکاروي. ناروغ باید له اړینې درملنې بې‌بدیله پاتې نه شي؛ خوندي بدیل د ډاکتر په سلا ټاکل کېږي.

ځانګړی احتیاط: د وینې د لختې مخنیوونکي، د تشنج درمل، اوږدمهاله سټرایډونه، اپیوئیدونه او ځینې اراموونکي ناڅاپه بندول خطرناک کېدای شي. د مونټېلوکاست په څېر درملو ځانګړي رسمي استثنايي خبرداري د نوو سختو رواني نښو په صورت کې باید تعقیب شي. [۱۸]

۱۵. د افغانستان لپاره ۹۰ ورځنی وړاندیز شوی عملي پلان

لومړۍ ۳۰ ورځې — د ناروغ او د درملو پېژندنه

په څو ټاکلو روغتونونو او درملتونونو کې دې د ناروغ لپاره یو مخیز د درملو لېست پیل شي. کارکوونکي دې د مهمو خطرناکو ترکیبونو، د پښتورګو د درې‌ګوني ګوزار، د وینې بهېدو او د تنفس د کمزورۍ په اړه وروزل شي. د شکمنو ناوړه غبرګونونو د راپور لارې دې روښانه شي. د کیفیت لپاره دې یوه ساده فورمه جوړه شي: د درمل نوم، فعاله ماده، جوړوونکی، د تولید شمېره (Batch/Lot)، د ختمېدو نېټه، د پېرلو ځای او د شک دلیل. د نمونو د خوندي لېږد او له لابراتوار سره د اړیکې مسئول دې هم وټاکل شي.

له ۳۱مې تر ۶۰مې ورځې — د لوړ خطر ناروغانو او مشکوکو محصولاتو ارزونه

لومړی دې هغو ناروغانو ته پاملرنه وشي چې پنځه یا زیات درمل اخلي، ډېر عمر لري، د پښتورګو یا ځیګر ناروغي لري، د وینې د لختې مخنیوونکي درمل کاروي یا د زړه او تنفس ګډې ستونزې لري. د بسترېدو او رخصتېدو د نسخو توپیرونه دې ثبت او سم شي. د مشکوکو محصولاتو د نمونو اخیستو، لابراتواري ازموینې او د رسونې د لارې د پلټنې لپاره دې ازمایښتي کړنلاره پلې شي.

له ۶۱مې تر ۹۰مې ورځې — د پایلو ارزونه او عامه خبرتیا

د پروګرام پایلې دې په روښانه شمېرونو وښودل شي: څو ناروغان بشپړ د درملو لېست لري، څو خطرناک ترکیبونه ارزول شوي، څو نسخې سمې شوې، څو شکمن ناوړه درملیز غبرګونونه (ADR) ثبت شوي، او څو د کیفیت شکایتونه او نمونې څېړل شوې دي؟ د هرې سلنې تر څنګ دې د ټولو ارزول شوو کسانو یا محصولاتو شمېر هم ولیکل شي؛ مثلاً ۸۰ بشپړ لېستونه له ۱۰۰ ناروغانو څخه = ۸۰٪. د راپورونو لومړنی زیاتوالی ښايي د ښه ثبت نښه وي، نه د زیان د حتمي زیاتوالي. د پروګرام د پراخولو پرېکړه دې د پایلو له مخې وشي. [۲، ۹، ۶۴، ۶۷]

د پلان د ارزونې یادونه: یاد شوي شاخصونه د پلي کېدو وړاندیزونه دي، نه د افغانستان د روغتیايي نظام د ترسره شوي کار احصایې. د هرې سلنې تر څنګ دې «شمارونکی/مخرج» او د معلوماتو د راټولولو نېټه ولیکل شي.

۱۶. د مسئولیت پوښتنې: ډاکټران، دودیز درملګر، چارواکي او ولس

لومړۍ پوښتنه: ایا ډاکتر د نوي درمل له لیکلو مخکې د ناروغ ټول نسخوي، بې‌نسخې او بوټنیز محصولات ارزوي؟ د یوې فعالې مادې د تکرار او د خطرناکو متقابلو اغېزو مخه نیول کېږي؟

دویمه پوښتنه: ایا د زنګون او ملا د درد لپاره د ایبوپروفین یا ډیکلوفیناک تر ورکولو مخکې د پښتورګو او زړه حالت او د پخوانۍ وینې بهېدنې مخینه پوښتل کېږي؟ د سینې نوی درد لومړی د زړه د حملې له پلوه ارزول کېږي؟

درېیمه پوښتنه: ایا د سالنډۍ، د خوب پر مهال د ساه بندېدو او د زړه ناروغۍ لرونکي کسان د تنفس کمزوروونکو درملو، بېټا بلاکرونو او نورو اړوندو درملو له پلوه په ځانګړې توګه ارزول کېږي؟

څلورمه پوښتنه: ایا د نارینه تناسلي آلې د شخوالي د کمزورۍ (Erectile Dysfunction, ED) تر درملنې مخکې ډاکتر د نایټروګلیسیرین، الفا بلاکرونو او د زړه د نورو درملو پوښتنه کوي؟ د زړه حالت، «پاپرز» او د نامعلومو «جنسي ځواک» محصولاتو کارول هم څرګندوي؟

پنځمه پوښتنه: ایا روغتونونه د بسترېدو او رخصتېدو پر مهال د ناروغانو د درملو لېستونه سره پرتله کوي؟ ایا د وارفرین، کولچیسین، مېتوترېکسات او نورو لوړ خطر درملو متقابل اغېزونه پېژني؟

شپږمه پوښتنه: که ناروغ ووايي «دا درمل اغېز نه کوي» یا «بسته یې راته مشکوکه ښکاري»، ایا ډاکتر او درمل‌پوه یې خبره په درناوي اوري، د تشخیص او استعمال احتمالي ستونزې څېړي او د رسمي کیفیتي ارزونې لاره ورښيي؟

اوومه پوښتنه: ایا د عامې روغتیا وزارت او د درملو د تنظیم او کیفیت اړوند مسئولین په څرګنده ویلای شي چې د وارداتو، ثبت، د درملتونونو د پلټنې، لابراتواري ازموینو او د مشکوکو محصولاتو د بېرته راټولولو چارې څنګه پر مخ ځي؟

اتمه پوښتنه: ایا حکیمان، دودیز درملګر، ډاکتران او درمل‌پوهان د درملنې د ادعاوو، د ناروغ د رضایت، رښتینې اعلان‌ورکونې او د درملو د کیفیت په برخه کې یو شان علمي او اخلاقي معیارونه مراعاتوي؟

نهمه پوښتنه: ایا طبي پوهنتونونه د درملو متقابل اغېزونه، د شکمنو ناوړه غبرګونونو ثبت او د بې‌کیفیته محصولاتو پېژندنه په عملي او اخلاقي ډول تدریسوي؟ ایا په هر ولایت کې د راپور ورکولو روښانه لاره شته؟

پایله: درمل دې شفا راوړي، نه د مخنیوي وړ زیان

خوندي درملنه په پنځو ټکو ولاړه ده: سم تشخیص، مناسب درمل، سمه اندازه، باوري کیفیت او منظم څارنه. ځینې ناوړه اغېزې لنډمهالې وي؛ خو ځینې ترکیبونه د سختې وینې بهېدنې، د تنفس د کمزورۍ او د پښتورګو د زیان خطر زیاتوي. جعلي او بې‌کیفیته محصول بیا ناروغ له اړینې اغېزمنې درملنې بې‌برخې کولای شي.

په افغانستان کې مسلکي روغتیايي کسان، د څارنې تجربې او نړیوالې لارښوونې شته؛ نو اصلاح له صفره نه پیلېږي. خو کره ملي شمېرې، د نسخو منظمې بیاکتنې، د شکمنو پېښو ثبت، لابراتواري ازموینې او د شکایتونو عادلانه تعقیب لا پیاوړتیا غواړي. د لیکوال شخصي اندېښنه باید د بې‌ثبوته تور پر ځای د روڼې او مستندې پلټنې پیل وي.

له هر ډاکټر، درمل‌پوه او ناروغ څخه وروستۍ پوښتنه دا ده: مخکې له دې چې درمل ولیکو، وپلورو یا یې واخلو، ایا پوهېږو چې د همدې ناروغ لپاره مناسب دي، له نورو درملو سره یې ګډ استعمال ارزول شوی او کیفیت یې د باور وړ دی؟ د ناروغ ژوند اټکل نه، مسئولانه پرېکړه غواړي.

دا لیکنه د عامه پوهاوي لپاره ده؛ د شخصي طبي تشخیص او نسخې ځای نه نیسي. د سختې ساه لنډۍ، بې‌هوښۍ، جدي وینې بهېدنې، د زړه د حملې د شک او نورو ژوند ګواښوونکو نښو پر مهال سملاسي بېړنۍ طبي مرسته وغواړئ.

۱۷. د مهمو طبي اصطلاحاتو پښتو ـ انګلیسي لارښود

• سالنډۍ (Asthma): د ساه‌لارو اوږدمهاله التهابي ناروغي.

• حساسیت (Allergy): د بدن د دفاعي سیستم نااشنا غبرګون؛ الرژیک زکام (Allergic Rhinitis) یې یوه بېلګه ده.

• شکره (Diabetes Mellitus): اوږدمهاله ناروغي چې د وینې د ګلوکوز له لوړوالي سره تړاو لري.

• خرارې (Snoring): د خوب پر مهال د هوايي لارو د نسجونو غږ؛ په یوازې ځان د ساه بندېدو ناروغي نه ثابتوي.

• د خوب پر مهال ساه بندېدل (Sleep Apnea): د خوب په وخت کې د تنفس بیا بیا درېدل یا کمېدل.

• د خوب پر مهال د هوايي لارې بندېدل (Obstructive Sleep Apnea, OSA؛ انسدادي اپنیا): د پاسنیو هوايي لارو د بندېدو له امله د خوب پر مهال د ساه ستونزه.

• د خوب پر مهال د مغزو له لوري د تنفس د هڅونې کمېدل (Central Sleep Apnea, CSA؛ مرکزي اپنیا): د تنفسي هڅونې د کمېدو یا درېدو له امله ګډوډي.

• CPAP (Continuous Positive Airway Pressure): هغه ماشین چې د هوا په دوامدار مثبت فشار د خوب پر مهال د ساه لاره پرانیستې ساتي.

• اړخیز اغېز (Side Effect): د درملو له اصلي موخې پرته بل اضافي اغېز.

• ناوړه درملیز غبرګون (Adverse Drug Reaction, ADR): د درملو د سم استعمال پر مهال رامنځته کېدونکی زیانمن او ناغوښتل شوی غبرګون.

• له درملو سره تړلې زیانمنه پېښه (Adverse Drug Event, ADE): د درملو له استعمال سره تړلی زیان چې ځینې درملیزې تېروتنې هم پکې شاملېږي.

• د درملو ترمنځ متقابل اغېز (Drug–Drug Interaction, DDI): کله چې یو درمل د بل درمل اغېز، په بدن کې کچه، ګټه یا زیان بدل کړي.

• د درملو او ناروغۍ ترمنځ نامناسب اغېز (Drug–Disease Interaction): کله چې یو درمل د ناروغ یوه موجوده ناروغي ناوړه اغېزمنه کړي.

• د ګڼو درملو یوځای استعمال (Polypharmacy): په ډېرو څېړنو کې په یوه وخت کې د پنځو یا زیاتو درملو کارول.

• د درملو د خوندیتوب څارنه (Pharmacovigilance): د شکمنو ناوړه غبرګونونو راټولول، څېړل او د راتلونکي زیان مخنیوی.

• د درملو د لېست پرتله او سمون (Medication Reconciliation): د پخوانیو او نوو درملیزو لېستونو پرتله کول او د توپیرونو سمول.

• د تنفس خطرناکه کمزوري (Respiratory Depression): تنفس دومره ورو یا سطحي شي چې روغتیا ته ګواښ پېښ کړي.

• د پښتورګو ناڅاپی زیان (Acute Kidney Injury, AKI): د پښتورګو د فعالیت ناڅاپه خرابېدل.

• د وینې د شکر ټیټېدل (Hypoglycaemia): د وینې د ګلوکوز له اړینې کچې کمېدل.

• د عضلو شدید تخریب (Rhabdomyolysis): د عضلو د حجرو سخت زیان چې پښتورګي هم اغېزمنولای شي.

• نسبي خطر (Relative Risk, RR): په دوو ډلو کې د یوې پېښې د کچو پرتله؛ د مطلقې سلنې معنا نه لري.

• بې‌نسخې درمل (Over-the-Counter, OTC): هغه درمل چې د اړوندو مقرراتو له مخې له نسخې پرته اخیستل کېدای شي.

• د سالنډۍ د ساه‌لارو د التهاب ضد تنفسي درمل (Inhaled Corticosteroids, ICS): د ساه‌لارو التهاب راکموي؛ د خولې او ستوني فنګسي انتان (Oral Candidiasis/Oral Thrush) او د غږ بدلون یې ځینې ځایي ناوړه اغېزې دي.

• د درد او التهاب ضد غیرسټرایډي درمل (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs, NSAIDs): د ایبوپروفین او ډیکلوفیناک په څېر درمل.

• د سینې د دېوال درد (Chest Wall Pain): درد چې له عضلو، پوښتيو، بندونو یا غضروفونو څخه سرچینه اخلي.

• د زړه د رګونو ناڅاپي ناروغي (Acute Coronary Syndrome, ACS؛ حاد کرونري سنډروم): زړه ته د وینې د رسېدو ناڅاپی جدي کمښت یا بندښت.

• د زړه ټروپونین (Cardiac Troponin): لابراتواري نښه چې د زړه د عضلې د زیان په ارزونه کې کارول کېږي.

• د زړه حمله (Myocardial Infarction): د زړه عضلې ته د وینې د رسېدو د جدي کمښت یا بندېدو له امله زیان.

• مغزي سکته (Stroke): د دماغ د وینې د رګ بندېدل یا وینه بهېدل.

• د نارینه تناسلي آلې شخېدل او کلکېدل (Penile Erection؛ په عربي طبي اصطلاح: نعوظ): د جنسي راپارونې پر مهال تناسلي آلې ته د وینې د ډېر رسېدو له امله د هغې کلکېدل.

• د نارینه تناسلي آلې د شخوالي او کلکوالي کمزوري (Erectile Dysfunction, ED؛ د نعوظ کمزوري): د جنسي اړیکې لپاره بسیا شخوالی نه پیدا کېدل یا یې تر اړتیا پورې نه پاتې کېدل؛ د آلې اوږدوالی او پېړوالی یې معیار نه دي.

• د جنسي میلان کموالی (Low Libido): جنسي اړیکې ته د لېوالتیا کمېدل؛ د تناسلي آلې د شخوالي له کمزورۍ بېله ستونزه ده.

• د فاسفوډای‌اېسټراز ډول ۵ انزایم (Phosphodiesterase Type 5, PDE5): هغه انزایم چې د شخوالي ځینې درمل یې فعالیت کموي.

• د PDE5 مخنیوونکي درمل (PDE5 Inhibitors): سیلډېنافیل، ټاډالافیل، واردېنافیل، آوانافیل او ورته نور درمل.

• نایټرېټونه (Nitrates): نایټروګلیسیرین او ورته درمل؛ له PDE5 مخنیوونکو سره یې ګډ استعمال منع دی.

• پاپرز (Poppers / Alkyl Nitrites): تفریحي نایټرایټ مواد چې له PDE5 درملو سره د فشار خطرناک کمښت پیدا کولای شي.

• د نارینه تناسلي آلې اوږد او نه ختمېدونکی شخوالی (Priapism؛ دوامدار نعوظ): د تناسلي آلې شخوالی چې تر څلورو ساعتونو ډېر دوام وکړي، له درد سره وي یا بې‌درده؛ بیړنۍ طبي ارزونه غواړي.

• د لید د عصب د وینې رسونې زیان (NAION): د ناڅاپي لید د کمېدو یو مهم احتمالي علت.

• د سیروټونین د ډېرښت خطرناکه ګډوډي (Serotonin Syndrome؛ سیروټونین سنډروم): د سیروټونین اړوندو درملو د اغېزو خطرناک زیاتوالی.

• د یوې درملیزې مادې تکراري استعمال (Therapeutic Duplication): د یوه فعال درمل بیا بیا اخیستل د دوو یا زیاتو محصولاتو له لارې.

• INR (International Normalized Ratio): لابراتواري اندازه چې د وارفرین د اغېز په څارنه کې مرسته کوي.

• بې‌فعاله ازمایښتي ماده (Placebo؛ پلاسیبو): په علمي څېړنه کې د اصلي درملنې په بڼه وړاندې کېدونکې بې‌فعاله ماده یا تګلاره.

• د بې‌فعالې مادې د تمې اغېز (Placebo Effect؛ د پلاسیبو اغېز): د ناروغ د تمې او د درملنې د چاپېریال له امله د ځینو نښو بدلون؛ د فعالې دوا د اغېز ثبوت نه دی.

• بې‌کیفیته درمل (Substandard Medicine): قانوني تولید شوي درمل چې د کیفیت ټاکلي معیارونه نه پوره کوي.

• جعلي درمل (Falsified Medicine): هغه محصول چې نوم، ترکیب یا سرچینه یې په قصدي ډول ناسمه ښوول شوې وي.

• د تولید د ډلې شمېره (Batch/Lot Number): هغه شمېره چې د درملو ځانګړې تولیدي ډله پرې پېژندل کېږي.

• له بازاره د محصول بېرته راټولول (Product Recall): د خطرناک یا ناقانونه محصول د بېرته ټولولو رسمي بهیر.

د سرچینو په اړه یادونه: د WHO، FDA، GINA او نورو ادارو لارښوونې د عمومي پوهاوي او مسلکي پرېکړو د ملاتړ لپاره راوړل شوې دي. د انفرادي پېښو راپورونه په یوازې ځان د علت ثبوت نه دي؛ مشاهدوي څېړنې اړیکې ښيي، خو تل علت نه ثابتوي. د درملو رسمي لارښوونې د وخت په تېرېدو بدلېدای شي؛ د خپرېدو پر مهال دې وروستۍ بڼې وکتل شي.

سرچینې

[۱] WHO (2024). Global burden of preventable medication-related harm in health care: a systematic review.

https://www.who.int/publications/i/item/9789240088887

[۲] WHO. Medication Without Harm — Global Patient Safety Challenge.

https://www.who.int/initiatives/medication-without-harm

[۳] CDC. Medication Safety Data and Statistics.

https://www.cdc.gov/medication-safety/data-research/facts-stats/index.html

[۴] Budnitz et al. JAMA (2021). US Emergency Department Visits Attributed to Medication Harms, 2017–2019. DOI: 10.1001/jama.2021.13844.

https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2784662

[۵] Elliott et al. Economic analysis of the prevalence and burden of medication error in England.

https://research.manchester.ac.uk/en/publications/economic-analysis-of-the-prevalence-and-clinical-and-economic-bur

[۶] Bundesministerium für Gesundheit. Medikationsplan.

https://www.bundesgesundheitsministerium.de/medikationsplan

[۷] Li et al. (2022). Polypharmacy and mortality in older adults: meta-analysis of 24 cohorts. PMID: 35101709.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35101709/

[۸] WHO. Programme for International Drug Monitoring — member countries.

https://www.who.int/teams/regulation-prequalification/regulation-and-safety/pharmacovigilance/networks/pidm

[۹] WHO EMRO. Afghanistan: Essential Medicines and Pharmaceutical Policies.

https://www.emro.who.int/afg/programmes/essential-medicines.html

[۱۰] Rezaie MB et al. (۲۰۲۶، ۲۰ اګست). Antibiotic Self-Medication Among Pharmacy Clients in Kabul, Afghanistan: Prevalence and Usage Patterns. Afghan Medical Journal 3(1). DOI: 10.70194/rdk2hf03.

https://afghanmedicaljournal.org/index.php/amj/en/article/view/125

[۱۱] Lapi et al. BMJ (2013). Concurrent use of diuretics, ACE inhibitors or ARBs, and NSAIDs and risk of acute kidney injury. DOI: 10.1136/bmj.e8525.

https://www.bmj.com/content/346/bmj.e8525

[۱۲] US FDA (2016). Opioids and benzodiazepines: boxed warning.

https://www.fda.gov/drugs/information-drug-class/new-safety-measures-announced-opioid-analgesics-prescription-opioid-cough-products-and

[۱۳] NHS Specialist Pharmacy Service. Managing interactions with direct oral anticoagulants.

https://sps.nhs.uk/articles/managing-interactions-with-direct-oral-anticoagulants-doacs/

[۱۴] NHS Specialist Pharmacy Service. Managing interactions with methotrexate.

https://sps.nhs.uk/articles/managing-interactions-with-methotrexate/

[۱۵] NHS Specialist Pharmacy Service. Managing interactions between macrolides and statins.

https://sps.nhs.uk/articles/managing-interactions-between-macrolides-and-statins/

[۱۶] GINA (2026). Summary Guide for Asthma Management and Prevention.

https://ginasthma.org/2026-gina-summary-guide/

[۱۷] AASM (2019). Chronic opioid therapy and sleep: position statement.

https://aasm.org/advocacy/position-statements/chronic-opioid-therapy-position-statement/

[۱۸] US FDA (2020). Montelukast: boxed warning about serious mental health side effects.

https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-communications/fda-requires-boxed-warning-about-serious-mental-health-side-effects-asthma-and-allergy-drug

[۱۹] US FDA (2019). Gabapentin and pregabalin: warning of serious breathing problems.

https://www.fda.gov/safety/medical-product-safety-information/neurontin-gralise-horizant-gabapentin-and-lyrica-lyrica-cr-pregabalin-drug-safety-communication

[۲۰] DailyMed. Albuterol sulfate inhaler: adverse effects and drug interactions.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/

[۲۱] NHS. Side effects of beclometasone inhalers.

https://www.nhs.uk/medicines/beclometasone-inhalers/side-effects-of-beclometasone-inhalers/

[۲۲] NHS. Side effects of prednisolone tablets and liquid.

https://www.nhs.uk/medicines/prednisolone/side-effects-of-prednisolone-tablets-and-liquid/

[۲۳] US FDA. Adverse Event Reporting System: limits of spontaneous reporting.

https://www.fda.gov/drugs/fdas-adverse-event-reporting-system-faers/fda-adverse-event-reporting-system-faers-public-dashboard

[۲۴] European Medicines Agency. EudraVigilance.

https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/research-development/pharmacovigilance-research-development/eudravigilance/eudravigilance-electronic-reporting

[۲۵] Therapeutic Goods Administration, Australia. Database of Adverse Event Notifications.

https://www.tga.gov.au/safety/adverse-events/database-adverse-event-notifications-daen

[۲۶] US FDA. Sildenafil (Revatio) prescribing information — nitrates interaction.

https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2012/203109orig1s000lbl.pdf

[۲۷] DailyMed. Fluticasone propionate inhalation: ritonavir and CYP3A4 inhibition warnings.

https://dailymed.nlm.nih.gov/

[۲۸] Cochrane (2021). Interventions for reducing medication errors in adult hospital settings.

https://www.cochrane.org/evidence/CD009985_interventions-reducing-medication-errors-adults-hospital-settings

[۲۹] WHO (2024). Global patient safety report 2024.

https://www.who.int/publications/i/item/9789240095458/

[۳۰] US FDA / DailyMed. Diclofenac sodium delayed-release tablets: boxed warnings for fatal cardiovascular and gastrointestinal events.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/fda/fdaDrugXsl.cfm?setid=40879600-ba6c-43a8-aa5d-d0d41503d593

[۳۱] NHS (2026). Non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs): side effects, contraindications and interactions.

https://www.nhs.uk/medicines/nsaids/

[۳۲] NHS Specialist Pharmacy Service (2026). NSAIDs monitoring: renal function, blood pressure and full blood count.

https://sps.nhs.uk/monitorings/nsaids-monitoring/

[۳۳] NHS. Side effects of diclofenac: tablets, capsules and topical gel.

https://www.nhs.uk/medicines/diclofenac/side-effects-of-diclofenac/

[۳۴] NHS. Taking diclofenac with other medicines and herbal supplements.

https://www.nhs.uk/medicines/diclofenac/taking-diclofenac-with-other-medicines-and-herbal-supplements/

[۳۵] AHA/ACC (2021). Guideline for the Evaluation and Diagnosis of Chest Pain.

https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2021.07.053

[۳۶] ACC/AHA et al. (2025). Guideline for Management of Acute Coronary Syndromes.

https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2024.11.009

[۳۷] US FDA (2015). Non-aspirin NSAIDs: heart attack and stroke risks.

https://www.fda.gov/media/92768/download

[۳۸] European Society of Cardiology (2023). Guidelines for the Management of Acute Coronary Syndromes.

https://academic.oup.com/eurheartj/article/44/38/3720/7243210

[۳۹] US FDA. Acetaminophen: duplicate products, overdose, acute liver failure and death.

https://www.fda.gov/drugs/safe-use-over-counter-pain-relievers-and-fever-reducers/acetaminophen

[۴۰] US FDA / DailyMed. VIAGRA (sildenafil): prescribing information.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/fda/fdaDrugXsl.cfm?setid=ae2079a2-f3a9-4739-9611-0742b71e4761&type=display

[۴۱] US FDA / DailyMed (updated June 2026). CIALIS (tadalafil): prescribing information.

https://www.dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=bcd8f8ab-81a2-4891-83db-24a0b0e25895

[۴۲] US FDA. Ingesting or inhaling nitrite “poppers” can cause severe injury or death.

https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/ingesting-or-inhaling-nitrite-poppers-can-cause-severe-injury-or-death

[۴۳] US FDA (29 May 2026). Erectus Plus may be harmful due to hidden sildenafil, tadalafil and testosterone propionate.

https://www.fda.gov/drugs/medication-health-fraud-notifications/erectus-plus-may-be-harmful-due-hidden-drug-ingredients

[۴۴] NHS. Taking metronidazole with other medicines: interaction with warfarin.

https://www.nhs.uk/medicines/metronidazole/taking-metronidazole-with-other-medicines-and-herbal-supplements/

[۴۵] US FDA / DailyMed. Metronidazole tablets: warfarin interaction and INR monitoring.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=4920fcf7-5ceb-46e9-82e0-dc508900bb91

[۴۶] US FDA / DailyMed. Colchicine capsules: life-threatening or fatal interactions with clarithromycin.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=19486f52-1c7b-43b8-ba48-0d1a6389fedf

[۴۷] US FDA / DailyMed. Tramadol hydrochloride tablets: serotonin syndrome and seizure risk with SSRIs.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=54d74939-301b-e603-e063-6394a90a3b03

[۴۸] American Heart Association (reviewed 11 January 2024). Sexual Activity and Heart Disease.

https://www.heart.org/en/health-topics/consumer-healthcare/what-is-cardiovascular-disease/sex-and-heart-disease

[۴۹] European Association of Urology (EAU). Sexual and Reproductive Health Guidelines, 2026.

https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/management-of-erectile-dysfunction

[۵۰] Kloner RA et al. (2024). Princeton IV consensus guidelines: PDE5 inhibitors and cardiac health. DOI: 10.1093/jsxmed/qdad163.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38148297/

[۵۱] US FDA / DailyMed. STENDRA (avanafil): prescribing information.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/fda/fdaDrugXsl.cfm?setid=fa7d93e3-b69b-4e02-8146-89760cd8e9d6&type=display

[۵۲] Cakmak HA et al. (2012). Acute myocardial infarction in a nitrate-free patient after sildenafil. BMJ Case Reports. DOI: 10.1136/bcr-2012-006504.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23087267/

[۵۳] Özözen Ayas Z et al. (2015). Sildenafil: Can Cause Acute Ischaemic Stroke? A Case Report. Turk J Cerebrovasc Dis 21(3):210–212.

https://tjcvd.org/article/view/476

[۵۴] Cakici M et al. (2014). Acute inferior myocardial infarction in a young patient with Behcet disease and sildenafil. BMJ Case Reports.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3902447/

[۵۵] US FDA / DailyMed. Vardenafil: QT prolongation and antiarrhythmic precautions.

https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=31be68b0-ac7e-42d0-9435-1f0a329b63d8

[۵۶] Efficacy and safety of oral PDE5 inhibitors for erectile dysfunction: network meta-analysis of 179 randomized clinical trials (2020).

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32388784/

[۵۷] Review (2026). Selective targeting phosphodiesterase-5 (PDE5): clinical progress, including regional ED drugs.

https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14756366.2026.2687714

[۵۸] American College of Cardiology (2024). Erectile Dysfunction as an ASCVD Risk-Enhancing Factor: Princeton IV consensus highlights.

https://www.acc.org/Latest-in-Cardiology/Articles/2024/09/23/10/45/Erectile-Disfunction-as-an-ASCVD-Risk-Enhancing-Factor

[۵۹] US FDA (2026). WAP Sensual Enhancement: undeclared substances and cardiac risks.

https://www.fda.gov/drugs/medication-health-fraud-notifications/wap-sensual-enhancement-may-be-harmful-due-hidden-drug-ingredients

[۶۰] US FDA (13 February 2026). DTF Sexual Chocolate may be harmful due to hidden sildenafil and tadalafil.

https://www.fda.gov/drugs/medication-health-fraud-notifications/dtf-sexual-chocolate-may-be-harmful-due-hidden-drug-ingredients

[۶۱] US FDA (27 May 2026). biQ-FEL may be harmful due to undeclared sildenafil and tadalafil.

https://www.fda.gov/drugs/medication-health-fraud-notifications/biq-fel-may-be-harmful-due-hidden-drug-ingredients

[۶۲] A Comparison of the Molecular Pharmacological Properties of Current Short, Long, and Ultra-Long-Acting β2-Agonists Used for Asthma and COPD. Pharmacology Research & Perspectives (2025). PMID: 40887869.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12399788/

[۶۳] European Medicines Agency. Enerzair Breezhaler: indacaterol, glycopyrronium and mometasone in selected adults with asthma.

https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/enerzair-breezhaler

[۶۴] WHO (3 December 2024). Substandard and falsified medical products: factsheet.

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/substandard-and-falsified-medical-products

[۶۵] National Cancer Institute. Definition of Placebo.

https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/placebo

[۶۶] National Center for Complementary and Integrative Health (NIH). Placebo Effect.

https://www.nccih.nih.gov/health/placebo-effect

[۶۷] WHO (9 December 2019). Substandard and falsified medical products: scope, scale and harm.

https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/substandard-and-falsified-medical-products-scope-scale-and-harm

[۶۸] Suhrabi, Atifa. (22 April 2023). «د ډاکترانو له لوري شفري نسخې لیکل د طبابت اخلاقو خلاف کار دی». Pajhwok Afghan News.

https://pajhwok.com/ps/2023/04/22/prescribing-code-by-doctors-is-against-the-profession-of-medicine-2/

[۶۹] Kohi, Qutbuddin. (11 February 2024). «د فاریاب یو شمېر خلک د ځینو ډاکټرانو له خوا د شفري نسخو لیکلو او ناروغیو ناسم تشخیص له امله شکایت کوي». Pajhwok Afghan News.

https://pajhwok.com/ps/2024/02/11/for-example-some-people-complain-about-some-doctors-for-writing-prescriptions-and-misdiagnosing-diseases/

[۷۰] Afghanistan Ministry of Public Health. (9 July 2025). Nationwide Inspection Campaign Leads to Closure of 87 Pharmacies and Seizure of Unsafe Medicines in Kabul.

https://www.moph.gov.af/index.php/en/nationwide-inspection-campaign-leads-closure-87-pharmacies-and-seizure-unsafe-medicines-kabul

[۷۱] Afghanistan Ministry of Public Health. (8 July 2026). MoPH Inspections Remove Expired Medicines and Close Nine Pharmacies in Kabul.

https://www.moph.gov.af/en/moph-inspections-remove-expired-medicines-and-close-nine-pharmacies-kabul

[۷۲] Afghanistan Ministry of Public Health. (2 July 2025). Monitoring of private health sector in Alingar District, Laghman.

https://moph.gov.af/en/node/6775

[۷۳] Afghanistan Ministry of Public Health. (8 September 2026). Monitoring Conducted at Private Health Sector in Laghman Province.

https://moph.gov.af/en/monitoring-conducted-private-health-sector-laghman-province

[۷۴] Afghanistan Ministry of Public Health. (29 October 2025). Nationwide Inspections Conducted Across Multiple Provinces.

https://moph.gov.af/en/nationwide-inspections-conducted-across-multiple-provinces

[۷۵] Afghanistan Ministry of Public Health. (10 May 2026). Forty cartons of substandard medicines were incinerated at the Sheikh Abu Nasr Farahi Port in Farah Province.

https://moph.gov.af/index.php/en/forty-cartons-substandard-medicines-were-incinerated-sheikh-abu-nasr-farahi-port-farah-province

[۷۶] Afghanistan Ministry of Justice. (24 May 2026). «مقداری دوای تاریخ گذشته جمع آوری شده از دواخانه‌های شهر کابل آتش زده شد».

https://moj.gov.af/dr/node/4788

[۷۷] Mohammadi, Masihullah Omer, et al. (2026). Knowledge, Attitude, and Practice Towards Substandard and Counterfeit Medicines Among Medical Doctors in Kabul. Mili Academic-Research Journal, 2nd Volume, Special 3rd Issue.

https://www.mili.edu.af/public/en/publication/journal/article/journals-3rd-issue-special/journals-3rd-issue-special-knowledge-attitude-and-practice-towards-substandard-and-counterfeit-medicines-among-medical-doctors-in-kabul

[۷۸] Rokhan, Rokhanullah, & Naseri, Ahmad. (2026). The Role of Social Media in Promoting Rational Drug Use Through Facebook: A Case Study of Jalalabad City. Mili Academic-Research Journal, 2nd Volume, Special 3rd Issue.

https://www.mili.edu.af/en/publication/journal/article/journals-3rd-issue-special/journals-3rd-issue-special-the-role-of-social-media-in-promoting-rational-drug-use-through-facebook-a-case-study-of-jalalabad-city

[۷۹] Afghanistan Ministry of Public Health. (July 2026). JAKAVI (Ruxolitinib) falsified batches notice, based on WHO Medical Product Alert No. 2/2026.

https://moph.gov.af/en/node/10235

[۸۰] Akram, Rahmatullah. (2026). Production and Trade of Low-Quality and Fake Medicines in the Light of Islamic Sharia. Mili Academic-Research Journal, 2nd Volume, Special 3rd Issue.

https://mili.edu.af/pa/publication/journal/article/journals-3rd-issue-special/journals-3rd-issue-special-production-and-trade-of-low-quality-and-fake-medicines-in-the-light-of-islamic-sharia

[۸۱] Ṣaḥīḥ Muslim, Kitāb al-Īmān, Hadith 102. «مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنِّي».

https://sunnah.com/muslim:102

محمد همایون همت

MD., PhD

  Donate Here