افغانستان د ملي حاکمیت، عدالت او ملي وجدان په ازموینه کې

افغانستان د ملي حاکمیت، عدالت او ملي وجدان په ازموینه کې

 

له کونړ، پکتیکا، پکتیا، خوست او ننګرهاره تر کابل او کندهاره؛ د ۲۰۲۶ کال د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو، د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوند کړکېچ، د افغان ملکي وګړو مرګ‌ژوبلې، ملي حاکمیت، ملي یووالي او ملي هویت  مستنده او علمي  شننه

 

 

۲۵ سپتمبر ۲۰۲۶

 

د لیکوال دریځ: د افغانستان د خاورې، ولس، ملي ارزښتونو او د مظلوم ملکي انسان د حق دفاع له حزبي او تنظیمي پولو پورته ده.

 

سریزه

 

دا لیکنه د کوم حزب، تنظیم، واکمن جریان یا مخالف جریان د تبلیغ لپاره نه ده لیکل شوې. د دې لیکنې جوهر ا فغان ولس او افغانستان دی:

د هغه ملي حاکمیت، د خاورې او هوايي حریم حرمت، ملي هویت، ملي یووالی، د ولس د ژوند او کرامت ساتنه، او د هغو پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو علمي ـ حقوقي ارزونه چې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې ترسره شوي دي.

د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ۲۱ سپتمبر بریدونه د افغانستان د هوايي حریم، ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ښکاره نقض بللي دي. [۶] د افغانستان د اسلامي امارت ویاند دغه بریدونه د «تجاوز او ظلم» په ژبه غندلي دي. [۴]

په دې مقاله کې د افغان ولس مظلومیت تش احساساتي تعبیر نه دی؛ هغه د وژل شوو او ټپي شوو ملکي وګړو، د ښځو او ماشومانو د قربانیو، د ورانو شوو کورونو او ملکي تأسیساتو، او د افغانستان پر خاوره د بهرني پوځي ځواک د استعمال د مستندو شواهدو له لارې بیانېږي.

د دې مقالې مرکزي علمي ـ ملي دعوه دا ده چې د افغان ښځو، ماشومانو، ناروغانو او نورو بې‌دفاع ملکي وګړو مرګ‌ژوبله د بحث حاشیه نه، بلکې د مقالې یو اساسي مستند بشري حقیقت دی.

په ۲۰۲۶ کال کې د ننګرهار، پکتیکا، پکتیا، کونړ او کابل په اړه د UNAMA ثبتونه، او د سپتمبر په وروستیو کې د کونړ، کندهار، پکتیا او خوست تازه راپورونه، ښيي چې د پاکستاني ظالمانه پوځي ځواک استعمال د افغانستان د ملي حاکمیت تر څنګ د افغان کورنیو پر ژوند هم مستقیم اغېز لري. [۳،۲۰–۲۴]

د افغان رسمي دریځ له مخې دغه بریدونه «تجاوز او ظلم» بلل شوي دي. [۴،۶]

د دې مقالې دنده دا ده چې همدا ملي اعتراض د شواهدو، نړیوالو حقوقو او د ملکي انسان د کرامت په ژبه مستند کړي.

اسلامي وجدان د مظلوم د حق دفاع او د ظلم پر وړاندې د عدالت غوښتنه کوي. قرآن کریم حکم کوي: «اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ» او انسان د حق او عدالت پر ټینګ درېدو مکلفوي، که موضوع د خپل ځان یا خپلوانو پر وړاندې هم وي. (المائدة: ۸؛ النساء: ۱۳۵) [۱۷]

له همدې امله د دې مقالې اخلاقي معیار دا دی چې د افغان ملکي وګړي وینه، د یوې مور او ماشوم ژوند، د کورنۍ عزت، د کلیو امنیت او د وطن حاکمیت ارزانه ونه ګڼل شي؛ او هر پاکستاني ظالمانه پوځي برید د حقیقت، قانون، بشري پایلو او مستندو شواهدو له مخې وڅېړل شي.

د «خدای، وطن او ولس» تعبیر دلته تش شعار نه دی. «خدای» د وجدان، حق، عدالت او اخلاقي حساب معیار دی؛ «وطن» د افغانستان د خاورې، ملي حاکمیت، تاریخي حافظې او حقوقي شخصیت نوم دی؛ او «ولس» هغه افغان انسان دی چې د هر پوځي او سیاسي تصمیم وروستی بشري اثر پر هغه پرېوځي.

کله چې بهرنی پوځي ځواک د افغان پر کور، کلي، ښار یا ملکي تأسیساتو برید کوي، موضوع یوازې یو امنیتي خبر نه وي؛ دا د حاکمیت، د انسان د ژوند، د کورنۍ د راتلونکې، د ملي عزت او د راتلونکو نسلونو د حق مسئله ګرځي.

په کونړ کې د یوه سړي، یوې ښځې او یوې نجلۍ وژل کېدل، او د څلورو نورو ملکي وګړو ټپي کېدل، یوازې «درې مړي او څلور ټپیان» نه دي. UNAMA دغه ملکي تلفات تایید کړي دي. [۳] د یوې کورنۍ د غړو وژل کېدل د عاید، روزنې، رواني ثبات او راتلونکې پر اوږدمهاله جوړښت ضربه ده.

د سپتمبر د ۲۴مې د نویو پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو په اړه افغان چارواکو د څلورو نورو ملکي کسانو د وژل کېدو خبر ورکړی، چې Reuters هم د هغوی له قوله راپور کړی دی. [۲۰] دغه وروستۍ شمېره مستقل بشپړ تایید غواړي، خو د سپتمبر د ۲۱مې له تایید شوو قربانیو سره یوځای د افغان ملکي وګړو د دوامدار خطر جدي تصویر وړاندې کوي.

د افغان ولس د مظلومیت او حقانیت دفاع هغه وخت علمي، باوري او نړیوال وزن پیدا کوي چې پر حقیقت او ثبوت ولاړه وي. له همدې امله دا مقاله د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو پر وړاندې د افغانستان د ملي او حقوقي حقونو دفاع د اسنادو په ژبه کوي:

کوم څه چې UNAMA، Reuters، AP، AFP یا نورو معتبرو سرچینو تایید کړي، د تایید شوي حقیقت په توګه راځي؛ کوم څه افغان یا پاکستاني چارواکو ویلي، د منسوب رسمي دریځ په توګه ثبتېږي؛ او کومه حقوقي اصطلاح لکه «تجاوز»، «نقض» یا «ځاندفاع» د نړیوالو حقوقو د معیارونو له مخې جلا ارزول کېږي.

د دې مقالې اصلي تمرکز د افغانستان پر خاوره د پاکستاني متجاوز پوځي ځواک استعمال، د افغان ولس پر ژوند او ملي ارزښتونو د هغه اغېز، او د دې عمل حقوقي حدود دي. دلته اساسي پوښتنه دا ده چې ولې او پر کوم ثابت حقوقي بنسټ پاکستاني الوتکې، بمونه یا ډرونونه د افغانستان په حاکمیتي ساحه کې کارول شوي، کوم هدفونه ویشتل شوي، د ښځو، ماشومانو او نورو ملکي وګړو زیان څه و، او ایا د زور استعمال د نړیوالو حقوقو له شرایطو سره برابر و که نه.

ملي یووالی د یوه حکومت بې‌قید ملاتړ نه دی. یو افغان کولای شي له کورنیو پالیسیو او سیاسي جوړښت سره اختلاف ولري، خو د افغانستان پر خاوره د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو، د هوايي حریم د نقض او د ملکي وګړو د مرګ‌ژوبلې پر وړاندې د خپل هېواد د حقوقي شخصیت او ولس د حقونو دفاع وکړي. د افغان رسمي دریځ له مخې دغه اقدامات «تجاوز او ظلم» بلل شوي دي. [۴،۶] په همدې معنا، د پاکستاني پوځي بریدونو پر وړاندې ملي حساسیت د یوه حکومت د دفاع مترادف نه دی؛ دا د افغانستان د دولت، خاورې او خلکو د حقوقو دفاع ده.

د پاکستان د پوځ یا دولتي ادارو د مشخصو کړنو نقد باید د پاکستان له عادي خلکو سره د کرکې په ژبه بدل نه شي. د دې مقالې اعتراض د پاکستاني ولس پر هویت نه، بلکې پر هغو مشخصو پوځي اقداماتو دی چې د افغانستان په خاوره کې ترسره شوي او ملکي زیانونه ورسره تړل شوي دي. همدا توپیر د افغان ملي دریځ اخلاقي وزن زیاتوي: مسئولیت باید د هغې ادارې او مشخص اقدام پر غاړه واچول شي چې دا ظالمانه عمل یې کړی، نه پر ټول ولس.

په همدې معنا، د لیکوال قلم د افغان ولس د حق، د مظلوم ملکي انسان د غږ، د افغانستان د خاورې د حرمت، ملي عزت او د قانون د حاکمیت لپاره پورته کېږي.

د مقالې علمي مسئولیت دا دی چې ملي اعتراض په سند، دلیل او نړیوال حقوقي معیار پیاوړی کړي؛ د غوسې پر ځای مستند حقیقت، د مبالغې پر ځای عدلي ثبوت، او د قومي نفرت پر ځای د افغانستان ملي پیوستون وړاندې کړي.

 

۱. ولې د پاکستاني پوځي بریدونو او د افغان ولس د مظلومیت موضوع د ملي حاکمیت له زاویې مرکزي ده؟

ملي حاکمیت د یوه حکومت، ډلې یا سیاسي جریان شخصي ملکیت نه دی؛ دا د افغانستان د دولت حقوقي شخصیت، خاوره، هوايي حریم، خلک، ملي حافظه او راتلونکي نسلونه په ځان کې رانغاړي. له همدې امله د پاکستاني ظالمانه پوځي ځواک هر هوايي برید یا بمبار چې د افغانستان په حاکمیتي ساحه کې ترسره کېږي، یوازې د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ یوه سیاسي شخړه نه ده؛ دا د افغانستان د دولت د حقوقي شخصیت، د افغان ولس د خوندیتوب او د ملي عزت مسئله ده. د افغان رسمي دریځ له مخې د ۲۱سپتمبر بریدونه د ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ښکاره نقض وو. [۶]

د افغان ولس د حقانیت حقوقي بنسټ په دې کې دی چې د افغانستان پر خاوره د زور استعمال د نړیوال قانون له عمومي منع سره مخامخ دی او هره ادعایي استثنا باید په مشخصو حقوقي شرایطو او شواهدو ثابته شي. د یوې مور، ماشوم، بزګر، ناروغ یا بل بې‌وسلې افغان حق د امنیتي روایتونو په ژبه نه ورکېږي. که پاکستان امنیتي اندېښنې مطرح کوي، د دغو اندېښنو موجودیت په خپله د افغانستان پر خاوره د پوځي ځواک د استعمال اتومات جواز نه جوړوي.

 

۲. د ۲۱ سپتمبر ۲۰۲۶ پاکستاني ظا لما نه پوځي بریدونه:

د افغان ملکي وګړو تایید شوې مرګ‌ژوبله او د «تجاوز او ظلم» رسمي غندنه

Reuters او Associated Press راپور ورکړ چې پاکستاني پوځي الوتکو د افغانستان په کونړ او پکتیکا کې هوايي بریدونه کړي دي. پاکستان وویل درې هدفونه یې ویشتلي او ۲۸ کسان یې، چې د «ترهګرو» او ځانمرګو بریدونو له شبکو سره یې تړلي بلل، وژلي دي. [۱،۲] دا د پاکستان رسمي ادعا ده؛ د دغو ۲۸ کسانو بشپړ هویت او د ټولو هدفونو پوځي ماهیت په خپلواکه توګه نه و تثبیت شوی. د مقالې د افغان‌محور تحلیل لپاره مهم ټکی دا دی چې د دې امنیتي ادعا ترڅنګ د ملکي افغانانو مرګ‌ژوبله په مستقل ډول ثبت شوې ده.

UNAMA په کونړ کې لږ تر لږه درې ملکي وژل شوي—یو نارینه، یوه ښځه او یوه نجلۍ—او څلور ټپیان تایید کړل. [۳] محلي راپورونو د استوګنیزو کورونو او ملکي شتمنیو د زیان جزییات هم خپاره کړل. [۵]

په پکتیکا کې هم د کورونو او ملکي شتمنیو د زیان راپورونه خپاره شول. په همدې ځای کې د «افغان مظلومیت» مفهوم له شعار څخه مستند بشري واقعیت ته راکښته کېږي: کله چې د بهرني پوځي برید په پایله کې ښځه، ماشومه نجلۍ او نور بې‌دفاع خلک وژل کېږي یا ټپیانېږي، د ملي حاکمیت مسئله د انسان د وینې، کورنۍ او کرامت مستقیمه مسئله ګرځي.

د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د پاکستان شارژدافیر احضار کړ، احتجاج‌لیک یې وسپاره او بریدونه یې د افغانستان د هوايي حریم، ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ښکاره نقض وبلل. [۶]

د افغانستان د اسلامي امارت ویاند هم دغه بریدونه د «تجاوز او ظلم» په ژبه غندلي دي. [۴] دا تعبیرونه د افغان رسمي دریځ برخه ده. په دې لیکنه کې، د تایید شوو ملکي تلفاتو او د حاکمیت پر ضد د پوځي ځواک د استعمال په رڼا کې، دغه بریدونه د پاکستاني ظالمانه پوځي تيري په توګه ارزول کېږي؛ د حقوقي ماهیت وروستۍ ارزونه بیا د نړیوالو حقوقو له معیارونو سره جلا تړل کېږي.

 

۳. د ۲۴ سپتمبر نوی پړاو: کندهار، پکتیا، خوست او د ډیورنډ فرضي تحمیلي کرښې اړوند کړکېچ

د سپتمبر په ۲۴مه پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونه د افغانستان د داخلي جغرافیې تر ژورو سیمو پورې ورسېدل. AFP د کندهار ښار په اړه د هوايي برید راپور ورکړ؛ افغان چارواکو د کندهار، پکتیا او خوست د بریدونو خبر ورکړ او پاکستان هم په رسمي ډول ومنله چې د افغانستان په لسو ځایونو یې هوايي او ډرون بریدونه کړي دي. [۱۰–۱۲،۱۸]

د بریدونو اصل د پاکستان په خپل رسمي بیان کې منل شوی؛ حقوقي بحث دا دی چې د افغانستان پر خاوره د دغه پراخ پوځي ځواک استعمال په کوم ثابت نړیوال حقوقي بنسټ توجیه کېدای شي، او د ملکي خلکو د خوندیتوب لپاره کوم احتیاطي تدابیر نیول شوي وو.

پاکستان وویل چې دغه لس ځایونه د ډرونونو د ساتنې او توغولو له فعالیت سره تړلي وو او عملیات یې «محدود» او «متناسب» وو. [۱۱،۱۸] دا د پاکستان کا ذبه رسمي توجیه ده، نه خپلواک حقیقت. د ټولو هدفونو دقیق موقعیت، پوځي ماهیت، د ملکي خلکو موجودیت، د برید د ضرورت درجه او د تناسب محاسبه مستقل ثبوت غواړي.

د «ځاندفاع» یا «ترهګرۍ ضد عملیاتو» اصطلاح یوازې په نوم سره د بل دولت پر خاوره د زور استعمال مشروع کولای نه شي.

د سپتمبر د ۲۴مې په تازه Reuters راپور کې افغان چارواکو ویلي چې د پاکستان په دغو بریدونو کې څلور ملکي کسان وژل شوي دي. [۲۰] دا شمېر تر اوسه د افغان چارواکو منسوب معلومات دي او مستقل بشپړ تایید غواړي، خو د سپتمبر د ۲۱مې د UNAMA له تایید شوو ملکي تلفاتو سره یوځای د افغان ملکي وګړو د پرله‌پسې خطر جدي تصویر وړاندې کوي. د ننګرهار، تورخم او د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوندو سیمو د ډرونونو او نښتو متضاد روایتونه باید له تایید شوو بریدونو جلا وساتل شي، څو د افغانستان ملي او حقوقي قضیه په کره شواهدو ولاړه پاتې شي.

 

۴. د سرچینو د اعتبار جلا ارزونه: د افغان ملکي زیان، پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو او د حاکمیت د نقض په اړه کومه سرچینه څه ثابتوي؟

UNAMA: په کونړ کې د درې ملکي افغانانو وژل کېدل او د څلورو ټپي کېدل تاییدوي. [۳] د ملکي تلفاتو د مستندولو لپاره لوړ ارزښت لري او د جګړې د بشري قیمت مستقیم ثبوت وړاندې کوي.

Reuters / AP / AFP: د پاکستاني بریدونو اصل، رسمي دریځونه، د کونړ ملکي تلفات، د کندهار برید، او د سپتمبر د ۲۴مې د افغان چارواکو له قوله د څلورو نورو ملکي وژل شوو راپورونه ثبتوي. [۱،۲،۱۰،۲۰] د دې سرچینو ارزښت په دې کې دی چې رسمي ادعا او مستقل راپور تر ډېره جلا ساتي.

د افغانستان رسمي ادارې: د حاکمیت د نقض حقوقي ـ سیاسي دریځ، احتجاج، د پاکستاني پوځي بریدونو د «تجاوز او ظلم» په توګه غندنه او میداني معلومات وړاندې کوي. [۴،۶] دا د افغانستان رسمي ملي موقف دی؛ په علمي متن کې باید په دقیقه منسوبه بڼه وړاندې او له مستقلو شواهدو سره وتړل شي.

د پاکستان حکومت، پوځ او امنیتي سرچینې: د ۲۸ کسانو، لسو هدفونو، ډرونونو او «ځاندفاع» په اړه رسمي ادعاوې وړاندې کوي. [۱،۱۱،۱۸] دغه معلومات د پاکستان د   دروغجنی توجیه د پوهېدو لپاره دي، خو د هدف، هویت، ضرورت، تناسب او د افغان حاکمیت پر خاوره د زور استعمال د مشروعیت لپاره په خپله ثبوت نه دي.

Pajhwok / TOLOnews او افغان محلي سرچینې: د افغان قربانیانو، کورونو، کلیو، عیني شاهدانو او د بریدونو د بشري اغېزو په اړه میداني جزییات وړاندې کوي. [۳–۵] د افغان مظلومیت د انساني تصویر لپاره مهم دي، خو هر حساس جز باید له نورو سرچینو سره تقاطع او تثبیت شي.

 

۵. د حقیقت، رسمي ادعا او حقوقي تفسیر ترمنځ توپیر

• تایید شوی حقیقت: هغه معلومات چې یوې معتبرې خپلواکې سرچینې یا څو بېلابېلو او باوري سرچینو په کافي اندازه تایید کړي وي.

• رسمي ادعا: د یوه دولت، ادارې یا ښکېل اړخ هغه بیان چې کېدای شي بشپړ، نیمګړی یا ناسم وي او د خپلواک ثبوت او ارزونې اړتیا لري.

• حقوقي تفسیر: هغه حقوقي ارزونه چې له مخې یې یو ثابت شوی عمل د نړیوالو حقوقو د اصولو او معیارونو په رڼا کې مشروع یا نامشروع، متناسب یا نامتناسب بلل کېږي.

په همدې اساس، د «ترهګر»، «ملکي وګړي»، «پوځي هدف»، «تجاوز» او «ځاندفاع» په څېر اصطلاحات باید د تبلیغاتي یا احساساتي ژبې پر ځای د کره شواهدو، ثابتو حقایقو او منل شوو حقوقي معیارونو په رڼا کې وکارول شي.

په دې مقاله کې د «پاکستاني ظالمانه پوځي تجاوز»، «پاکستاني ظالمانه پوځي تيري» او ورته تعبیرونه، له یوې خوا، د لیکوال ارزونیز او ملي دریځ څرګندوي او، له بلې خوا، د افغانستان د رسمي اعتراض له هغو مفاهیمو سره تړاو لري چې د هېواد پر خاوره او هوايي حریم د بهرني پوځي ځواک استعمال د ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او د ملکي وګړو د خوندیتوب پر وړاندې جدي مسئله ګڼي. [۴،۶] په عین وخت کې، د مقالې حقوقي تحلیل دغه تعبیرونه د موجودو شواهدو، د ملګرو ملتونو د منشور د اصولو او د نړیوالو حقوقو د اړوندو معیارونو په چوکاټ کې ارزوي، څو ملي دریځ له علمي او حقوقي استدلال سره یوځای پاتې شي.

 

۶. د لیکوال تحلیلي لید: تاریخي ـ ستراتیژیک شالید او د اوسني کړکېچ یوه پوښتنه

د دې لیکنې له تحلیلي لید څخه، د افغانستان په وړاندې د پاکستان اوسنی پوځي، سیاسي او استخباراتي چلند باید یوازې د یوې جلا امنیتي پېښې په توګه ونه لوستل شي، بلکې د نږدې پنځو لسیزو د یوه اوږده ستراتیژیک مسیر په رڼا کې وڅېړل شي. نړیوالو تاریخي اسنادو ثبت کړې چې پاکستان لږ تر لږه د ۱۹۷۰مو کلونو له پیل راهیسې په بېلابېلو پړاوونو کې د خپلو سیمه‌ییزو او ستراتیژیکو موخو لپاره له مختلفو وسله‌والو شبکو او ډلو سره د روزنې، تمویل، تجهیز، پناه، لوژستیکي ملاتړ، سیاسي نفوذ یا زغم په بېلابېلو بڼو تړاو درلود؛ البته د هرې دورې، ډلې او ملاتړ ماهیت یو شان نه و او باید جلا مستند شي.

له همدې تاریخي سابقې څخه د لیکوال دا تحلیلي نتیجه راولاړېږي چې د پاکستان د امنیتي جوړښت لپاره یو باثباته، په خپلو طبیعي او اقتصادي سرچینو ولاړ، له ګاونډیانو او نړیوالې ټولنې سره متوازن روابط لرونکی، په خپل تصمیم کې خپلواک او د قوي ملي حاکمیت خاوند افغانستان تل له پخوانیو ستراتیژیکو محاسبو سره په اسانه نه دی برابر شوی. د افغانستان د ثبات او ځان‌بسیاینې تر څنګ د پښتونخوا د پښتنو سیاسي او هویتي مسئله، د ډیورنډ فرضي تحمیلي کرښه، د بلوچستان اوږدمهاله کړکېچ، د کشمیر ناحل شوې شخړه او له هند سره دوامداره ستراتیژیکه سیالي هغه جلا خو یو پر بل اغېز لرونکي فشارونه دي چې د پاکستان امنیتي سیاست یې تر سیوري لاندې ساتلی دی.

په همدې اساس، د دې شننې استدلال دا دی چې اسلام‌اباد باید د خپلو کورنیو او سیمه‌ییزو ستونزو علتونه یوازې افغانستان ته انتقال نه کړي؛ د خپل کور د بام واوره د ګاونډي پر بام اچول نه تاریخي مسئولیت له منځه وړي او نه سیمه‌ییز امنیت ټینګوي.

د افغانستان پر وړاندې ظالمانه پاکستاني پوځي تيري او د فشار سیاست، که هر امنیتي توجیه ورته وړاندې کېږي، د پاکستان د خپلو ژورو کورنیو او سیمه‌ییزو ستونزو د حل بدیل نه شي کېدای.

دغه مسئله په اوسني وخت کې یو بل حساس اړخ هم لري:

پاکستان د ۲۰۲۶ په مې میاشت کې په سعودي عربستان کې خپل پوځي حضور د پام وړ پراخ کړ، او وروسته له سعودي عربستان او ترکیې سره د مکې د ګډ دفاع تړون رامنځته شو چې د یوه غړي پر وړاندې وسله‌وال برید د ټولو لپاره ګډ امنیتي مسئله ګڼي. د سپتمبر په روان کړکېچ کې پاکستان ویلي چې د تړون مکلفیتونو ته ژمن دی، خو لږ تر لږه د سپتمبر تر ۱۰مې یې ویلي وو چې د مشخص پوځي ځواب په اړه لا پرېکړه نه وه شوې.

په دې تحلیلي چوکاټ کې دا پوښتنه مشروع ده چې ایا له افغانستان سره د پوځي کړکېچ پراخول پاکستان ته داسې سیاسي او امنیتي استدلال برابرولی شي چې د مکې د تړون تر سختو مکلفیتونو لاندې خپل عملي حضور محدود یا ځنډنی وښيي او ووایي چې په خپل ختیځ او لوېدیځ کې له جدي امنیتي فشار سره مخ دی؟

تر اوسه داسې مستقیم او مستقل ثبوت نشته چې وښيي د افغانستان د جبهې تودول په قصدي ډول د همدې هدف لپاره ترسره کېږي؛ نو دا باید د ثابت حقیقت پر ځای د لیکوال د تحلیلي فرضیې په توګه وړاندې شي. خو د پېښو هممهالي او د پاکستان د څو اړخیزو امنیتي مکلفیتونو زیاتوالی دا پوښتنه د علمي څېړنې وړ ګرځوي.

د افغانستان ملي دریځ باید د کوم حکومت یا سیاسي جریان تر دفاع محدود نه شي، بلکې د افغانستان د ثبات، ملي حاکمیت، خپلواک تصمیم، اقتصادي ځان‌بسیاینې، د ملکي وګړو د ژوند او ملي یووالي پر دفاع ولاړ وي؛ هممهاله افغانستان هم مسئولیت لري چې خپله خاوره د هېڅ داسې وسله‌وال فعالیت لپاره پرېنږدي چې د بل هېواد د خلکو امنیت ګواښي. همدا دریځ د پاکستان د تېرو سیاستونو حساب هم په شواهدو غواړي او د افغانستان ملي حق هم په اصولو دفاع کوي.

 

۷. نړیوال حقوق: د افغانستان پر خاوره د پاکستاني پوځي ځواک استعمال او د ملي حاکمیت د نقض جدي حقوقي پوښتنه

د ملګرو ملتونو د منشور د ۲ مادې ۴ فقره دولتونه مکلفوي چې په نړیوالو اړیکو کې د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي خپلواکۍ پر وړاندې د زور له ګواښ یا استعمال څخه ډډه وکړي. [۷] له همدې امله د افغانستان په خاوره کې د پاکستاني الوتکو، بمونو یا ډرونونو استعمال د حاکمیت او د زور د منع له اصل سره مستقیمه حقوقي اړیکه لري. دا عمومي منع د افغانستان د ملي حقوقي اعتراض بنسټیز نړیوال چوکاټ جوړوي.

د منشور ۵۱ ماده د وسله‌وال برید په صورت کې د ځاندفاع حق پېژني، خو دا استثنا بې‌حده جواز نه دی. د ضرورت، تناسب، د ګواښ د ماهیت، د هدف د تړاو او امنیت شورا ته د راپور ورکولو په څېر حقوقي شرطونه مطرح کېږي. [۷] د غیر دولتي وسله‌والو پر ضد د بل دولت په خاوره کې د ځواک استعمال په نړیوال حقوقي بحث کې لانجمن شرایط لري. له همدې امله د پاکستان د «ځاندفاع» یا «ترهګرۍ ضد عملیاتو» ادعا باید ثبوت او حقوقي ازموینه تېره کړي؛ یوازې امنیتي تور د افغانستان پر خاوره د پوځي عمل اتومات مشروعیت نه رامنځته کوي.

 

۸. نړیوال بشردوستانه حقوق: د افغان ښځو، ماشومانو او نورو بې‌دفاع ملکي وګړو خوندیتوب د هر پوځي عملیاتو اجباري حد دی

د نړیوالو بشردوستانه حقوقو د تطبیق له نظره یو مهم مقدماتي ټکی دا دی چې د ICRC د تشریح له مخې، د دوو دولتونو ترمنځ د وسله‌وال ځواک کارونه – حتی که محدود هم وي – د نړیوالې وسله‌والې شخړې (International Armed Conflict) د رامنځته کېدو لپاره ځانګړي لږ تر لږه شدت ته اړتیا نه لري. [۹] کله چې نړیوال بشردوستانه حقوق تطبیقېږي، د جګړې د ترسره کولو درې محوري اصول ځانګړی اهمیت لري: توپیر (distinction)، تناسب (proportionality) او احتیاطي تدابیر (precautions). [۸]

د توپیر اصل غوښتنه کوي چې ملکي وګړي او ملکي شیان له جنګیالیو او پوځي هدفونو جلا وپېژندل شي. د تناسب اصل هغه برید منع کوي چې اټکل کېدونکی تصادفي ملکي زیان یې د تمه کېدونکې مشخصې او مستقیمې پوځي ګټې په نسبت له حده زیات وي. د احتیاط اصل د هدف د هویت تایید، د وسلې او وخت مناسب انتخاب، د ملکي زیان کمول او، چې عملي وي، د اغېزمنې مخکینۍ خبرتیا په څېر تدابیر غواړي. د ځواک د کارولو مشروعیت (jus ad bellum) او د عملیاتو د ترسره کولو طریقه (jus in bello/IHL) جلا حقوقي پوښتنې دي؛ حتی د ځاندفاع ادعا د بشردوستانه حقوقو مکلفیتونه له منځه نه وړي.

د جګړې اصلي زخم یوازې د ډزو او بمونو په شور کې نه اندازه کېږي؛ تر هغې ډېر ژور زخم هغه مهال پاتې کېږي چې ماشوم یتیم شي، مور د خپل اولاد په ویر کښېني، کورنۍ خپل سرپناه له لاسه ورکړي، ناروغ له درملنې پاتې شي او عادي انسان د داسې جګړې بیه پرې کړي چې په پرېکړه کې یې هېڅ ونډه نه لرله.

په افغانستان کې هغه پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونه چې ملکي وګړو ته مرګ‌ژوبله او د هغوی کورونو او ژوند ته زیان رسوي، یوازې یوه پوځي پېښه نه ده؛ بلکې یوه ژوره انساني، اخلاقي او حقوقي مسئله ده. اسلامي اخلاق د بې‌ګناه انسان د وینې حرمت بنسټیز اصل ګڼي، انساني وجدان د ښځو، ماشومانو او بې‌دفاع خلکو د درد پر وړاندې چوپتیا نه مني، او نړیوال بشردوستانه حقوق د ملکي وګړو د ساتنې، تفکیک، تناسب او احتیاط واضح مکلفیتونه ټاکي. له همدې امله، د هرې پېښې حقوقي ارزونه باید د کره شواهدو پر بنسټ وشي او هر هغه عمل چې د ملکي وګړو د ساتنې له دغو اصولو سره په ټکر کې وي، باید په خپلواکه او بې‌طرفه توګه وڅېړل شي او د حساب ورکونې موضوع وګرځي.

دا ډول دردناکې پېښې په عین وخت کې دا حقیقت هم را برسېره کوي چې د افغانستان د ملي حاکمیت، د ملکي وګړو د ژوند، ملي هویت او ګډو ملي ارزښتونو ساتنه د سیاسي، قومي، ژبني او تنظیمي اختلافونو له دایرې لوړه ګډه ملي مسئله ده؛ ځکه د یوه افغان د کور ورانېدل د ټولې ټولنې زخم، او د یوه بې‌ګناه افغان د وینې تویېدل د ټول افغانستان انساني درد دی.

 

۹. افغان ملکي مظلومیت او مستند بشري زیان: ښځې، ماشومان، ناروغان او بې‌دفاع کورنۍ ولې د مقالې زړه دي؟

د دې مقالې زړه همدا ځای دی: د افغانستان ملي ارزښتونه هغه وخت معنا پیدا کوي چې د افغان انسان ژوند، کور، عزت او راتلونکی خوندي وي. د ښځو، ماشومانو، ناروغانو او نورو بې‌دفاع ملکي وګړو وژل کېدل او ټپي کېدل یوازې احصایه نه ده؛ دا د ملي حاکمیت د نقض بشري مخ، د افغان ولس د حق غوښتنې مستند دلیل، او د مسئولیت د غوښتنې اساسي بنسټ دی.

ملکي قرباني یوازې احصایه نه ده. په کونړ کې د یوه نارینه، یوې ښځې او یوې نجلۍ وژل کېدل د یوې کورنۍ د ژوند د ماتېدو واقعي تصویر دی. [۳] د ښځې یا ماشوم مرګ هېڅ امنیتي روایت په یوه بې‌اهمیته «جانبي زیان» نه شي بدلولای. د سپتمبر ۲۴په اړه د افغان چارواکو له قوله د څلورو نورو ملکي وژل شوو راپور د دې اندېښنې دوام ښيي. [۲۰] د هرې پېښې عدلي مستندسازي—هویت، عمر، کور، طبي اسناد، شاهدان، د چاودنې نښې، د وسلې پاتې شوني او جغرافیایي شواهد—د افغان ولس د حقوقي حق غوښتنې اساسي سرمایه ده.

د سپتمبر پېښې جلا او بې‌سابقې موارد نه دي. UNAMA د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ د ۲۱مې له شپې تر ۲۲مې سهار پورې په ننګرهار کې د پاکستاني پوځي ځواکونو د هوايي بریدونو له امله لږ تر لږه ۱۳ ملکي افغانان وژل شوي او اووه نور ټپیان ثبت کړل؛ په قربانیانو کې ښځې او ماشومان هم شامل وو. UNAMA همدارنګه په پکتیکا کې د مدرسې، جومات او استوګنیز کور د زیان راپورونه ثبت کړل. [۲۱] دا مستند شواهد ښيي چې د افغان ملکي وګړو درد یوازې د سپتمبر د څو ورځو پېښه نه، بلکې د ۲۰۲۶کال په اوږدو کې د تکراري پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو یوه جدي بشري مسئله ده.

له فبرورۍ وروسته هم ملکي زیان په لوړه کچه ثبت شوی. UNAMA د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ د ۲۶مې له شپې څخه د مارچ تر ۵مې پورې په افغانستان کې ۵۶ ملکي وژل شوي او ۱۲۹ ټپیان ثبت کړل؛ د ثبت شوو قربانیانو ۵۵ سلنه ښځې او ماشومان وو. یوازې د فبرورۍ په ۲۷مه د پکتیکا د برمل ولسوالۍ په یوه هوايي برید کې ۱۴ ملکي وګړي—څلور ښځې، دوه نجونې، پنځه هلکان او درې نارینه—وژل شوي او شپږ نور ټپیان شوي وو. [۲۲] دا ارقام د افغان کورنیو پر ژوند د پوځي تاوتریخوالي ژور او جنسیتي ـ نسلي اغېز په مستند ډول څرګندوي.

د مارچ په ۱۶مه په کابل کې د پاکستاني پوځي ځواکونو یوه هوايي حمله د «امید» د معتادینو د درملنې روغتون اغېزمن کړ؛ UNAMA وویل چې د راپورونو له مخې لسګونه کسان پکې وژل شوي او ټپیان شوي وو، او یادونه یې وکړه چې له فبرورۍ ۲۶مې څخه تر دې پېښې مخکې یې په افغانستان کې لږ تر لږه ۷۶ ملکي مړینې او ۲۱۳ ټپیان ثبت کړي وو. [۲۳] د روغتیايي مرکز اغېزمنېدل د نړیوالو بشردوستانه حقوقو له نظره ځانګړې اندېښنه لري، ځکه ناروغان، طبي پرسونل او روغتیايي تأسیسات ځانګړی خوندیتوب لري.

د جون په ۲۸مه بیا UNAMA په پکتیا، پکتیکا او کونړ کې د هوايي بریدونو له امله لږ تر لږه ۲۸ ملکي وژل شوي او ۴۹ ټپیان تایید کړل؛ ښځې او ماشومان د قربانیانو په منځ کې وو. پاکستان د اطلاعاتو او نشراتو وزارت تایید کړه چې د پاکستان امنیتي ځواکونو په دغو دریو ولایتونو کې بریدونه ترسره کړي وو. [۲۴] دا ثبتونه د ننګرهار، پکتیکا، پکتیا، کونړ، کابل او د سپتمبر د وروستیو پېښو ترمنځ یو داسې مستند تسلسل جوړوي چې د افغان ملکي وګړو خوندیتوب د مقالې په زړه کې ځای پر ځای کوي.

 

۱۰. ملي حاکمیت، ملي هویت او ملي یووالی: د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو پر وړاندې د افغانستان ګډ حقوقي او ملي چتر

ملي حاکمیت هغه حقوقي چتر دی چې د افغانستان خاوره، هوايي حریم، خلک او د دولت دوام ترې معنا اخلي. کله چې پاکستاني پوځي ځواک د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوندو ساحو یا د افغانستان د نورو ولایتونو او ښارونو په داخل کې هوايي بریدونه ترسره کوي، موضوع د یوه حکومت د حیثیت نه، بلکې د افغانستان د دولت د حقوقي شخصیت او د ولس د ژوند مسئله ده. ملي هویت په همدې ځای کې د ګډ تاریخ، ګډې خاورې، ګډ درد او ګډ مسئولیت معنا پیدا کوي.

په همدې معنا، پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، نورستانی، پشه‌یي، بلوچ او د افغانستان هر بل وګړی د دولت د برابر حقوقي شخصیت برخه ده. د ملي حاکمیت دفاع باید د قومي برترۍ، د ژبې د حذف، یا د داخلي منتقد د چوپولو وسیله نه شي. برعکس، د هېواد قوت په دې کې دی چې د تنوع له منځه یو ګډ حقوقي او مدني تړون جوړ کړي.

د پښتو ولسي ادب لنډه، خو ژوره جمله ده: «اوبه په ډانګ نه بېلېږي.» د ملي یووالي په ژبه کې دا معنا لري چې د یوه ملت د تاریخ، درد، عزت او راتلونکي ګډې اړیکې په لنډمهاله سیاسي اختلافاتو نه پرې کېږي.

 

۱۱. د افغان چارواکو ملي، قانوني او اخلاقي مسئولیت: د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو مستندسازي، د قربانیانو ملاتړ او د حاکمیت دفاع

د افغانستان د اسلامي امارت لومړنی مسئولیت دا دی چې د افغانستان د خاورې، هوايي حریم او خلکو خوندیتوب په قانوني، مستند او حساب‌ورکوونکو لارو تعقیب کړي. د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو پر وړاندې یوازې لفظي غبرګون بسنه نه کوي؛ دیپلوماتیک احتجاج، حقوقي دوسیه‌جوړونه، عدلي مستندسازي، د ملکي قربانیانو ملاتړ، د نړیوالو بنسټونو خبرول او د هر برید د شواهدو ساتنه د ملي حاکمیت عملي دفاع جوړوي.

• د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوندو ساحو او د افغانستان په نورو سیمو کې هر پاکستاني ظالمانه پوځي برید د ځای، وخت، وسلې، هدف، ملکي زیان او احتمالي مسئولیت له مخې په واحد مسلکي معیار مستندول.

• له پاکستان سره د امنیتي ادعاوو لپاره د شواهدو شریکولو رسمي میکانیزم، بیړنی تماس او د بېطرفه حقیقت موندنې پروتوکول غوښتل.

• د ملګرو ملتونو، UNAMA او نورو منل شوو بنسټونو له لارې د ملکي تلفاتو مستقل ثبت او، چې لازم وي، نړیواله حقوقي تعقیب.

• د ولس پر وړاندې شفاف معلومات: کوم څه ثابت دي، کوم څه ادعا ده، او کوم څه لا تر تحقیق لاندې دي.

 

۱۲. د افغان ولس مسئولیت: ملي پیوستون، حقیقت، قانون او د مظلوم ملکي انسان د حق دفاع

د خاورې ساتنه یوازې د وسلې نوم نه دی. د افغان ولس اغېزمنه ملي ونډه دا ده چې د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو او ملکي زیانونو کره معلومات ثبت او شریک کړي، جعلي خبرونه خپاره نه کړي، د قربانیانو کورنیو سره مرسته وکړي، شاهدان او اسناد خوندي کړي، او د قومي او ژبني اختلاف پر ځای د افغانستان د ملي حاکمیت او د ملکي وګړو د ژوند پر مشترک اصل راټول شي.

د غچ بې‌نظمه ژبه، قومي نفرت او بې‌ثبوته مبالغه د افغانستان حقوقي قضیه کمزورې کوي. د افغان ولس د مظلومیت دفاع هغه وخت نړیوال وزن پیدا کوي چې د شواهدو، اخلاقو او قانون پر ژبه وشي. ملي پیوستون دلته د دې معنا لري چې د افغانستان د خاورې او بې‌دفاع ولس د حق مسئله د کورنیو سیاسي اختلافاتو قرباني نه شي.

 

۱۳. تاریخي ژورتیا او ملي حافظه: د افغانستان دولت‌جوړونه، ملي هویت او د خاورې دوام

د افغانستان د جغرافیې تمدني تاریخ د باختر، آریانا، ګندهارا، کوشاني، غزنوي، غوري او نورو دورو له لارې زرګونو کلونو ته رسېږي. په علمي تاریخ‌لیکنه کې باید د تمدني ـ تاریخي ژورتیا او د معاصر دولت د حقوقي ـ سیاسي جوړښت ترمنځ توپیر وشي؛ خو دا توپیر د افغانستان د اوږدې تاریخي حافظې، فرهنګي تسلسل او د خاورې له ملي ارزښت څخه څه نه کموي. د افغان ملي هویت یوه مهمه سرچینه همدا ګډ تاریخي حافظه او د نسلونو پر اوږدو کې د خاورې له سرنوشت سره تړاو دی.

د Encyclopaedia Iranica له مخې، د احمدشاه دراني تر مشرۍ لاندې په ۱۷۴۷م کال کې د دراني دولت راټوکېدل د خپلواک افغان دولت‌جوړونې یو بنسټیز پړاو ګڼل کېږي؛ سیاسي مرکز یې په پیل کې کندهار و او په ۱۷۷۵م کال کې کابل ته ولېږدول شو. [۱۴]

پاکستان بیا د برتانوي هند د وېش په بهیر کې په ۱۹۴۷م کال کې – د نورو ملکونو په خاوره او جغرافیه کې – رامنځته شو. [۱۵]

دا تاریخي کرونولوژي د حاکمیت د درجې ټاکلو لپاره نه، بلکې د افغانستان د دولت‌جوړونې د تاریخي ژورتیا د تشریح لپاره مهمه ده.

د ملګرو ملتونو د معاصر نظام له مخې دواړه دولتونه د حاکمیت له پلوه برابر دي. خو د افغانستان اوږده تاریخي دولت‌جوړونه او ګډه ملي حافظه دا روښانه کوي چې د افغانستان خاوره، ملي هویت او حقوقي شخصیت د یوه موقتي حکومت، یوې ورځې امنیتي شخړې یا یوه بهرني امنیتي روایت سره نه پیلېږي او نه ختمېږي؛

دا د نسلونو ګډ امانت دی.

 

۱۴. پاکستان ته روښانه حقوقي پیغام: امنیتي ادعا د افغانستان پر خاوره د پوځي ځواک استعمال او د ملکي زیان اتومات جواز نه دی

هر دولت کولای شي د خپلو وګړو د امنیت په اړه اندېښنې او شواهد وړاندې کړي، او افغانستان هم مسئولیت لري چې خپله خاوره د نورو هېوادونو پر ضد د ناقانونه وسله‌والو عملیاتو لپاره د استعمال وړ پرېنږدي. خو له دې اصل څخه بل اصل نه حذف کېږي: پاکستان د افغانستان د ځمکنۍ بشپړتیا، ملي حاکمیت، هوايي حریم او ملکي وګړو د خوندیتوب د نړیوالو قواعدو تابع دی. امنیتي تور، استخباراتي ادعا یا داخلي امنیتي ناکامي په خپله د افغانستان پر خاوره د بمبار، هوايي برید یا ډرون حملې اتومات حقوقي جواز نه جوړوي.

د «ځاندفاع» هره ادعا باید د ملګرو ملتونو د منشور او عرفي نړیوالو حقوقو د ضرورت او تناسب ازموینه تېره کړي. هر څومره چې پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونه د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوندو سیمو څخه د کونړ، پکتیکا، پکتیا، خوست، ننګرهار، کابل او کندهار په څېر د افغانستان نورو سیمو او ښارونو ته غځېږي، هغومره د حاکمیت د نقض، د ملکي تلفاتو، د ښځو او ماشومانو د زیان او د سیمه‌ییزې پراخې بې‌ثباتۍ خطر جدي کېږي.

له همدې امله د افغانستان حقوقي اعتراض باید د دقیقو شواهدو، نړیوالو مکلفیتونو او د ملکي زیان د ثبت پر بنسټ تعقیب شي.

 

۱۵. د افغانستان لپاره علمي او حقوقي مستندسازي:

د افغان مظلومیت او حق غوښتنې دفاع په ثبوت پیاوړې کېږي

د نړیوالو حقوقو په ډګر کې شعار د ثبوت ځای نه شي نیولای. د هرې پېښې ځای باید ژر ثبت شي؛ د قربانیانو هویت او طبي معلومات دې مستند شي؛ د کورونو او ملکي تأسیساتو زیان دې په عکس، ویډیو، جغرافیایي مختصاتو او، چې شوني وي، سپوږمکۍ شواهدو سره خوندي شي؛ د شاهدانو بیانونه دې په غیر القایي او معیاري ډول واخیستل شي؛ او د وسلو پاتې شوني دې د مسلکي عدلي معیارونو له مخې وساتل شي.

ناتایید شوې ویډیو، له بلې پېښې اخیستل شوی تصویر، مبالغه شوې شمېره یا د احساساتو له مخې د هدف هویت ټاکل د یوې واقعي حقوقي قضیې اعتبار کموي. برعکس، دقیق شواهد د ملګرو ملتونو، بشري حقونو بنسټونو، دیپلوماتیکو لارو او ممکنه حقیقت‌موندنې یا قضایي میکانیزمونو لپاره د ارزونې بنسټ جوړوي.

 

۱۶. د افغانستان د ملي حاکمیت او د افغان ملکي وګړو د حقونو د خوندي کولو احتمالي حقوقي او دیپلوماتیکې لارې

• د مشخصو امنیتي ادعاوو لپاره د شواهدو د تبادلې منظم او ثبتېدونکی میکانیزم.

• د ډیورنډ د فرضي تحمیلي کرښې اړوندو پېښو لپاره ۲۴ ساعته بیړنی تماس (hotline) او د ګډ یا بېطرفه حقیقت موندنې پروتوکول.

• د UNAMA یا نورو منل شوو بېطرفه بنسټونو له لارې د ملکي تلفاتو مستقل ثبت او ارزونه.

• د وسله‌والو شبکو په اړه د نوم، موقعیت، فعالیت او شواهدو پر بنسټ مشخصې دوسیې، نه عمومي تورونه.

• د ملکي سیمو، روغتیايي مرکزونو، ښوونځیو او نورو خوندي مدني تأسیساتو لپاره واضح عملیاتي تضمینونه.

• د سیمه‌ییزو منځګړو – د اړتیا له مخې – د اورکم، شواهدو تبادلې او د کړکېچ د مدیریت لپاره کارول.

 

۱۷. پایله: د افغان خاورې حرمت، د مظلوم ولس حق، ملي ارزښتونه او د نسلونو امانت

د ۲۰۲۶ کال پېښې، په ځانګړي ډول د فبرورۍ، مارچ، جون او د سپتمبر د ۲۱–۲۴مې مستند موارد، ښيي چې پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونه د افغانستان د ملي حاکمیت او ملکي خوندیتوب یوه تکراري او جدي مسئله ګرځېدلې ده. د سپتمبر په ۲۱مه UNAMA د درې ملکي افغانانو—د یوه نارینه، یوې ښځې او یوې نجلۍ—وژل کېدل او د څلورو ټپي کېدل تایید کړل. [۳] د سپتمبر په ۲۴مه پاکستان په افغانستان کې د لسو ځایونو د ویشتلو اعلان وکړ، او افغان چارواکو د څلورو ملکي کسانو د وژل کېدو خبر ورکړ چې Reuters یې د هغوی له قوله راپور کړی دی. [۱۸،۲۰] د ۲۰۲۶ د نورو میاشتو د UNAMA ثبتونه هم ښيي چې ښځې، ماشومان، ناروغان او نور ملکي وګړي د دې تاوتریخوالي دروند بشري قیمت پرې کوي. [۲۱–۲۴]

د افغانستان د ملي ـ حقوقي دریځ بنسټ څو روښانه اصول دي: د افغانستان خاوره باید د نورو هېوادونو پر ضد د ناقانونه وسله‌والو عملیاتو لپاره ونه کارول شي؛ خو په همدې حال کې د افغانستان خاوره، هوايي حریم، کلی، ښار، روغتون، مدرسه، کور او ملکي وګړي هم د بل دولت د امنیتي ستونزو د حل لپاره د یک‌اړخیز پوځي ځواک ډګر نه شي ګرځېدای. د پاکستان هر امنیتي تور باید شواهد ولري، او هر پاکستاني پوځي عمل باید د نړیوالو حقوقو له یو شان معیار—حاکمیت، ضرورت، تناسب او د ملکي خوندیتوب—سره وارزول شي.

ملي یووالی د یوه حکومت بې‌قید ملاتړ نه دی؛ ملي یووالی په دې معنا دی چې افغانان د خپلې ګډې خاورې، ملي حاکمیت، ملي هویت، د انسان د ژوند حرمت او د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو پر وړاندې د هېواد د حقوقي شخصیت په مسئله کې ګډ مسئولیت وپېژني. پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، نورستانی، پشه‌یي، بلوچ او د افغانستان هر بل وګړی د همدې وطن او ملي حاکمیت برابر شریک دی. د پاکستاني پوځي برید قرباني چې د افغانستان هرې سیمې، ژبې یا قوم ته تړاو ولري، د ټول افغانستان د حقوقي، ملي او وجداني مسئولیت برخه ده.

په همدې معنا، «اوبه په ډانګ نه بېلېږي» یوازې متل نه دی؛ د افغانستان د ملي پیوستون ژور فکري تصویر دی. حکومتونه او سیاستونه بدلېږي، داخلي اختلافونه پاتې کېږي، خو د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو پر وړاندې د خاورې حرمت، د ملکي افغان وینه، ملي هویت او د راتلونکو نسلونو حق د ګډ مسئولیت یو واحد چوکاټ جوړوي.

د دې مقالې وروستۍ وجداني خبره دا ده چې د وطن دفاع یوازې په لوړ غږ نه، بلکې په دې کې ده چې د افغان ولس وینه ارزانه ونه ګڼل شي؛ د کونړ وژل شوې ښځه او نجلۍ، د ننګرهار ښځې او ماشومان، د پکتیکا او پکتیا کورنۍ، د کابل ناروغان او د نورو سیمو قربانیان د خبرونو په عددونو کې ورک نه شي؛ د هر پاکستاني ظالمانه پوځي برید حقیقت ثبت شي؛ او د افغانستان د حاکمیت دفاع د قانون، ثبوت، ملي ارزښتونو او ملي پیوستون له لارې تعقیب شي.

که یوه کونډه، یو یتیم، یو ټپي ماشوم یا یوه بې‌کوره کورنۍ د عدالت غوښتنه کوي، د هغوی پوښتنه د افغانستان د ملي وجدان پوښتنه ده.

حق د حزب ملکیت نه دی، عدالت د یوه حکومت امتیاز نه دی، او افغانستان د یوه نسل شخصي میراث نه دی.

د افغان ولس د حق دفاع جرئت غواړي؛ د پاکستاني ظالمانه پوځي بریدونو د مسئولیت ارزونه ثبوت غواړي؛ او د وطن ساتنه ملي پیوستون، قانون او تدبیر غواړي.

خاوره یوازې نقشه نه ده—د نسلونو حافظه، د دولت حقوقي شخصیت، ملي هویت او د راتلونکو افغانانو امانت دی.

 

سرچینې

۱. Reuters, 21 September 2026. “Pakistan says it killed 28 militants, Afghan Taliban and UN report three civilian deaths.”

۲. Associated Press (AP), 21 September 2026. “Pakistan says airstrikes in Afghanistan kill 28 militants; Kabul reports 3 civilians killed.”

۳. UNAMA, as reported by Pajhwok Afghan News, 22 September 2026. “UNAMA confirms 3 civilian deaths, 4 injuries in Kunar airstrikes”; UNAMA also reported more than 1,100 civilian deaths and injuries from armed violence affecting areas around the Durand line since the beginning of 2026. په دې مقاله کې د همدې جغرافیایي بحث لپاره «د ډیورنډ فرضي تحمیلي کرښه» اصطلاح کارول شوې ده.

۴. Pajhwok Afghan News, 21 September 2026. “Mujahid condemns Pakistani airstrikes, says Afghans will give appropriate response.”

۵. TOLOnews and Afghanistan International, 21–23 September 2026. Reports on Kunar/Paktika strikes, casualties, official reactions and competing claims concerning drones.

۶. Ministry of Foreign Affairs of Afghanistan, 21 September 2026. “MoFA Summons Pakistani Chargé d’Affaires over Airstrikes in Kunar and Paktika.”

۷. United Nations. Charter of the United Nations, Article 2(4) and Article 51.

۸. International Committee of the Red Cross (ICRC). Conduct of hostilities and Customary IHL rules on distinction, proportionality and precautions in attack (including Rules 7, 14 and 15).

۹. International Committee of the Red Cross (ICRC). “Frequently Asked Questions: International Armed Conflict (IAC)” and Common Article 2 of the 1949 Geneva Conventions.

۱۰. AFP, 24 September 2026, as published by Arab News. “Airstrike hits Afghanistan’s Kandahar city.”

۱۱. Arab News Pakistan, 24 September 2026. “Pakistan strikes 10 sites in Afghanistan after drone attacks, minister says”; with AFP reporting from Kandahar, Paktia and Khost.

۱۲. Afghanistan International Pashto, 24 September 2026. Report confirming an airstrike on Kandahar city, citing Zabihullah Mujahid on the strike in the ninth district and the absence of reported fatalities; also noting preliminary reports from Paktia and Khost.

۱۳. TOLOnews, 24 September 2026, “Afghanistan Rejects Pakistan’s Claim of Sending Drones”; and Afghanistan International, 24 September 2026, reporting Pakistani claims concerning drones near the Torkham/Kohat axis and Afghan denials. The competing claims were not independently established in the sources reviewed for this article.

۱۴. Encyclopaedia Iranica. “Historiography xi. Afghanistan.” The rise of the Durrani dynasty in 1747 as a foundational stage in independent Afghan statehood; political center initially in Kandahar and later shifted to Kabul.

۱۵. National Assembly of Pakistan. Historical account of the First Constituent Assembly; transfer of power on 14 August 1947.

۱۶. Pashto folk literature: the proverbs «اوبه په ډانګ نه بېلېږي» and «دوه غوايي چې ښکر په ښکر شي، زیان یې د بوټو کاڼو وي», recorded in Pashto oral, print and electronic proverb collections.

۱۷. قرآن کریم: سورة النساء، آیت ۱۳۵؛ سورة المائدة، آیت ۸. د عدالت، حق ویلو او د دښمنۍ په حالت کې هم له عدل څخه د نه اوښتو اخلاقي اصل.

۱۸. Government of Pakistan / Radio Pakistan, 24 September 2026. “Pakistan condemns deliberate, unlawful incursion into its territory from Afghanistan.” Official statement attributed to Information Minister Attaullah Tarar, including Pakistan’s claim of drone incursions and strikes on ten locations in Afghanistan.

۱۹. Pajhwok Afghan News, 24 September 2026. “Pakistan carries out airstrikes in Khost, Kandahar; no casualties reported.” Local-source reporting from Khost and Kandahar, including a statement attributed to Zabihullah Mujahid regarding Kandahar’s ninth district.

۲۰. Reuters, 24 September 2026. “Pakistan air strikes kill 4 civilians in Afghanistan, Kabul says.” Pakistan said it struck 10 locations in Afghanistan; Afghan officials said four civilians were killed. The civilian-death figure is attributed to Afghan officials and is distinguished in the text from independently confirmed casualties.

۲۱. UNAMA, 23 February 2026. “UNAMA Statement on Civilian Casualties.” UNAMA reported Pakistani military airstrikes in Nangarhar that killed at least 13 civilians and injured seven, including women and children; it also documented strikes and damage in Paktika.

۲۲. UNAMA, 6 March 2026. “Update on Civilian Casualties in Afghanistan.” UNAMA verified 56 civilians killed and 129 injured from 26 February to 5 March; 55 percent of recorded casualties were women and children, including 14 civilians killed in a 27 February airstrike in Barmal, Paktika.

۲۳. UNAMA, 17 March 2026. “UNAMA statement on an airstrike on a medical facility in Kabul.” UNAMA stated that a 16 March airstrike carried out by Pakistani military forces impacted the Omid Addiction Treatment Hospital; dozens were reportedly killed and injured.

۲۴. UNAMA, 29 June 2026. “UNAMA Statement on civilian casualties.” UNAMA confirmed at least 28 civilians killed and 49 injured in airstrikes in Paktya, Paktika and Kunar; women and children were among the victims, and Pakistan’s Ministry of Information and Broadcasting confirmed Pakistani security forces had conducted strikes in the three provinces.

محمد همایون همت

MD, PhD

۲۵ سپتمبر ۲۰۲۶

  Donate Here