انسان ولې خوشحالېږي او ولې خپه کېږي؟

انسان ولې خوشحالېږي او ولې خپه کېږي؟ د خوشحالۍ او خپګان په اړه د څو لسیزو علمي څېړنې موږ ته څه راښيي؟

د ۲۵ کلنې مودې، څو لسیزو او د څو هېوادونو د ګډو څېړنو پر بنسټ
علمي ،مستنده او پرتلیزه  څېړنه

د اروپايي، آسیایي او نړیوالو شواهدو په رڼا کې: شیکاګو ،هارورډ ،جرمني، هسپانیا، پرتګال، اندونیزیا، مالیزیا، استرالیا، نیوزیلنډ، ترکیه او د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو پراخې ګډې څېړنې

 

محمد همایون همت

اکتوبر ۲۰۲۶

 

د لیکنې بڼه

پوښتنه – علمي ځواب – عملي مشوره

د دې لیکنې موخه دا نه ده چې انسان په مصنوعي ډول هر وخت «خوشحال» وساتل شي؛ بلکې موخه دا ده چې د ژوند رضایت، معنا، سالمې اړیکې، له احساساتي فشارونو سره د مقابلې او بېرته عادي کېدو وړتیا او د خپګان د خطر د کمولو هغه عوامل وپېژندل شي چې معتبر علمي شواهد یې ملاتړ کوي.

د لیکنې په پای کې د افغانستان لپاره د حاکم نظام، عامه ادارو، کورنیو او ولس ګډ مسؤلیتونه هم د همدې علمي شواهدو پر بنسټ راټول شوي دي.

د شواهدو د ارزونې اصل: اوږدمهالې تعقیبي څېړنې، تصادفي کنټرول شوې ازموینې، منظمې بیاکتنې او ګډې احصایوي شننې تر ساده مقطعي سروې‌ګانو قوي شواهد ګڼل شوي دي.

مهم اصل: احصایوي تړاو د علت او معلول ثبوت نه دی.

· · ·

لنډیز

• خوشحالي یو واحد احساس نه دی؛ د ژوند عمومي ارزونه، ورځني مثبت او منفي احساسات، او د ژوند معنا او ارزښت درې جلا، خو یو له بل سره تړلې برخې دي.

• د جرمني د ټولنیز-اقتصادي تعقیبي څېړنې (German Socio-Economic Panel – SOEP) په یوه مهم تحلیل کې ۲٬۴۷۳ کسان د ۱۹۹۰–۲۰۱۴ ترمنځ ۲۵ پرله‌پسې کلونه تعقیب شوي وو. دا د ژوند د رضایت له مهمو اوږدمهالو څېړنو څخه ده.

• د شیکاګو پوهنتون (University of Chicago) د NORC عمومي ټولنیزه سروې (General Social Survey – GSS) له ۱۹۷۲ راهیسې روانه ده. په یوه مشهور تحلیل کې د ۱۹۷۲–۱۹۹۷ د ۲۵ سروې کلونو د خوشحالۍ معلومات کارول شوي وو؛ خو دا د هماغو کسانو ۲۵ کلن تعقیب نه و، بلکې په بېلابېلو کلونو کې له ټول هېواد څخه نوې ټاکل شوې ډلې (Samples) ارزول شوې وې.

• د هارورډ د لویانو د ودې اوږدمهاله څېړنه (Harvard Study of Adult Development) له ۱۹۳۸ راهیسې نسلونه تعقیبوي. د دې څېړنې له مهمو موندنو څخه یوه دا ده چې نږدې، باکیفیته او د باور وړ انساني اړیکې له سالم عمر، روغتیا او هوساینې سره ژوره اړیکه لري.

• هسپانیا او پرتګال دواړه د اروپا د روغتیا، زړښت او تقاعد په څېړنه (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe – SHARE) کې شامل شوي دي، خو د معلوماتو راټولولو په هر پړاو (Wave) کې د ګډون کوونکو هېوادونو لست یو شان نه وي. د ۲۰۱۶ د ۱۶ هېوادونو په شننه کې دواړه هېوادونه شامل وو؛ خو د ۲۰۲۶ د ۲۶ هېوادونو د اتم معلوماتي پړاو (Wave 8) په مقاله کې هسپانیا شامله ده، خو پرتګال د همدې ځانګړې څېړنې د ګډونوالو هېوادونو په لست کې نه ښکاري.

• د عمر او خوشحالۍ اړیکه په ټولو هېوادونو کې د U په څېر یوه ثابته کږه بڼه نه لري. د U په بڼه کږه کرښه (U-shaped curve) یعنې داسې بڼه چې د ژوند رضایت په ځوان عمر کې نسبتاً لوړ، په منځني عمر کې ټیټ او په لوړه عمر کې بیا لوړ ښکاري. ځینې څېړنې په منځني عمر کې ټیټ ټکی ښيي، خو نورې څېړنې په ډېرو هېوادونو کې تدریجي کمښت یا بېلابېل بدلونونه مومي. له همدې امله د عمر په اړه یوه مطلقه قاعده علمي نه ده.

• تر ټولو ډېر تکرارېدونکي مهم عوامل چې د هوساینې ساتنه کوي، دا دي: باکیفیته اړیکې، منظم فزیکي فعالیت، مناسب خوب، د ژوند معنا او هدف، د کار او شخصي ژوند سالم توازن، کافي اقتصادي امنیت، ټولنیز ګډون، د اوږدمهالو ناروغیو ښه سمبالښت او د کلینیکي خپګان ژر پېژندنه او درملنه.

• د افغانستان لپاره ځانګړې پایله دا ده چې هوساینه یوازې فردي موضوع نه ده. د ژوند د شرایطو ښه کول، لکه امنیت، روغتیا، علم او زده کړه، د کار فرصت، اقتصادي ثبات او رواني روغتیايي خدمتونه، د عامه نظام له مهمو مسؤلیتونو څخه دي. په ورته وخت کې، باوري اړیکې، کورنی ملاتړ، سالم عادتونه، ټولنیزه همکاري او د اړتیا پر وخت د مسلکي مرستې غوښتل د ولس، کورنیو او ټولنو مهم مسؤلیتونه دي [20,30,35,37].

د مهمو علمي اصطلاحاتو لنډ لارښود

مقطعي څېړنه (Cross-sectional study): د خلکو یوه ډله په یوه وخت یا لنډه موده کې ارزوي؛ هماغه کسان د کلونو په اوږدو کې نه تعقیبوي.

اوږدمهاله یا تعقیبي څېړنه (Longitudinal study): هماغه اشخاص یا یوه ټاکل شوې ډله د وخت په تېرېدو بیا بیا ارزوي. د بدلون د بهیر د پوهېدو لپاره تر یو-وختیزې یا مقطعي څېړنې قوي ده.

تعقیبي ډله (Cohort): یوه ټاکل شوې ډله ده چې د ګډې ځانګړتیا یا یوې پیل-نقطې له مخې غوره کېږي او وروسته د وخت په تېرېدو څارل کېږي.

د څېړنې لپاره ټاکل شوې ډله (Sample): له ټولنې څخه هغه کسان چې د یوې څېړنې لپاره ټاکل کېږي. که دا ډله داسې وټاکل شي چې د ټول هېواد د خلکو مهمې ځانګړنې په مناسب ډول وښيي، ورته «د هېواد د خلکو استازیتوب کوونکې ټاکل شوې ډله (Nationally representative sample)» ویل کېږي.

تصادفي کنټرول شوې ازموینه (Randomized Controlled Trial – RCT): ګډونوال په تصادفي ډول د مداخلې او کنټرول ډلو ته وېشل کېږي. د علت او معلول د ارزونې لپاره له قوي څېړنیزو لارو څخه ده.

منظمه بیاکتنه (Systematic review): د له مخکې ټاکل شوو معیارونو له مخې د موجودو څېړنو منظم راټولول، ارزول او پرتله کول.

ګډه احصایوي شننه (Meta-analysis): د څو څېړنو عددي پایلې په احصایوي ډول سره یوځای کوي، څو د اغېز عمومي اندازه وارزول شي.

احصایوي تړاو د علت ثبوت نه دی: دوه شیان ښايي یو ځای بدلون وکړي، خو دا په خپله نه ثابتوي چې یو یې د بل لامل دی.

۹۵٪ باوري واټن (95% Confidence Interval): د اټکل د ناڅرګندتیا یوه اندازه ده. له همدې امله نږدې رتبه لرونکي هېوادونه تل په واقعي معنا په قطعي ډول له یو بل څخه جلا نه وي.

د ژوند ارزونه او هر اړخیزه انساني هوساینه یو شی نه دي: د ژوند ارزونه د ټول ژوند عمومي نمره سنجوي؛ خو هر اړخیزه انساني هوساینه روغتیا، معنا، اړیکې، اخلاق/کردار او مادي امنیت هم په پراخه کچه رانغاړي.

د معلوماتو پړاو (Wave): په لویو تعقیبي څېړنو کې هغه ټاکلې دوره ده چې په ترڅ کې یې له ګډونوالو څخه یو ځل معلومات راټولېږي. د بېلګې په توګه، «اتم پړاو (Wave 8)» د څېړنې د اتم ځل د معلوماتو راټولولو معنا لري، نه د اتمې بېلې څېړنې.

۱. خوشحالي په علمي ژبه کې څه شی دی؟

لومړۍ پوښتنه (۱): ایا خوشحالي یوازې خندا او ښه مزاج دی؟

نه. د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD) د ۲۰۲۵ لارښود له مخې شخصي یا ذهني هوساینه درې اصلي اړخونه لري: (۱) د ژوند ارزونه — انسان خپل ټول ژوند څنګه ارزوي؛ (۲) احساساتي تجربه — مثبت او منفي احساسات؛ او (۳) د ژوند د معنا او هدف اړوند هوساینه — د ژوند معنا، هدف، ارزښت، ځان‌منل، خپلواکي او شخصي وده.

له همدې امله یو انسان غم تجربه کولای شي، خو بیا هم په ټوله کې له خپل ژوند څخه راضي او د معنا احساس لرلای شي [1].

د «خوشحال انسان» سالم تعریف دا نه دی چې غم، ویره یا ناکامي ونه لري؛ بلکې دا دی چې منفي احساسات یې د ټول ژوند، اړیکو، فعالیت او امید بشپړ کنټرول ونه کړي.

عملي مشوره: خپله خوشحالي یوازې د یوې ورځې د مزاج له مخې مه اندازه کوئ. لږ تر لږه دا درې پوښتنې له ځانه وکړئ: ایا له خپل ژوند څخه په ټوله کې راضي یم؟ ایا په ورځني ژوند کې مثبت احساسات لرم؟ ایا زما ژوند راته معنا او هدف لري؟

دویمه پوښتنه (۲): خوشحالي څنګه اندازه کېږي؟

په نړیوالو څېړنو کې مشهورې لارې د ۰–۱۰ د ژوند د رضایت کچه، د کانتریل د ژوند-ارزونې زینه (Cantril Ladder)، د ژوند د رضایت مقیاس (Satisfaction With Life Scale – SWLS)، د مثبتو او منفي احساساتو کچې او د معنا او هدف پوښتنې دي. د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان ټینګار کوي چې د ژوند ارزونه، احساساتي تجربه او د ژوند د معنا او هدف اړوند هوساینه باید یو له بل څخه جلا وپېژندل شي [1].

له همدې امله، «زه نن خوشحال یم» او «زه په ټوله کې له خپل ژوند څخه راضي یم» یوه معنا نه لري او په علمي څېړنو کې جلا جلا ارزول کېږي.

عملي مشوره: که د خپل حالت ساده شخصي څارنه کوئ، په میاشت کې یو ځل د ۰–۱۰ پر کچه د ژوند رضایت، اړیکو، روغتیا، خوب، هدف او فشار ته جلا نمرې ورکړئ. د یوه عدد پر ځای د وخت په تېرېدو د بدلون لوری مهم دی.

۲. د ۲۵ کلونو او څو لسیزو اصلي څېړنې کومې دي؟

درېیمه پوښتنه (۳): د جرمني مشهوره ۲۵ کلنه څېړنه (German SOEP) په حقیقت کې څه وه؟

بروس هېډي (Bruce Headey) او رود موفلز (Ruud Muffels) د جرمني د ټولنیز-اقتصادي تعقیبي څېړنې (German Socio-Economic Panel – SOEP) په معلوماتو کې ۲٬۴۷۳ کسان وڅېړل چې له ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۱۴ پورې یې د ۲۵ پرله‌پسې کلونو لپاره د ژوند رضایت ثبت کړی و. دا یوه رښتینې اوږدمهاله تعقیبي څېړنه وه؛ یعنې هماغه کسان بیا بیا پوښتل شوي وو [2].

د دې کار یوه مهمه پایله دا وه چې د «ثابت بنسټیز حد» ساده نظریه، یعنې دا تصور چې هر انسان د خوشحالۍ یو ثابت حد لري او له هر بدلون وروسته بېرته هماغه ځای ته ستنېږي، د ټولو خلکو لپاره کافي تشریح نه ده.

د خلکو یوه مهمه برخه په اوږده موده کې د ژوند په رضایت کې حقیقي او دوامدار بدلونونه تجربه کوي. د شریک ژوند، ورزش، ټولنیز ګډون، اړیکو، ارزښتونو او د کار، استراحت او شخصي ژوند د توازن له بدلون سره د رضایت بدلون هم لیدل شوی [2].

عملي مشوره: خوشحالي «په قسمت کې لیکل شوې ثابته شمېره» مه ګڼئ. شخصیت اهمیت لري، خو د ژوند انتخابونه، اړیکې، فعالیت، هدف او روغتیا هم د کلونو په اوږدو کې بدلون راوستلای شي.

څلورمه پوښتنه (۴): د شیکاګو (Chicago) ۲۵ کلنه څېړنه څه ده؟

د شیکاګو پوهنتون (University of Chicago) د NORC عمومي ټولنیزه سروې (General Social Survey – GSS) په ۱۹۷۲ کال کې پیل شوه او تر ۲۰۲۴ کال پورې یې د امریکا د ټولنې په اړه پراخ معلومات راټول کړي دي [3].

په دې سروې کې د خوشحالۍ یوه مشهوره پوښتنه داسې ده: «په ټوله کې، تاسې خپل ځان څنګه ارزوئ: ډېر خوشحاله یاست، تر یوه حده خوشحاله یاست، که ډېر خوشحاله نه یاست؟»

په یوه مشهور امریکايي–اروپايي علمي تحلیل کې د امریکا د GSS د ۱۹۷۲ تر ۱۹۹۷ کلونو معلومات کارول شوي وو. د خوشحالۍ اړوند پوښتنه د دې مودې په ۲۵ سروې کلونو کې موجوده وه [4]. ښايي له همدې امله د «شیکاګو (Chicago) د ۲۵ کلنې څېړنې» اصطلاح مشهوره شوې وي.

خو دلته یو مهم علمي توپیر شته. GSS عموماً داسې څېړنه نه ده چې هماغه کسان ۲۵ کاله پرله‌پسې تعقیب کړي. په هر سروې کال کې د ټولنې له خلکو څخه د څېړنې لپاره یوه نوې ټاکل شوې ډله (Sample) غوره کېږي او پوښتنې ترې کېږي. په بل کال کې بیا د خلکو یوه بله نوې ډله ټاکل کېږي.

په ساده ژبه: په GSS کې د بېلابېلو کلونو بېلابېلې ډلې ارزول کېږي؛ نه دا چې هماغه کسان هر کال بیا وپوښتل شي.

برعکس، د جرمني د SOEP په یادې اوږدمهاله څېړنه کې هماغه ۲٬۴۷۳ کسان د ۲۵ کلونو لپاره تعقیب شوي وو. څېړونکو هماغه کسان د وخت په تېرېدو بیا بیا ارزولي وو، څو معلومه کړي چې د هغوی په ژوند، خوشحالۍ او نورو حالاتو کې څه بدلون راغلی دی.

نو که څه هم GSS او SOEP دواړه د اوږدې مودې معلومات لري، د څېړنې طریقه یې یو شان نه ده.

په GSS کې پوښتنه دا ده: په بېلابېلو کلونو کې د خلکو بېلابېلې ټاکل شوې ډلې څنګه ځواب ورکوي؟

په SOEP کې پوښتنه دا ده: د هماغو ټاکلو کسانو حالت د کلونو په تېرېدو څنګه بدلېږي؟

له همدې امله، کله چې څوک وایي «۲۵ کلنه مطالعه»، باید لومړی روښانه شي چې ایا هماغه کسان ۲۵ کاله پرله‌پسې تعقیب شوي وو، که په بېلابېلو کلونو کې د خلکو بېلابېلې ټاکل شوې ډلې ارزول شوې وې. دا توپیر د څېړنې د پایلو د سمې پوهې او تفسیر لپاره ډېر مهم دی.

علمي مشوره: د شیکاګو (Chicago) د GSS معلومات د ټولنې د خوشحالۍ د اوږدمهالو بدلونونو د پېژندلو لپاره ارزښت لري، خو ځکه چې دا عموماً تکراري مقطعي سروې ده او هر کال هماغه کسان نه تعقیبوي، له دې معلوماتو څخه باید د علت او معلول قطعي حکم وانخیستل شي. د پایلو په تفسیر کې د عاید تر څنګ کورنۍ او ټولنیزې اړیکې، روغتیا، کار او د ژوند عمومي شرایط هم یو ځای وارزول شي.

پنځمه پوښتنه (۵): د هارورډ (Harvard) اوږدمهاله څېړنه څه وایي؟

د هارورډ د لویانو د ودې اوږدمهاله څېړنه (Harvard Study of Adult Development) په ۱۹۳۸ کې پیل شوه. د ګرانټ څېړنې (Grant Study) ۲۶۸ هارورډ نارینه او د ګلوک څېړنې (Glueck Study) ۴۵۶ د بوسټن (Boston) د ښار دننه سیمو هلکان د لسیزو لپاره تعقیب کړي؛ اوس د دویم نسل څېړنه هم روانه ده [5].

د پروژې د اوږدمهالو موندنو یو مشهور او بیا بیا تکرار شوی پیغام دا دی چې د باکیفیته او نږدې اړیکو شتون، نه یوازې د اړیکو شمېر، له ذهني هوساینې، سالم عمر او روغتیا سره ژور تړاو لري. دا څېړنه مهمه ده، خو باید وویل شي چې اصلي تعقیبي ډله نارینه وو او د ۱۹۳۰مو او ۱۹۴۰مو کلونو د امریکا ځانګړی تاریخي چاپېریال یې درلود. نو هره موندنه په خپله د نړۍ هر وګړي ته عیناً نه انتقالېږي [5].

عملي مشوره: د اړیکو کیفیت ته لومړیتوب ورکړئ: لږ، خو د باور وړ کسان، منظم تماس، متقابل احترام او د ستونزې پر وخت مرسته، یوازې د یوې لویې ټولنیزې شبکې له شمېر څخه ارزښتناک کېدای شي.

شپږمه پوښتنه (۶): په امریکا کې د منځني عمر لپاره بله مهمه اوږدمهاله پروژه کومه ده؟

د امریکا د منځني عمر څېړنه (Midlife in the United States – MIDUS) په ۱۹۹۵–۱۹۹۶ کې له ۷٬۰۰۰ څخه زیاتو امریکایانو، د ۲۵–۷۴ کلونو عمرونو، سره پیل شوه. وروسته یې د تعقیب څو پړاوونه، بیولوژیکي نښې، د فکر او حافظې وړتیا، فشار، ټولنیزې اړیکې، د ژوند هدف او معنا، خوب او رواني هوساینه هم شامل کړل [6].

MIDUS ځکه مهمه ده چې د منځني عمر پر هغو کلونو تمرکز کوي چې کار، کورنۍ، مالي مسؤلیتونه، د نورو پالنه او د روغتیا لومړني مزمن بدلونونه یو ځای راټولېږي.

عملي مشوره: په منځني عمر کې یوازې «د کار بریا» د هوساینې معیار مه جوړوئ. د بدن، کورنۍ، ملګرو، خوب، تفریح، معنا او مالي ثبات لپاره جلا وخت او هدفونه وټاکئ.

۳. هسپانیا، پرتګال او د څو هېوادونو ګډې اروپايي څېړنې

اوومه پوښتنه (۷): ایا هسپانیا او پرتګال د خوشحالۍ په لویو اروپايي څېړنو کې شامل دي؟

هو. د اروپا د روغتیا، زړښت او تقاعد څېړنه (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe – SHARE) د ۵۰ کلونو او پورته خلکو لپاره یوه لویه اروپايي څېړنیزه شبکه ده. د ۲۰۱۶ کال د ۱۶ هېوادونو په یوه ګډ تحلیل کې ۵۸٬۴۸۹ کسان شامل وو او هسپانیا او پرتګال دواړه پکې شامل وو. په ټولو هېوادونو کې د شخصي ټولنیزې شبکې پراخوالی عموماً له لوړ ژوند رضایت سره تړلی و؛ کورنۍ اړیکې په ځانګړي ډول مهمې وې [7].

په همدې تحلیل کې د ژوند د رضایت منځنۍ نمره، د ۱–۱۰ پر کچه، په هسپانیا کې ۷.۵۹ او په پرتګال کې ۷.۰۲ وه. خو دا د ۲۰۱۰–۲۰۱۱ د معلوماتو د راټولولو د یوه پړاو د یوه وخت شمېرې وې، نه د هېوادونو د «خوشحالۍ قطعي درجه‌بندي» [7].

اتمه پوښتنه (۸): «هسپانیا + پرتګال + ۲۴ نور هېوادونه» دقیقاً کومه څېړنه ده؟

ستاسې یادونه د SHARE د څو هېوادونو د ګډو څېړنو له جوړښت سره نږدې ده، خو باید د معلوماتي پړاوونو (Waves) توپیر روښانه شي. په ۲۰۲۶ کې د عامې روغتیا آرشیف مجلې (Archives of Public Health) یوې څېړنې د SHARE د اتم معلوماتي پړاو (Wave 8) د ۲۶ هېوادونو د ۴۱٬۹۹۹ کسانو، چې عمرونه یې ۵۰ کاله او پورته وو، معلومات وکارول. ډېری مخکښ لیکوالان یې د هسپانیا د کارلوس درېیم روغتیايي انستیتیوت (Carlos III Health Institute) او نورو هسپانوي مرکزونو سره تړلي وو [8].

په همدې ځانګړي اتم معلوماتي پړاو کې هسپانیا شامله ده، خو پرتګال د هېوادونو په لست کې نه ښکاري. برعکس، د ۲۰۱۶ د ۱۶ هېوادونو SHARE مقاله هسپانیا او پرتګال دواړه لري [7]. نو علمي لحاظه دا ناسمه ده چې هر د SHARE د ۲۶ هېوادونو ګډ تحلیل ته «هسپانیا، پرتګال او ۲۴ نور هېوادونه» ووایو. د ګډون کوونکو هېوادونو ترکیب د هر معلوماتي پړاو له مخې بدلېږي.

عملي مشوره: کله چې د څو هېوادونو د ګډې څېړنې خبره کېږي، د څېړنې کال، د معلوماتو پړاو او د هېوادونو اصلي لست حتماً وګورئ؛ یوازې د پروژې عمومي نوم بسنه نه کوي.

نهمه پوښتنه (۹): د پرتګال ځانګړې اوږدمهاله څېړنې څه ښيي؟

په پرتګال کې د EpiDoC ملي تعقیبي څېړنې د ۴٬۱۳۵ کسانو، چې ۶۰ کلن او پورته وو، د روغتیا بدلونونه تر ۱۰ کلونو وڅارل. له عمر سره فزیکي محدودیت زیات او له روغتیا سره تړلی د ژوند کیفیت کم شو؛ لوړه زده کړه او منظم ورزش له ښه کیفیت او فعالیت سره تړلي وو، او څو مزمنې ناروغۍ او زیات وزن له خرابو پایلو سره تړلي وو [9].

په یوه بله پرتګالي اوږدمهاله SHARE څېړنه کې ۱٬۷۶۵ کسان په لومړنۍ ارزونه او ۱٬۲۰۱ کسان په تعقیبي ارزونه کې شامل وو. کلینیکي خپګان او اضطراب د عمر په اوږدو کې د خراب ژوند کیفیت له قوي عواملو څخه وو [10].

د پرتګال د ۲۰۱۹ ملي روغتیايي سروې په ۷۰ کلنو او پورته کسانو کې وښودله چې مزمنه ناروغي، فزیکي محدودیت او د کلینیکي خپګان نښې د ژوند د رضایت او د خپلې روغتیا د شخصي ارزونې مهم عوامل دي؛ خو ټولنیز تماسونه او عاید هم رول لري [11].

عملي مشوره: په زړښت کې خوشحالي یوازې رواني تمرین نه دی. فزیکي فعالیت، د مزمنو ناروغیو کنټرول، وزن، ټولنیز تماس او د خپګان او اضطراب ژر پېژندنه او درملنه باید په یوه ګډ پلان کې وي.

لسمه پوښتنه (۱۰): د هسپانیا ځانګړې اوږدمهاله څېړنې څه ښيي؟

په هسپانیا کې د ۵۰ کلنو او پورته ۱٬۱۹۰ کسانو یوه داسې استازیتوب کوونکې ټاکل شوې ډله (Representative sample) شپږ کاله تعقیب شوه چې په عادي ټولنه کې یې ژوند کاوه او د همدې عمر د خلکو استازیتوب یې کاوه. شخصي هوساینه او سالم عادتونه یو له بل سره اوږدمهاله اړیکې ښودلې [12].

په بله هسپانوي اوږدمهاله څېړنه کې ۱٬۸۹۲ کسان، چې ۵۰ کلن او پورته وو، په ۲۰۱۱–۲۰۱۲ او ۲۰۱۴–۲۰۱۵ کې وڅېړل شول. لوړ د ژوند رضایت له زیات فزیکي فعالیت سره په ۵۰–۶۴ او ۶۵ کلنو او پورته دواړو ډلو کې تړلی و. په ۶۵ کلنو او پورته کسانو کې مثبت احساساتي حالت له ځینو نورو سالمو عادتونو سره هم تړاو درلود [13].

د هسپانیا د زړښت او روغتیا اوږدمهاله څېړنې (Edad con Salud – Ageing with Health) نورو کارونو ښودلې چې یوازیتوب، رواني روغتیا او د فعالیت محدودیتونه د زړښت د هوساینې مهم عوامل دي [14].

عملي مشوره: په ۵۰ کلنۍ او پورته عمر کې «د ذهن ښه کول» او «د بدن ښه کول» جلا پروګرامونه مه ګڼئ؛ ورزش، ټولنیز تماس، ورځنی فعالیت او رواني روغتیا یو بل پیاوړي کوي.

یوولسمه پوښتنه (۱۱): د اروپا د هېوادونو د پرتله کولو لویې څېړنې څه زیاتوي؟

د ۲۷ اروپايي هېوادونو په یوه لوی تحلیل کې، د ۲۰۱۴–۲۰۱۵ معلوماتو پر بنسټ، د ژوند د رضایت کچه د هېوادونو ترمنځ ډېره بېلابېله وه؛ هسپانیا او پرتګال هم پکې شامل وو. خو د دې ډول یو-وختیزو یا مقطعي شمېرو معنا دا نه ده چې «یو ملت په طبیعت کې خوشحال یا خپه دی». اقتصادي حالت، روغتیا، چاپېریال، ټولنیز جوړښت او د سروې شرایط مهم رول لري [15].

اروپايي ټولنیزه سروې (European Social Survey – ESS) هم ښيي چې «شخصي هوساینه» او «ټولنیزه هوساینه» یو شی نه دي. هسپانیا او پرتګال په ځینو تحلیلونو کې په ټولنیزه هوساینه کې د شخصي هوساینې په پرتله نسبتاً ښه موقعیت درلود [16].

عملي مشوره: د هېوادونو د خوشحالۍ رتبه د شخصي ژوند د نسخې په توګه مه کاروئ. د شمېرې تر شا ټولنیز ملاتړ، روغتیا، باور، د انتخاب ازادي، خوندیتوب، اقتصادي امنیت او ټولنیز ګډون وګورئ.

۴. نړیوال شواهد: ایا د خوشحالۍ اصول په ټولو کلتورونو کې یو شان دي؟

دولسمه پوښتنه (۱۲): تر څو هېوادونو پورې خوشحالي په علمي ډول مطالعه شوې ده؟

د ۲۰۲۰ په یوه لویه څېړنه کې د ۱۶۶ هېوادونو له ۱.۷ میلیونو څخه زیاتو کسانو معلومات د عمر په اوږدو کې د ژوند د رضایت، مثبت احساساتي حالت او منفي احساساتي حالت لپاره تحلیل شول [17].

د ۲۰۲۱ په یوه بله مشهوره مقاله کې د ۱۴۵ هېوادونو معلومات د عمر او خوشحالۍ د U په څېر کږې بڼې لپاره تحلیل شول او په منځني عمر کې نږدې ۵۰ کلنۍ ته ټیټ ټکی راپور شو [18]. خو دا موضوع لا هم د علمي بحث وړ ده. د ۲۰۲۴ یوې کره بیاکتنې وښودله چې د اروپا په ۳۰ هېوادونو کې دا بڼه یوازې په لږ شمېر هېوادونو کې څرګنده وه او په ډېرو کې نور بدلونونه لیدل کېدل [19].

له همدې امله علمي نتیجه دا ده چې د عمر او خوشحالۍ اړیکه شته، خو په ټولو هېوادونو او نسلونو کې یوه ساده او تلپاتې د U په څېر بڼه نه لري. د نسل، هېواد، روغتیا، عاید، کورني حالت، زده کړې او د څېړنې د لارې او جوړښت له مخې یې بهیر بدلېدای شي.

عملي مشوره: له داسې مطلقو جملو ځان وساتئ چې «په ۴۸ یا ۵۰ کلنۍ کې انسان حتماً تر ټولو خپه وي». د هر انسان خپل ژوندی بهیر تر عمومي اوسط مهم دی.

دیارلسمه پوښتنه (۱۳): د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۶ (World Happiness Report 2026) د عمر په اړه څه نوې خبره کوي؟

د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۶ (World Happiness Report 2026)، چې د اکسفورډ پوهنتون (University of Oxford) د هوساینې څېړنیز مرکز له خوا له ګالوپ (Gallup) او نورو شریکانو سره خپرېږي، ښيي چې د ځوانانو بهیر په نړۍ کې یو شان نه دی. په ۱۳۶ هېوادونو کې، د ۸۵ هېوادونو تر ۲۵ کلنو خلکو د ۲۰۰۶–۲۰۱۰ په پرتله په ۲۰۲۳–۲۰۲۵ کې لوړې د ژوند ارزونې لرلې؛ خو په امریکا، کاناډا، استرالیا او نیوزیلنډ کې د تر ۲۵ کلنو نمرې په اوسط ډول ۰.۸۶/۱۰ ټیټې شوې [20].

راپور د ټولنیزو رسنیو او د ځوانانو د هوساینې اړیکه هم په ځانګړي ډول څېړي. ډېر یا ستونزمن کارول په ډېرو معلوماتو کې له ټیټې هوساینې سره تړلی دی، خو د علت اندازه، د اغېز څرنګوالی او د هېوادونو ترمنځ توپیرونه لا هم د علمي بحث موضوع دي. نو دا ویل چې «ټولنیزې رسنۍ یوازینی علت دی» د شواهدو تر کچې ډېر ساده کول دي [20].

عملي مشوره: د ځوانانو لپاره د موبایل او انټرنټ د استعمال نظم مهم دی: د شپې د سکرین وخت (Screen time) کمول، له نورو سره د ځان پرتله محدودول، مخامخ ملګرتیا، ورزش، منظم خوب او موخه‌لرونکی فعالیت. که د انټرنټ استعمال د خوب، زده کړې، کار یا اړیکو وخت خوري، کمول یې معقول دي.

نړیواله بېلګه: په ۲۰۲۶ کې کوم هېوادونه د ژوند په ارزونه کې تر ټولو لوړ او تر ټولو ټیټ وو؟

د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۶ (World Happiness Report 2026) درجه‌بندي د ګالوپ نړیوالې سروې (Gallup World Poll) د ۲۰۲۳–۲۰۲۵ د درې کلونو د معلوماتو پر اوسط ولاړه ده. له خلکو پوښتل کېږي چې خپل اوسنی ژوند د کانتریل د ژوند-ارزونې پر ۰–۱۰ زینه (Cantril Ladder) څنګه ارزوي: ۰ د تصور وړ تر ټولو بد ژوند او ۱۰ د تصور وړ تر ټولو ښه ژوند ښيي.

دا درجه‌بندي د «اکثریت خلکو د خوشحال یا خپه کېدو سلنه» نه ښيي؛ بلکې د هر هېواد د اوسېدونکو د ژوند د ارزونې اوسط دی. همدا علمي توپیر مهم دی [20].

راپور د ۱۴۷ هېوادونو د اوسېدونکو د ژوند ارزونې پرتله کوي. د هېوادونو ترمنځ توپیرونه د عاید، ټولنیز ملاتړ، سالم عمر، د ژوند د انتخاب ازادۍ، سخاوت او د فساد په اړه د خلکو د نظر په څېر عواملو سره تشریح کېدای شي؛ خو دغه عوامل پخپله د رتبه‌بندۍ فورمول نه دي. د هېواد رتبه د خلکو د انساني ارزښت، کلتور، اخلاقو یا شخصیت په اړه حکم نه دی [20].

لاندې د ۲۰۲۳–۲۰۲۵ د ګالوپ (Gallup) درې کلن اوسط د نړیوال بانک (World Bank) د ۲۰۲۳ کال د ژوند د اټکلي عمر له شمېرو سره پرتله شوی دی. دواړه شاخصونه د عین وخت اندازه نه دي [36].

د ۲۰۲۶ راپور لس تر ټولو لوړ ژوند-ارزونه لرونکي هېوادونه

۱. فنلنډ — ۷.۷۶۴/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۱.۶ کاله (۲۰۲۳) [36].

۲. آیسلنډ — ۷.۵۴۰/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۲.۴ کاله (۲۰۲۳) [36].

۳. ډنمارک — ۷.۵۳۹/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۱.۷ کاله (۲۰۲۳) [36].

۴. کوسټاریکا — ۷.۴۳۹/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۰.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۵. سویډن — ۷.۲۵۵/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۳.۲ کاله (۲۰۲۳) [36].

۶. ناروې — ۷.۲۴۲/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۳.۰ کاله (۲۰۲۳) [36].

۷. هالنډ — ۷.۲۲۳/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۱.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۸. اسرائیل — ۷.۱۸۷/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۳.۲ کاله (۲۰۲۳) [36].

۹. لوکزامبورګ — ۷.۰۶۳/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۳.۱ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۰. سویس — ۷.۰۱۸/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۸۴.۱ کاله (۲۰۲۳) [36].

د ۲۰۲۶ راپور پنځلس تر ټولو ټیټ ژوند-ارزونه لرونکي هېوادونه

۱۳۳. زامبیا — ۴.۱۰۶/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۶.۳ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۴. سریلانکا — ۴.۰۱۳/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۷۷.۵ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۵. ایتوپیا — ۳.۹۸۵/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۷.۳ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۶. کوموروس — ۳.۹۲۵/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۶.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۷. ایسواتیني — ۳.۹۰۹/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۴.۱ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۸. تنزانیا — ۳.۹۰۲/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۷.۰ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۳۹. مصر — ۳.۸۶۲/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۷۱.۶ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۰. د کانګو دیموکراتیک جمهوریت — ۳.۷۶۱/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۱.۹ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۱. لبنان — ۳.۷۲۳/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۷۷.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۲. یمن — ۳.۵۳۲/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۹.۳ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۳. بوټسوانا — ۳.۴۶۴/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۹.۲ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۴. زیمبابوې — ۳.۳۴۶/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۲.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۵. مالاوي — ۳.۲۸۴/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۷.۳ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۶. سیرالیون — ۳.۲۵۱/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۱.۸ کاله (۲۰۲۳) [36].

۱۴۷. افغانستان — ۱.۴۴۶/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر: ۶۶.۰ کاله (۲۰۲۳) [36].

د خوشحالۍ او اوږد عمر د دې دوو لستونو لنډه مقایسه

په دې ۱۰ تر ټولو لوړ ژوند-ارزونه لرونکو هېوادونو کې د ۲۰۲۳ د ژوند اټکلي عمر اوسط شاوخوا ۸۲.۵ کاله دی؛ په ۱۵ تر ټولو ټیټ ژوند-ارزونه لرونکو هېوادونو کې دا اوسط شاوخوا ۶۷.۸ کاله دی. د دواړو ډلو ترمنځ نږدې ۱۴.۷ کاله توپیر لیدل کېږي [36].

دا یوه تشریحي مقایسه ده، نه د علت ثبوت. لوړ عمر او لوړه د ژوند ارزونه دواړه له روغتیايي خدمتونو، عاید او اقتصادي امنیت، زده کړې، ټولنیز ملاتړ، د تاوتریخوالي او جګړې له کچې، عامه ادارو، تغذیې او ګڼو نورو ټولنیزو عواملو سره تړاو لري. له همدې امله علمي تعبیر دا نه دی چې «خوشحالي پخپله عمر ۱۵ کاله زیاتوي»؛ بلکې دا دی چې هغه ټولنیز او روغتیايي شرایط چې ښه ژوند رامنځته کوي، ډېر وخت د اوږد عمر له شرایطو سره هم ګډ وي.

د افغان لوستونکي لپاره یوه مهمه علمي یادونه: دا ۱.۴۴۶ نمره موږ ته څه وايي؟

د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۶ (World Happiness Report 2026) له مخې افغانستان د ۱۴۷ هېوادونو په منځ کې ۱۴۷م دی او د ژوند د ارزونې اوسط یې یوازې ۱.۴۴۶ له ۱۰ څخه دی. همدغه راپور وایي چې په افغانستان کې د مثبتو احساساتو ثبت شوې کچه د نړۍ تر ټولو ټیټه ده او د منفي احساساتو له پلوه هم افغانستان د تر ټولو لوړو پنځو هېوادونو په ډله کې راځي. د افغان ښځو د ژوند د رضایت منځنۍ نمره شاوخوا ۱.۲۶ ښودل شوې ده [20].

دا شمېرې یوازې یو احساساتي تعبیر نه دی. د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام (United Nations Development Programme – UNDP) د ۲۰۲۶ د افغانستان ټولنیز-اقتصادي راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کې شاوخوا ۷۴٪ افغانان، نږدې درې له هر څلورو کسانو یا شاوخوا ۲۸ میلیونه خلک، د خپلو اساسي اړتیاوو د پوره کولو له ستونزې سره مخ وو.

له ۸۰٪ څخه ډېرې کورنۍ په پور کې وې؛ په هماغه کال نږدې ۲.۹ میلیونه افغانان بېرته هېواد ته راستانه شوي وو، او وچکالۍ د هېواد نږدې دوه پر درې برخې کورنۍ اغېزمنې کړې وې. روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی هم په ګڼو سیمو کې سخت شوی و [35].

په علمي ژبه، دا معلومات ښيي چې د افغانانو ټیټه د ژوند ارزونه یوازې د یوه فرد د مزاج یا شخصیت موضوع نه ده؛ د فقر، بې‌ځایه کېدو او راستنېدو، د کار او عاید د محدودو فرصتونو، د اوبو او روغتیايي خدمتونو د ستونزو، اقلیمي فشارونو او اوږدمهالو ټولنیزو زیانونو ګډ بار هم پکې منعکسېږي.

له دې څخه دا نتیجه نه اخیستل کېږي چې هر افغان په شخصي ډول غمجن دی؛ د هر انسان تجربه جلا ده. خو د ټول هېواد د خلکو دومره ټیټه منځنۍ نمره د ټولنیزې هوساینې یوه پراخه ستونزه ښيي [20,35].

د افغان لوستونکي لپاره اصلي پیغام د شرم یا ناامیدۍ پیغام نه دی. دا درجه‌بندي د افغان انسان د ارزښت، کلتور، ایمان یا وړتیا اندازه نه کوي؛ بلکې د ژوند د سختو شرایطو یوه احصایوي نښه ده.

له همدې امله د خوشحالۍ بحث زموږ لپاره یوازې شخصي نصیحت نه شي کېدای. د کورنۍ او ټولنې ملاتړ، روغتیا، زده کړه، د کار فرصت، اقتصادي امنیت، د باور وړ اړیکې، د ځوانانو لپاره د راتلونکي امکان او رواني روغتیايي خدمتونه ټول د هوساینې د بیا رغېدو برخه دي. همدلته علمي څېړنه د انسان له ورځني ژوند او د ټولنې له مسؤلیت سره نښلي.

د نړیوال انځور پراخول: اروپا، آسیا–پاسیفیک او زموږ سیمې څو مهمې بېلګې

د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۶ (World Happiness Report 2026) د ۲۰۲۳–۲۰۲۵ کلونو د ژوند-ارزونې له مخې لاندې بېلګې د دې لپاره راوړل کېږي چې نړیوال انځور یوازې په «تر ټولو لوړ» او «تر ټولو ټیټ» دوو قطبونو محدود نه شي.

د ژوند د اټکلي عمر شمېرې، چې دلته ورسره ښودل شوې دي، د نړیوال بانک (World Bank) د ۲۰۲۳ کال دي؛ یعنې د ټولو هېوادونو د پرتله کولو لپاره یو ثابت کال کارول شوی دی [20,36].

• نیوزیلنډ — ۱۱م؛ د ژوند ارزونه ۶.۹۹۵/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۸۱.۸ کاله.

• استرالیا — ۱۵م؛ د ژوند ارزونه ۶.۹۱۶/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۸۳.۱ کاله.

• جرمني — ۱۷م؛ د ژوند ارزونه ۶.۸۸۲/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۸۱.۰ کاله.

• هسپانیا — ۴۱م؛ د ژوند ارزونه ۶.۵۴۰/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۸۳.۹ کاله.

• پرتګال — ۶۹م؛ د ژوند ارزونه ۶.۰۲۹/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۸۲.۳ کاله.

• مالیزیا — ۷۱م؛ د ژوند ارزونه ۶.۰۰۵/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۷۶.۷ کاله.

• اندونیزیا — ۸۷م؛ د ژوند ارزونه ۵.۶۱۷/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۷۱.۱ کاله.

• ترکیه — ۹۴م؛ د ژوند ارزونه ۵.۳۰۰/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۷۷.۰ کاله.

• پاکستان — ۱۰۴م؛ د ژوند ارزونه ۴.۸۶۸/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۶۷.۶ کاله.

• افغانستان — ۱۴۷م؛ د ژوند ارزونه ۱.۴۴۶/۱۰؛ د ژوند اټکلی عمر شاوخوا ۶۶.۰ کاله.

د ژوند ارزونه او هر اړخیزه انساني هوساینه ولې یو شی نه دي؟

د نړیوالې هر اړخیزې هوساینې څېړنې (Global Flourishing Study – GFS) د معلوماتو لومړنی پړاو (Wave 1) د ۲۰۲٬۸۹۸ کسانو پر داسې ټاکل شوو ډلو (Nationally representative samples) ولاړ دی چې په هر هېواد کې د عامو خلکو استازیتوب کوي، او ۲۲ جغرافیایي او کلتوري بېلابېل هېوادونه رانغاړي. دا پروژه د پنځو کلونو د کلني تعقیب لپاره طرحه شوې او د هر اړخیزې هوساینې څو برخې سنجوي: خوشحالي او د ژوند رضایت، جسمي او رواني روغتیا، معنا او هدف، اخلاق او ښه خویونه، نږدې اړیکې او مالي او مادي امنیت [37].

د لومړي پړاو موندنې د پیل یو-وختیز معلومات دي؛ د حقیقي اوږدمهاله بدلون د ارزونې لپاره راتلونکي پړاوونه مهم دي.

دا توپیر د هېوادونو د په ظاهر کې متضادو پایلو په پوهېدو کې مهم دی. د GFS په لومړنیو پایلو کې، کله چې مالي امنیت د هر اړخیزې هوساینې له ګډ شاخص څخه جلا حساب شو، اندونیزیا د ۲۲ هېوادونو ترمنځ تر ټولو لوړه منځنۍ نمره، ۸.۴۷، لرله؛ حال دا چې ترکیه د ټیټو نمرو له ډلې وه. دا د نړۍ د خوشحالۍ له راپور سره تناقض نه دی؛ ځکه هغه راپور په ۰–۱۰ کچه د ژوند عمومي ارزونه اندازه کوي، خو GFS د انساني ژوند څو جلا ساحې په یوه پراخ شاخص کې راټولوي [20,37].

د همدې GFS معلوماتو پر بنسټ، د ۲۰۲۶ په یوه جلا تحلیل کې د ۲۲ هېوادونو ترمنځ د پام وړ خپګاني نښو تناسب له شاوخوا ۱۴٪، په پولنډ کې، څخه تر ۵۰٪، په فلیپین کې، توپیر درلود. لیکوالانو ټینګار کړی چې دا د لومړنۍ ارزونې (Screening) نښې دي، قطعي کلینیکي تشخیص نه؛ او د کلتور، ژبې او د پوښتنو د تعبیر توپیرونه باید په پام کې ونیول شي [38].

د څېړنې د طریقې یوه مهمه یادونه: استرالیا، جرمني، اندونیزیا، هسپانیا او ترکیه د GFS د معلوماتو په لومړي پړاو (Wave 1) کې شامل دي؛ خو مالیزیا او نیوزیلنډ د همدې ۲۲ هېوادونو په لومړي پړاو کې نه دي شامل. نو د دغو هېوادونو لپاره باید د GFS مستقیمه رتبه له ځانه جوړه نه شي او نه یې د نورو څېړنو له معلوماتو سره ګډه کړو [37,38].

څه زده کوو؟ د ۲۰۲۶ په راپور کې د فنلنډ او افغانستان ترمنځ د ژوند د ارزونې واټن له شپږو نمرو زیات دی. د ۲۰۲۳ د نړیوال بانک (World Bank) د عمر معلومات هم د دواړو هېوادونو ترمنځ نږدې ۱۵.۶ کاله توپیر ښيي. دا پرتله د علت ثبوت نه دی؛ بلکې دا راښيي چې روغتیا، امنیت، عاید، ټولنیز ملاتړ او د ژوند فرصتونه یو له بل سره تړلي ټولنیز شرایط دي [20,36].

په همدې وخت کې د یوه هېواد اوسط د هر فرد د رواني حالت تشخیص نه شي کولای، او د «خوشحالۍ رتبه» باید هېڅکله د ملتونو د انساني ارزښت د اندازه کولو په توګه ونه لوستل شي.

عملي مشوره: نړیواله درجه‌بندي د پرتله کولو لپاره وکاروئ، نه د خلکو د قضاوت لپاره. د شخصي خوشحالۍ لپاره تر ټولو ګټورې پوښتنې دا دي: ایا د باور وړ څوک لرم؟ ایا روغتیا، خوب او فعالیت مې ساتل کېږي؟ ایا د ژوند پر مهمو انتخابونو معقول واک لرم؟ ایا زما ورځنی ژوند معنا او هدف لري؟

۵. خوشحالي د عمر په پړاوونو کې

څوارلسمه پوښتنه (۱۴): په ځوانۍ کې دوامداره خوشحالي تر ټولو ډېر له څه سره تړلې ده؟

په ځوانۍ کې ټولنیزې اړیکې، د تړاو او منل کېدو احساس، د زده کړې او کار هدف، خوب، فزیکي فعالیت، د ځان ارزښت او د راتلونکي امکان ډېر مهم دي. د نړۍ د خوشحالۍ راپور ۲۰۲۵ (World Happiness Report 2025) ښيي چې په ۲۰۲۳ کې ۱۹٪ ځوانو لویانو ویلي وو چې داسې څوک نه لري چې د اړتیا پر مهال پرې تکیه وکړي؛ دا د ۲۰۰۶ په پرتله ۳۹٪ زیاتوالی و [21].

په ځوانۍ کې له نورو سره ځان پرتله کول، بې‌نظمه خوب، د هدف نشتوالی، شدید اوږدمهاله فشار او ټولنیز ګوښه‌والی د ټیټې هوساینې له خطر سره تړل کېږي. ټولنیزې رسنۍ د دې عواملو ځینې زیاتولای او ځینې ټولنیزې اړیکې اسانه کولای شي؛ اغېز یې د استعمال په ډول او اندازه پورې تړلی دی.

اصلي پیغام: په ځوانۍ کې د هوساینې بنسټ یوازې د موبایل کمول نه دي؛ باوري اړیکې، منظم خوب، فزیکي فعالیت، هدف او د انټرنټ متوازن استعمال په ګډه مهم دي.

پنځلسمه پوښتنه (۱۵): په منځني عمر کې ولې ځینې خلک د رضایت کمښت تجربه کوي؟

منځنی عمر اکثره د کار، اولاد، والدینو د پاملرنې، مالي مسؤلیتونو، روغتیايي بدلونونو او د وخت د کمښت دوره ده. MIDUS همدې پیچلتیا ته ځانګړې شوې ده [6]. ځینې لویې معلوماتي ټولګې د منځني عمر د رضایت د ټیټ ټکي ملاتړ کوي [18]، خو نورې څېړنې دا د ټولو لپاره یو شان نه ګڼي [19]. له همدې امله د منځني عمر «بحران» باید د هر کس د تشخیص په توګه ونه کارول شي.

اصلي پیغام: منځنی عمر د «بحران» حتمي پړاو نه دی؛ د کار، کورنۍ، روغتیا، مالي بار او شخصي وخت متوازن مدیریت د هوساینې لپاره مهم دی.

شپاړسمه پوښتنه (۱۶): په زړښت کې خوشحالي حتماً کمیږي؟

نه، حتمي نه ده. یو-وختیزې یا مقطعي سروې‌ګانې ځینې وخت په ۶۵ کلنو او پورته کسانو کې ثابت یا زیات د ژوند رضایت ښيي؛ خو اوږدمهاله تعقیبي معلومات یوه مهمه احتیاطي ټکی زیاتوي.

د امریکا د روغتیا او تقاعد څېړنې په ۶۵ کلنو او پورته کسانو کې وښودله چې په مقطعي ارزونه کې رضایت تر ۷۱ کلنۍ لوړ او وروسته ثابت ښکاري؛ خو د هماغو کسانو اوږدمهاله بهیر د عمر له زیاتېدو سره کمښت ښود. یوه ممکنه تشریح دا ده چې هغه کسان چې تر پایه په څېړنه کې پاتې کېږي، له هغو کسانو سره چې له څېړنې وځي، تل یو شان نه وي؛ نه ځواب ویل هم پایله کږولای شي [22].

په زړښت کې د بدن او ورځني فعالیت وړتیا، درد، د فکر او حافظې وړتیا، یوازیتوب، د شریک یا ملګرو له لاسه ورکول او مالي امنیت مهم دي. خو د ژوند هدف او معنا، له ستونزو سره د سالمې مقابلې وړتیا، شوقونه، د کورنۍ او ملګرو اړیکې او منظم فعالیت د هوساینې ساتونکي عوامل پاتې کېږي.

اصلي پیغام: زړښت د خپګان مترادف نه دی. حرکت، اړیکه، معنا او د اورېدنې، لید، درد، خوب، مزمنو ناروغیو او کلینیکي خپګان د درملنې وړ ستونزو ژر پېژندنه د هوساینې مهم بنسټونه دي.

۶. کوم عوامل د دوامدارې خوشحالۍ لپاره تر ټولو قوي شواهد لري؟

۱. باکیفیته انساني اړیکې او ټولنیز ملاتړ: د هارورډ (Harvard)، SHARE، د انګلستان د زړښت اوږدمهاله څېړنې (English Longitudinal Study of Ageing – ELSA) او ګڼو نورو اوږدمهالو څېړنو یې ملاتړ کړی دی. د اړیکو کیفیت تر یوازې شمېر مهم دی [5,7,23].

۲. فزیکي فعالیت: د هوساینې په اړه د تصادفي کنټرول شوو ازموینو په ګډو احصایوي شننو کې ورزش د هوساینې په لوړولو کې متوسط او ثابت اغېز درلود؛ د کلینیکي خپګان لپاره هم قوي شواهد شته [24,25].

۳. منظم او کافي خوب: د خراب خوب او کلینیکي خپګان اړیکه دوه‌طرفه ده. د خوب ګډوډي د رواني هوساینې لپاره مهمه د خطر نښه ده.

۴. د ژوند هدف او معنا: د ۲۰۲۶ په ګډه احصایوي شننه کې ۴۸۸٬۷۶۵ کسان تر ۳۲ کلونو پورې تعقیب شوي وو. د ژوند د هدف لوړ احساس د مړینې له ټیټ خطر سره تړلی و. دا احصایوي تړاو دی، د علت قطعي ثبوت نه؛ خو د خلکو په بېلابېلو ټاکل شوو ډلو (Samples) کې تکرار شوی [26].

۵. ذهني مهارتونه: ذهني حضور او اګاهي (Mindfulness)، خواخوږي، مثبته ارواپوهنه (Positive Psychology)، یوګا (Yoga) او د منلو پر بنسټ رواني لارې په ۱۸۳ تصادفي کنټرول شوو ازموینو کې، چې ۲۲٬۸۱۱ کسان پکې شامل وو، په اوسط ډول د هوساینې متوسط ښه والی ښودلی. اغېزې حقیقي دي، خو جادويي نه دي [24].

۶. شوقونه او فعال ګډون: د ۱۶ هېوادونو د ۹۳٬۲۶۳ زړو کسانو په همغږې اوږدمهاله تعقیبي شننه کې شوق لرل له لږو خپګاني نښو او لوړې خوشحالۍ او د ژوند رضایت سره تړلي وو [27].

۷. باور او ټولنیز چاپېریال: د ۲۰۲۵ په ګډه احصایوي شننه کې، چې له ۲.۵ میلیونو څخه زیات ګډونوال پکې وو، باور له شخصي یا ذهني هوساینې سره مثبت احصایوي تړاو درلود [28].

۸. کافي اقتصادي امنیت: پیسې د اساسي اړتیاوو، امنیت، روغتیا او انتخاب لپاره مهمې دي؛ خو د ۲۰۰۰–۲۰۲۵ د ادبیاتو منظمه بیاکتنه ښيي چې د عاید یا مصرف زیاتوالی تل په متناسب ډول د ژوند رضایت نه زیاتوي، او پر تجربو او اړیکو لګښت ډېر دوامدار ارزښت لرلای شي [29].

۷. عادي غم او کلینیکي خپګان ترمنځ څه توپیر دی؟

اوولسمه پوښتنه (۱۷): عادي خپګان څه شی دی؟

عادي غم د انسان طبیعي احساساتي غبرګون دی. د عزیز له لاسه ورکول، ناکامي، ناروغي، بېلتون، بې‌عدالتي، مالي ستونزه او ستړیا انسان غمجنوي. عادي غم اکثره له یوه معلوم ژوندني حالت سره تړلی وي، شدت یې بدلېږي، او انسان لا هم ځینې فعالیتونه، اړیکې یا د خوښۍ شیبې تجربه کولای شي.

غم د ناروغۍ مترادف نه دی. د غم له منځه وړل د سالم ژوند هدف نه دی؛ سالم هدف دا دی چې انسان له غم سره داسې تطابق وکړي چې فعالیت، معنا او اړیکې یې په بشپړ ډول ونه نړېږي.

عملي مشوره: خپل غم ته نوم ورکړئ، علت یې وپېژنئ، له باوري کس سره یې شریک کړئ او ورځنی نظم وساتئ؛ خو ځان مه مجبوروئ چې «هر وخت مثبت» واوسئ.

اتلسمه پوښتنه (۱۸): کلینیکي خپګان څه وخت له عادي غم څخه جلا کېږي؟

د روغتیا نړیوال سازمان (World Health Organization – WHO) د ۱۱ سپتمبر ۲۰۲۶ په تازه معلوماتي پاڼه کې وایي چې د خپګاني دورې پر مهال ټیټ مزاج یا د خوښۍ او علاقې له لاسه ورکول د ورځې ډېره برخه، نږدې هره ورځ، لږ تر لږه دوه اوونۍ دوام کوي. ورسره د تمرکز خرابوالی، ډېر د ګناه احساس، د ځان ټیټ ارزښت، ناامیدي، د مرګ یا ځان وژنې فکر، د خوب او اشتها بدلون او د انرژۍ کمښت راتلای شي [30].

د روغتیا نړیوال سازمان (World Health Organization – WHO) اټکل کوي چې په ۲۰۲۳ کې شاوخوا ۵.۲٪ لویان له کلینیکي خپګان سره وو. کلینیکي خپګان د ټولنیزو، رواني او بیولوژیکي عواملو د تعامل نتیجه ده او مؤثرې درملنې لري [30].

عملي مشوره: که نښې دوه اوونۍ یا زیات دوام کوي، ورځنی فعالیت خرابوي، یا د ځان وژنې او مرګ فکر پیدا کېږي، دا یوازې د «حوصلې» موضوع مه ګڼئ؛ مسلکي ارزونه ضروري ده. د ځان‌زیان په عاجل خطر کې بیړنۍ روغتیايي مرسته وغواړئ.

۸. د کلینیکي خپګان او دوامدار غم مهم خطر عوامل

۱. شدید یا اوږدمهاله فشار، بېکاري، د عزیز د مړینې غم، رواني ټپ او ناوړه چلند [30].

۲. ټولنیز ګوښه‌والی او یوازیتوب؛ په زړښت او ځوانۍ دواړو کې مهم دي.

۳. فزیکي بې‌حرکتي او د ورځني نظم له منځه تلل [30].

۴. د خوب ګډوډي؛ هم د خطر نښه ده او هم د موجود کلینیکي خپګان نښې بدترولی شي.

۵. د الکولو زیانمن استعمال او نور مواد [30].

۶. مزمنې ناروغۍ، درد، معلولیت او د ورځني فعالیت کمېدل؛ په پرتګالي او اروپايي تعقیبي ډلو کې روښانه تړاو لري [9–11].

۷. د ټولنیز ملاتړ کمښت، شخړه‌یزې اړیکې، د پالنې بار او مالي ناامني.

۸. پخوانی کلینیکي خپګان یا اضطراب، ځینې شخصیتي او ارثي حساسیتونه، او د ژوند د څو خطرونو یو ځای کېدل.

۹. د خپګان د مخنیوي لپاره کومې لارې علمي شواهد لري؟

نولسمه پوښتنه (۱۹): ایا ورزش د کلینیکي خپګان په مخنیوي او کمښت کې واقعي شواهد لري؟

هو. د BMJ طبي مجلې (The BMJ) د ۲۰۲۴ د څو مداخلو د پرتله کولو په ګډه احصایوي شننه (Network meta-analysis) کې ۲۱۸ څېړنې او ۱۴٬۱۷۰ ګډونوال شامل وو. قدم وهل، منډه، یوګا، د ځواک تمرینونه او د ورزش نورې بڼې د لوی کلینیکي خپګان د نښو په کمولو کې ګټورې وې [25].

د ۲۰۲۶ په یوه جامع بیاکتنه (Umbrella review) کې، چې ۶۳ بیاکتنې، ۱٬۰۷۹ شاملې څېړنې او ۷۹٬۵۵۱ کسان یې رانغاړل، وموندل شول چې ورزش د کلینیکي خپګان او اضطراب نښې دواړه کموي؛ هوازي یا ایروبیک تمرین په ټوله کې قوي پایلې لرلې [31].

د هغو خلکو لپاره چې کلینیکي خپګان نه لري، د ورزش پر بنسټ د مخنیوي ګډې احصایوي شننې عموماً کوچنی خو مثبت اغېز ښيي؛ شواهد د مخنیوي لپاره د درملنې په پرتله لږ قوي دي [32].

عملي مشوره: موخه دې «سخت ورزش» نه وي؛ دوام مهم دی. د عمر او روغتیا له حالت سره سم منظم قدم وهل، هوازي یا ایروبیک فعالیت (Aerobic exercise) او مقاومتي یا د ځواک تمرینونه (Resistance training) پلان کړئ.

شلمه پوښتنه (۲۰): ایا ټولنیز ملاتړ د کلینیکي خپګان مخنیوی کولای شي؟

د ټولنیز ملاتړ پر بنسټ د ۹ تصادفي کنټرول شوو ازموینو او ۹۲۷ هغو ګډونوالو ګډه احصایوي شننه چې کلینیکي خپګان یې نه درلود، یو کوچنی مخنیوی کوونکی اغېز وموند؛ خو د شواهدو باوري کچه ټیټه وه او د څېړنو ترمنځ توپیر لوړ و [33].

دا معنا لري چې اړیکې مهمې دي، خو یوازې «ملګري پیدا کړه» د ټولو کلینیکي خپګانونو بشپړ مخنیوی نه شي کولای. د خطر د لوړېدو په حالت کې منظمې رواني درملیزې لارې او طبي ارزونه هم اړتیا کېدای شي.

عملي مشوره: هره اونۍ د اړیکو لپاره ټاکلی وخت وساتئ: کورنۍ، ملګري، ټولنه یا د ملاتړ ډله. اړیکه باید دوه‌طرفه، باوري او عملي وي، نه یوازې د ټولنیزو رسنیو د اړیکو شمېر.

یوویشتمه پوښتنه (۲۱): د رواني طریقو کومې لارې تر ټولو علمي دي؟

د روغتیا نړیوال سازمان (World Health Organization – WHO) د چلند فعالول، ادراکي-چلندیزه درملنه (Cognitive Behavioural Therapy – CBT)، د خپلمنځي اړیکو رواني درملنه (Interpersonal Psychotherapy – IPT)، د ستونزو د حل رواني درملنه او د رواني درملنې د نوي نسل لارې (Third-wave therapies) د کلینیکي خپګان لپاره مؤثرې منظمې رواني درملنې ګڼي. په منځني تر شدید کلینیکي خپګان کې د ۲۰۲۳ سپارښتنه قوي ده او د شواهدو باوري کچه یې منځنۍ ده [34].

د عمومي هوساینې لپاره ذهني حضور او اګاهي، خواخوږي او د مثبتې ارواپوهنې لارې هم د تصادفي کنټرول شوو ازموینو په ګډه احصایوي شننه کې متوسط اغېز لري؛ خو د تشخیص شوي کلینیکي خپګان د درملنې بدیل باید ونه ګڼل شي [24].

عملي مشوره: که ستونزه یوازې سپک فشار وي، ځان‌ساتنه او منظمې هوساینې کړنلارې مرسته کولای شي. که کلینیکي خپګان وي، د شواهدو پر بنسټ رواني درملنه او د اړتیا په صورت کې درمل باید د مسلکي ارزونې له مخې وکارول شي.

۱۰. د عمر له مخې منظم عملي پروګرام

الف) ځواني او د ځوان بالغ عمر

• خوب: د خوب او پاڅېدو ثابت وخت او د شپې د سکرین وخت (Screen time) محدودول.

• حرکت: نږدې هره ورځ فزیکي فعالیت؛ لږ خو دوامدار فعالیت له هېڅ نه غوره دی.

• اړیکه: لږ تر لږه څو داسې کسان چې په ستونزه کې ورسره خبرې کېدای شي.

• هدف: زده کړه، مهارت، کار، خدمت یا بل معنا لرونکی فعالیت.

• د موبایل او انټرنټ د استعمال نظم: بې‌هدفه اوږده کتنه، له نورو سره ځان پرتله کول او د شپې استعمال کمول؛ د انټرنټ اړیکې د مخامخ ژوند بشپړ بدیل نه ګرځول.

• د نښو څارنه: که د خوښۍ یا علاقې له لاسه ورکول، ناامیدي یا د ځان وژنې فکرونه دوه اوونۍ دوام وکړي، مسلکي مرسته وغواړئ.

ب) منځنی عمر

• د کار او شخصي ژوند روښانه حدونه: کار دې د خوب، ورزش، کورنۍ او اړیکو ټول وخت ونه خوري.

• د شریک او ملګرو د اړیکو ساتنه: اړیکې په «پاتې وخت» مه پرېږدئ؛ منظم وخت ورته وټاکئ.

• د روغتیا ساتنه: وزن، فشار، شکر، درد، خوب او نورې مزمنې ستونزې په فعاله توګه یې سمبال کړئ.

• مالي امنیت: د اساسي اړتیاوو او پورونو لپاره واقعي پلان فشار کموي.

• له مقام هاخوا د ژوند هدف: خپل هویت یوازې له مسلک، مقام یا عاید سره مه تړوئ.

• د کورنۍ د پالنې ملاتړ: د والدینو او کورنۍ پاملرنه په یوازیتوب مه کوئ؛ د پالونکي دمه او د کورنۍ ترمنځ د مسؤلیت وېش مهم دی.

ج) زړښت

• د ورځني فعالیت وړتیا ته لومړیتوب: د ځواک تمرین (Strength training)، توازن، قدم وهل او د ورځنیو کارونو خپلواکي.

• ټولنیزه شبکه: کورنۍ، دوستان، ګاونډیان، جومات یا ټولنه، کلب، داوطلبانه کار او د مشرانو ټولنیز فعالیتونه.

• شوق او د زده کړې لېوالتیا: لوستل، باغداري، هنر، موسیقي، سفر، زده کړه، تدریس یا هر سالم فعالیت چې معنا ورکوي [27].

• اورېدنه، لید او درد ته جدي پاملرنه: د اړیکو او فعالیت پټ خنډونه کموي.

• د خپګان او اضطراب لومړنۍ ارزونه: زړښت پخپله کلینیکي خپګان نه دی؛ د درملنې وړ حالتونه باید له «عمر دی» سره ونه ګډېږي.

• هدف او معنا: د کورنۍ تجربه، د نورو لارښوونه، د تجربې شریکول، خدمت او معنوي یا ټولنیز رول د «اړتیا وړ» احساس ساتي.

۱۱. کوم شیان د خوشحالۍ تضمین نه کوي؟

۱. ډېرې پیسې: له فقر او ناامنۍ څخه وتل مهم دي، خو د عاید هره اضافه په هماغه اندازه خوشحالي نه زیاتوي [29].

۲. شهرت او مقام: له نورو سره ځان پرتله کول او یوازې بهرني یا مادي هدفونه ځینې وخت د رضایت پر ځای فشار زیاتوي.

۳. هر وخت «مثبت فکر»: اجباري او مصنوعي مثبت فکر د واقعي غم، ناروغۍ او ستونزې ځای نه شي نیولای.

۴. د ټولنیزو رسنیو ډېر تعقیبوونکي: د اړیکو شمېر د اړیکو د کیفیت مترادف نه دی.

۵. یو واحد غذایي بشپړوونکی (Dietary supplement)، یوه ځانګړې غذا یا د «خوشحالۍ هورمون» په نوم ساده نسخه: د دوامدارې هوساینې لپاره داسې یو واحد ثابت حل نشته.

۶. د غم بشپړ نشتوالی: سالم انسان غم، ویره او ناکامي هم تجربه کوي.

۱۲. د خوشحالۍ د پیاوړتیا او د خپګان د خطر د کمولو اووه بنسټونه

۱. اړیکه: باوري خلک، کورنۍ او ټولنیز ګډون.

۲. حرکت: منظم فزیکي فعالیت او د بدن د ورځني فعالیت وړتیا.

۳. خوب: منظم، کافي او د کیفیت خوب.

۴. معنا: د ژوند هدف، ارزښتونه او داسې کار چې انسان ته ارزښت ولري.

۵. توازن: کار، استراحت، تفریح، کورنۍ او ځان ته وخت.

۶. امنیت: د اساسي اړتیاوو، روغتیا او مالي ثبات معقول حد.

۷. مرسته: د رواني یا طبي ستونزې پر وخت ژر د شواهدو پر بنسټ مرسته؛ نه پټول او نه ځنډول.

۱۳. وروستۍ  عمو مې ،علمي او عملې پا یلې  د افغانستان لپاره

د څو لسیزو څېړنو ګډ پیغام دا دی چې خوشحالي یوه واحده نسخه نه لري؛ هوساینه څو اړخیزه ده. شخصیت او ارثي حساسیت رول لري، خو د ژوند شرایط او عادتونه هم د بدلون وړ دي. باوري اړیکې، فزیکي فعالیت، روغتیا، د ژوند هدف، د کار او شخصي ژوند توازن، ټولنیز چاپېریال او د ستونزو پر وخت مسلکي مرسته د کلونو په اوږدو کې مهم توپیر رامنځته کوي.

په ځوانۍ کې اړیکه، خوب، هدف او د موبایل او انټرنټ متوازن استعمال؛ په منځني عمر کې د کار او شخصي ژوند توازن، روغتیا، اړیکې او مالي ثبات؛ او په زړښت کې د ورځني فعالیت وړتیا، اړیکې، شوق، هدف او معنا، او د خپګان او اضطراب ژر پېژندنه او درملنه ځانګړی اهمیت لري. خو هېڅ عمر د خوشحالۍ یا خپګان لپاره له مخکې ټاکل شوی نه دی.

په یوه جمله کې: دوامداره هوساینه د «تل  خندا یا خندلو» نوم نه دی؛ دا د سالم بدن، باوري اړیکو، معنا لرونکي ژوند، له احساساتي فشارونو سره د سالمې مقابلې وړتیا، کافي امنیت او د ستونزې پر وخت د مناسبې مرستې ګډ نظام دی.

د افغانستان لپاره ځانګړې پا یله

د افغانستان په اړه د دې مقالې تر ټولو مهمه پایله دا ده چې د ژوند ډېره ټیټه ارزونه یوازې د فرد د مزاج، حوصلې یا شخصیت ستونزه نه شي ګڼل کېدای.

په مقاله کې راټول شوي شواهد ښيي چې د پوهی او زد کړی محدود یت ،فقر، اقتصادي ناامني، د کار محدود فرصتونه، روغتیايي ستونزې، بې‌ځایه کېدل او راستنېدل، اقلیمي فشارونه او د ټولنیز ملاتړ کمښت د خلکو پر هوساینې ګډ اغېز لري [20,35].

له همدې امله د افغان ولس د خوشحالۍ لوړول او د خپګان د بار کمول هم ټولنیز مسؤلیت دی او هم فردي او کورنی مسؤلیت.

الف) د حاکم نظام او عامه ادارو مسؤلیتونه

• د خلکو د ورځني ژوند د خوندیتوب، ثبات او د تاوتریخوالي د کمېدو لپاره عملي چاپېریال رامنځته کول؛ ځکه دوامداره ناامني او ویره د هوساینې بنسټونه کمزوري کوي.

• د کار، عاید او اقتصادي ثبات د فرصتونو پراخول، د بېوزلۍ او پور د شدید فشار کمول، او د اساسي اړتیاوو لپاره د زیان‌منو کورنیو ملاتړ؛ ځکه اقتصادي امنیت د هوساینې له مهمو ټولنیزو بنسټونو څخه دی [29,35].

• د لومړنیو روغتیايي خدمتونو تر څنګ د رواني روغتیا د ارزونې او درملنې لاسرسی پیاوړی کول، او کلینیکي خپګان د «کمزورې حوصلې» پر ځای د درملنې وړ روغتیايي حالت په توګه پېژندل [30,34].

• د زده کړې، ښونځې،پوهنځي ،مسلکې مهارت، مسلکي ودې او د ځوانانو د راتلونکي لپاره واقعي لارې پراخول؛ ځکه هدف، امید، ټولنیز ګډون او د راتلونکي امکان د هوساینې له مهمو عواملو څخه دي [20,21,26].

• د ښځو، نارینه وو، ماشومانو، ځوانانو، مشرانو او معلولیت لرونکو خلکو د روغتیا، زده کړې، ټولنیز ملاتړ او خوندي ګډون اړتیاوې په عامه تګلارو کې په جدي ډول په پام کې نیول؛ ځکه د خلکو د بېلابېلو ډلو د ژوند شرایط او اړتیاوې یو شان نه دي [20,35].

• د خلکو او عامه ادارو ترمنځ د باور د زیاتېدو لپاره روڼتیا، عادلانه خدمتونه، د خلکو درناوی او د ورځنیو ستونزو د حل وړ ادارې پیاوړې کول؛ ځکه ټولنیز باور له هوساینې سره مثبت تړاو لري [28].

ب) د ولس، کورنیو او ټولنو مسؤلیتونه

• په کورنۍ او ټولنه کې د باور وړ اړیکې، منظم تماس، متقابل احترام او د ستونزې پر وخت عملي مرسته پیاوړې کول؛ ځکه د اړیکو کیفیت د هوساینې له تر ټولو تکرارېدونکو ساتونکو عواملو څخه دی [5,7,23].

• منظم حرکت، کافي خوب، د کار او استراحت توازن، سالم ټولنیز ګډون او معنا لرونکی فعالیت د ورځني ژوند برخه ګرځول. د لویو او ناواقعي بدلونونو پر ځای واړه خو دوامدار عادتونه مهم دي [24,25,27].

• د رواني ناروغۍ، خپګان او اضطراب په اړه د شرم او پټولو کلتور کمول. که نښې دوام وکړي، فعالیت خراب کړي یا د ځان‌زیان فکر موجود وي، د کورنۍ نصیحت باید د مسلکي ارزونې ځای ونه نیسي [30,34].

• د ځوانانو لپاره یوازې نصیحت بسنه نه کوي؛ د خبرو، زده کړې، ورزش، سالمې ملګرتیا، مهارت او مسؤلیت لپاره واقعي فرصتونه رامنځته کول د کورنیو او ټولنو ګډ کار دی.

• د مشرانو، ناروغانو، بېوزلو، یوازیتوب تجربه کوونکو او نورو زیان‌منو کسانو ملاتړ د ټولنیزې هوساینې برخه ګڼل. مرسته، رضاکاري او د تجربې شریکول هم د مرسته کوونکي او هم د ترلاسه کوونکي لپاره معنا او تړاو پیاوړی کولای شي.

ګډه ملي پایله

د افغان ولس د هوساینې د لوړولو لپاره دوه لارې باید یوځای پر مخ ولاړې شي:

لومړی: د ژوند د واقعي شرایطو ښه کول؛ امنیت، روغتیا، زده کړه، کار، اقتصادي ثبات او عادلانه عامه خدمتونه.

دویم: د فرد، کورنۍ او ټولنې دننه د اړیکو، حرکت، خوب، معنا، متقابل ملاتړ او د رواني ناروغۍ د ژر پېژندنې فرهنګ پیاوړی کول.

یوازې له فرده د «خوشحال اوسېدو» غوښتنه، په داسې حال کې چې د ژوند بنسټیز شرایط سخت وي، علمي حل نه دی. په ورته وخت کې، یوازې د ټولنیزو شرایطو بدلون هم د سالمو اړیکو، شخصي عادتونو او د اړتیا پر وخت د درملنې اهمیت نه ختموي. د دوامدارې هوساینې لپاره دواړه اړخونه یو بل بشپړوي.

۱۴. علمي سرچینې او اسناد

1. OECD. OECD Guidelines on Measuring Subjective Well-being (2025 Update). OECD Publishing, 2025. DOI: 10.1787/9203632a-en. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-guidelines-on-measuring-subjective-well-being-2025-update_9203632a-en.html

2. Headey B, Muffels R. A Theory of Life Satisfaction Dynamics: Stability, Change and Volatility in 25-Year Life Trajectories in Germany. Social Indicators Research. DOI: 10.1007/s11205-017-1785-z. German SOEP: 2,473 respondents, 1990–2014.

3. NORC at the University of Chicago. General Social Survey (GSS), cumulative data 1972–2024. https://www.norc.org/research/projects/gss.html

4. Alesina A, Di Tella R, MacCulloch R. Inequality and happiness: are Europeans and Americans different? Journal of Public Economics. US GSS happiness data, 1972–1997, 25 survey-years.

5. Harvard Study of Adult Development / Massachusetts General Hospital / Harvard Medical School. https://www.adultdevelopmentstudy.org/grantandglueckstudy

6. MIDUS – Midlife in the United States. University of Wisconsin–Madison / National Institute on Aging. https://www.midus.wisc.edu/

7. Tomini F, Tomini SM, Groot W. Understanding the value of social networks in life satisfaction of elderly people: a comparative study of 16 European countries using SHARE data. BMC Geriatrics. 2016;16:203. DOI: 10.1186/s12877-016-0362-7.

8. Ayala A, Mateo-Abad M, et al. Older caregivers and care recipients in Europe: a cluster analysis according to health and social outcomes. Archives of Public Health. 2026;84:115. DOI: 10.1186/s13690-026-01912-4. SHARE Wave 8, 26 countries, N=41,999.

9. Lopes DG, Mendonça N, et al. Trajectories and determinants of ageing in Portugal: insights from EpiDoC, a nationwide population-based cohort. BMC Public Health. 2023;23:1564. DOI: 10.1186/s12889-023-16370-8.

10. Anxiety, Depression and Quality of Life in Older Adults: Trajectories of Influence across Age. Longitudinal Portuguese SHARE sample. PubMed PMID: 33291547.

11. Health and life satisfaction factors of Portuguese older adults. PubMed PMID: 34883397.

12. To be happy and behave in a healthier way. A longitudinal study about gender differences in the older population. Spanish adults 50+, 6-year follow-up. PubMed PMID: 34353185.

13. Relationship between subjective well-being and healthy lifestyle behaviours in older adults: a longitudinal study. Spanish adults 50+. PubMed PMID: 30590962.

14. Spanish longitudinal study on aging and health (Edad con Salud) – longitudinal publications on loneliness, functioning and subjective well-being; Universidad Complutense de Madrid research outputs.

15. Association of environmental and sociodemographic factors with life satisfaction in 27 European countries. BMC Public Health / PMC6509815.

16. European Social Survey. Well-being modules and comparative findings, including Spain and Portugal. https://www.europeansocialsurvey.org/

17. Jebb AT, Morrison M, Tay L, Diener E. Subjective Well-Being Around the World: Trends and Predictors Across the Life Span. Psychological Science. 2020. DOI: 10.1177/0956797619898826. 166 nations, >1.7 million respondents.

18. Blanchflower DG. Is happiness U-shaped everywhere? Age and subjective well-being in 145 countries. Journal of Population Economics. 2021;34:575–624. DOI: 10.1007/s00148-020-00797-z.

19. To Evaluate the Age–Happiness Relationship, Look Beyond Statistical Significance. Journal of Happiness Studies. 2024. DOI available via Springer Nature.

20. Helliwell JF, Layard R, Sachs JD, De Neve J-E, Aknin LB, Wang S, eds. World Happiness Report 2026. University of Oxford: Wellbeing Research Centre; 2026. Country rankings use Gallup World Poll life evaluations averaged over 2023–2025 (147 countries). https://www.worldhappiness.report/ed/2026/

21. World Happiness Report 2025. Chapter: Connecting with others: How social connections improve the happiness of young adults.

22. Hudomiet P, Hurd M, Rohwedder S. The age profile of life satisfaction after age 65 in the U.S. Journal of Economic Behavior & Organization. 2021;189:431–442. DOI: 10.1016/j.jebo.2021.07.002.

23. Rafnsson SB, Shankar A, Steptoe A. Longitudinal Influences of Social Network Characteristics on Subjective Well-Being of Older Adults: Findings From the ELSA Study. 6-year follow-up. PubMed PMID: 25804898.

24. A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials of well-being-focused interventions. Nature Human Behaviour. 2026. 183 RCTs, N=22,811. DOI: 10.1038/s41562-025-02369-1.

25. Noetel M, et al. Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ. 2024;384:e075847. DOI: 10.1136/bmj-2023-075847.

26. Sutin A, et al. Purpose in life and mortality: meta-analysis and individual-participant data of 488,765 participants followed up to 32 years. Psychological Medicine. 2026. DOI: 10.1017/S0033291726104863.

27. Hobby engagement and mental wellbeing among people aged 65 years and older in 16 countries. Longitudinal harmonized analysis, N=93,263. PubMed PMID: 37696932.

28. Trust and subjective well-being across the lifespan: A multilevel meta-analysis of cross-sectional and longitudinal associations. Psychological Bulletin. 2025. PubMed PMID: 40504645.

29. Bortolotti A, Di Berardino C, Palumbo R. Living Well or Spending More? A 25-Year Review of Income, Consumption, and Life Satisfaction. Journal of Happiness Studies. 2026;27:15. DOI: 10.1007/s10902-026-01006-6.

30. World Health Organization. Depressive disorder (depression). Updated 11 September 2026. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression

31. Munro NR, et al. Effect of exercise on depression and anxiety symptoms: systematic umbrella review with meta-meta-analysis. British Journal of Sports Medicine. 2026. PubMed PMID: 41667154.

32. Effectiveness of exercise-based interventions in reducing depressive symptoms in people without clinical depression: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. PubMed PMID: 33533706.

33. Campos-Paíno H, et al. Effectiveness of social support-based interventions in preventing depression in people without clinical depression: systematic review and meta-analysis of RCTs. Int J Soc Psychiatry. 2023. PubMed PMID: 36419332.

34. World Health Organization mhGAP Evidence Centre. Brief structured psychological treatment for depressive disorder: behavioural activation, CBT, IPT, problem-solving therapy and third-wave therapies. Updated recommendation 2023.

35. United Nations Development Programme (UNDP). Afghanistan Socioeconomic Review 2024–2025: Mass Returns at a Time of Growing Insecurity. May 2026. Findings include 74% subsistence insecurity in 2025, about 28 million people unable to meet basic needs, more than 80% of households in debt, large-scale returns, drought and worsening access to health services. https://www.undp.org/afghanistan/publications/afghanistan-socioeconomic-review

36. World Bank. World Development Indicators. Life expectancy at birth, total (years), indicator SP.DYN.LE00.IN. The 2023 values are retained in this article as a single fixed comparison year for internal consistency; the World Bank series is now updated through 2024. https://databank.worldbank.org/

37. VanderWeele TJ, Johnson BR, Bialowolski PT, et al. The Global Flourishing Study: Study Profile and Initial Results on Flourishing. Nature Mental Health. 2025;3:636–653. DOI: 10.1038/s44220-025-00423-5. Five-year longitudinal panel by design; this cited paper reports Wave 1 baseline results, N=202,898, 22 countries, nationally representative sampling.

38. Bradshaw M, Shiba K, Jang SJ, et al. Demographic variation in symptoms of depression and anxiety across 22 Global Flourishing Study countries. Communications Medicine. 2026;6:100. DOI: 10.1038/s43856-025-01366-9. Nationally representative GFS data, N=202,898; cross-country comparison of screening symptoms.

احتیاطي یادونه

دا لیکنه د عامې علمي پوهاوي لپاره ده او د فردي طبي یا رواني تشخیص بدیل نه ده . که خپګان دوامدار وي، ورځنی فعالیت مختل کړي، یا د ځان وژنې یا ځان‌زیان فکر موجود وي، مستقیمه مسلکي طبي او رواني ارزونه لبیړنۍ او ضروري ده.

محمد هما یون همت

MD., PhD

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: 

  Donate Here