مهم: دا عمومي تعلیمي معلومات دي. د ناروغ لپاره د انټيبیوتیک انتخاب باید د انتان د ځای، شدت، کلتور/حساسیت، عمر، میندوارۍ، پښتورګو او نورو شرایطو له مخې وشي.
۱. هوازي باکتریا — Aerobic bacteria
Aerobic = هوازي / اکسیجن ته اړتیا لرونکې
تعریف :
هغه باکتریاوې چې د ودې او انرژۍ د تولید لپاره اکسیجن (O₂) ته اړتیا لري، هوازي باکتریاوې بلل کېږي.
مثالونه :
- Pseudomonas aeruginosa — پسوډوموناس اېرُوجینوسا
- Mycobacterium tuberculosis — مایکوباکټیری ټیوبِرکلوسِس (د نري رنځ باکتریا)
- Nocardia spp. — نوکارډیا
کومې ناروغۍ جوړوي؟
د بېلګې په توګه:
- سینهبغل
- د ادرار لارې انتان
- د زخمونو انتان
- نري رنځ
اختلاطات :
که شدید انتان درملنه نه شي، ممکن:
- Sepsis — د وینې شدید انتاني غبرګون
- د غړو فعالیت خرابېدل
- د سږو یا نورو غړو زیان
- په شدیدو مواردو کې مرګ
درملنه :
د یوې ځانګړې «هوازي دوا» نومول سم نه دي؛ درملنه د باکتریا د ډول او د انټيبیوتیک حساسیت له مخې ټاکل کېږي. مثلاً د Pseudomonas لپاره د حساسیت مطابق ځانګړي انټيبیوتیکونه کارول کېدای شي.
مخنیوی :
- لاسونه مینځل
- د زخمونو پاک ساتل
- د روغتون د انتاناتو د مخنیوي اصول
- د TB لپاره مناسب تشخیص، درملنه او د تماس د کنټرول اقدامات
۲. غیرهوازي باکتریا — Anaerobic bacteria
Anaerobic = غیرهوازي / بېاکسیجنه
تعریف :
هغه باکتریاوې چې اکسیجن ته اړتیا نه لري او ځینې یې د اکسیجن په شتون کې حتی زیانمنېږي، غیرهوازي باکتریاوې بلل کېږي.
مهم مثالونه :
- Clostridium tetani — کلوسټریډیوم ټیټاني → تیتانوس
- Clostridium botulinum — کلوسټریډیوم بوټولینوم → بوتولیزم
- Bacteroides fragilis — باکټیروایډز فراژیلیس
- Fusobacterium spp. — فوزوباکټیریوم
عموماً چېرته انتان جوړوي؟
په هغو ځایونو کې چې اکسیجن کم وي، لکه:
- د کولمو دننه
- ژور زخمونه
- د خولې او غاښونو شاوخوا
- Abscess — چرکینه کڅوړه/ابسه
اختلاطات :
- Abscess — ابسه
- د نسجونو تخریب
- بدبوی لرونکی چرک
- Sepsis
- د تیتانوس یا بوتولیزم په څېر ځانګړي زهري عوارض
درملنه :
د انتان د نوعې مطابق درملنه کېږي؛ په ځینو anaerobic انتاناتو کې Metronidazole ډېر مهم درمل دی، خو ټول غیرهوازي انتانات یوازې په دې نه درمل کېږي.
د ابسې په صورت کې کله ناکله جراحي تخلیه (drainage) د انټيبیوتیک تر څنګ ضروري وي.
مخنیوی :
- د زخم سمه پاکول
- د تیتانوس واکسین
- د خولې او غاښونو ښه حفظالصحې
- د جراحي او زخمونو مناسب مدیریت
۳. اختیاري هوازي — Facultative anaerobic bacteria :
Facultative anaerobe = اختیاري غیرهوازي / داسې باکتریا چې د اکسیجن له شتون او نشتوالي دواړو سره ژوند کولی شي
تعریف :
دا باکتریاوې کولی شي:
- د اکسیجن په شتون کې وده وکړي، او
- د اکسیجن په نشتوالي کې هم وده وکړي.
مهم مثالونه :
- Escherichia coli (E. coli) — اشریشیا کولی
- Staphylococcus aureus — سټافیلوکوکس اوریوس
- Salmonella spp. — سالمونېلا
- Klebsiella pneumoniae — کلبسیلا نومونیا
طبي اهمیت :
دا ډله ډېره مهمه ده، ځکه د انسان په بدن کې ګڼ مهم انتانات جوړوي:
- د ادرار لارې انتان
- سینهبغل
- د پوستکي او نرم نسج انتان
- د کولمو انتانات
- Sepsis د وینې انتان
درملنه :
د باکتریا، انتان ځای او antibiotic susceptibility له مخې انتخابېږي. د بېځایه انټيبیوتیک استعمال د مقاومت (Antibiotic resistance) سبب کېږي.
۴. ګرام مثبت باکتریا — Gram-positive bacteria :
Gram-positive = ګرام مثبت
تعریف :
هغه باکتریاوې چې د Gram stain په ازموینه کې بنفشي/ارغواني رنګ اخلي، ګرام مثبت بلل کېږي.
د دې مهم لامل د دوی غټ peptidoglycan cell wall دی.
مهم مثالونه :
|
باکتریا
|
پښتو تلفظ
|
مهمې ناروغۍ
|
| Staphylococcus aureus |
سټافیلوکوکس اوریوس
|
د پوستکي انتان، ابسه، سینهبغل، sepsis
|
| Streptococcus pneumoniae |
سټرېپټوکوکس نومونیا
|
سینهبغل، مننژیت، غوږ انتان
|
| Streptococcus pyogenes |
سټرېپټوکوکس پایوجینس
|
ستوني انتان، د پوستکي انتان
|
| Clostridium tetani |
کلوسټریډیوم ټیټاني
|
تیتانوس
|
| Corynebacterium diphtheriae |
کورینيباکټیریوم ډیفتیریا
|
ډیفتیریا
|
اختلاطات :
د ډول له مخې:
- Abscess هغه وخت جوړېږي چې د بدن په یوه برخه کې چرک رټول شي
- Pneumonia — سینهبغل
- Meningitis — مننژیت
- Endocarditis — د زړه د داخلي پردې/دریڅو انتان
- Sepsis د وینې انتان
درملنه :
یوازې «ګرام مثبت = یو درمل» نه دی. د مثال په توګه، د Staphylococcus aureus ځینې ډولونه د methicillin-resistant (MRSA) په نوم د ډېرو عامو انټيبیوتیکونو پر وړاندې مقاومت لري؛ نو کلتور او حساسیت ډېر مهم دي.
مخنیوی :
- لاسونه پاکول
- د زخمونو مناسب پوښل
- د واکسینونو بشپړول
- د روغتون د انتان کنټرول
۵. ګرام منفي باکتریا — Gram-Negative Bacteria :
Gram-negative = ګرام منفي
تعریف :
هغه باکتریاوې چې د Gram stain په ازموینه کې ګلابي/سور رنګ ښکاري.
دوی نری peptidoglycan طبقه لري او یو اضافي outer membrane هم لري. په دې membrane کې LPS (lipopolysaccharide) موجود وي.
مهم مثالونه :
|
باکتریا
|
پښتو تلفظ
|
مهمې ناروغۍ
|
| E. coli |
اشریشیا کولی
|
UTI، د کولمو انتان، sepsis |
| Klebsiella pneumoniae |
کلبسیلا نومونیا
|
سینهبغل، UTI، sepsis
|
| Pseudomonas aeruginosa |
پسوډوموناس اېرُوجینوسا
|
د روغتون انتانات، سینهبغل، زخم
|
| Neisseria meningitidis |
نیسریا مننجیتیدیس
|
مننژیت، meningococcemia
|
| Salmonella spp. |
سالمونېلا
|
د کولمو انتان، ټایفایډ
|
اختلاطات
- Sepsis د وینې انتان
- Septic shock — د انتان له امله شدید شاک
- Meningitis → د مغزو او شوکي نخاع د پردو التهاب
- Pneumonia سینه بغل
- د پښتورګو یا نورو غړو زیان
درملنه :
د باکتریا او د مقاومت د حالت له مخې ټاکل کېږي. د ګرام منفي باکتریاوو په برخه کې انټيبیوتیک مقاومت مهمه طبي ستونزه ده؛ له همدې امله کلتور او sensitivity testing ډېر ارزښت لري.
د پنځو اصطلاحاتو ترمنځ اساسي توپیر
|
اصطلاح
|
اصلي معیار
|
| Aerobic |
د اکسیجن اړتیا لري
|
| Anaerobic |
له اکسیجن پرته وده کوي؛ ځینې یې اکسیجن نه شي زغملی
|
| Facultative anaerobe |
د اکسیجن سره او پرته دواړه ژوند کولی شي
|
| Gram-positive |
په Gram stain کې بنفشي ښکاري؛ غټه peptidoglycan طبقه لري
|
| Gram-negative |
په Gram stain کې ګلابي/سور ښکاري؛ outer membrane لري
|
یو ډېر مهم ټکی :
Aerobic/Anaerobic او Gram-positive/Gram-negative دوه بېلابېل طبقهبندي معیارونه دي.
یعنې یوه باکتریا په عین وخت کې مثلاً Gram-negative او facultative anaerobic کېدای شي؛ لکه E. coli.
او Staphylococcus aureus عموماً Gram-positive او facultative anaerobic دی.
