۲/ ایا خپلواک فکر رښتیا هم شته؟

دویمه برخه

انسان عموماً غواړي ځان یو خپلواک او ازادفکره موجود وبولي، موږ خوښوو چې ووایو: «دا زما خپل نظر دی»، «زه د هیچا تر اغېز لاندې نه یم» او «زه په خپله فکر کوم.» خو که لږ ژور فکر وکړو، یوه مهمه پوښتنه راولاړېږي؛ ایا زموږ فکرونه واقعاً له صفر څخه زموږ په ذهن کې پیدا کېږي، که زموږ ډېری باورونه او نظرونه د نورو خلکو، ټولنې، کورنۍ، زده کړو او تجربو پایله دي؟

د دې پوښتنې ساده ځواب دا دی چې انسان په بشپړه معنا خپلواک فکر نه کوي؛ خو دا هم سمه نه ده چې انسان هېڅ فکري خپلواکي نه لري. د فکري خپلواکۍ مفهوم باید له «له نورو څخه د بشپړې بې‌نیازۍ» سره ګډ نه شي.

انسان له صفر څخه فکر نه پیلوي

هیڅ انسان داسې نه زېږي چې له نړۍ، ژبې، ارزښتونو او معلوماتو سره له مخکې اشنا وي. ماشوم خپله ژبه نه جوړوي؛ ژبه له کورنۍ او ټولنې زده کوي. د ښه او بد ډېری لومړني تصورونه له مور، پلار، کورنۍ او چاپېریال څخه اخلي. وروسته ښوونځی، استادان، کتابونه، رسنۍ، ملګري او ټولنیز چاپېریال د هغه پر فکر اغېز کوي.

حتی هغه څه چې موږ یې «زما نظر» بولو، ډېر ځله د هغو نظریاتو ترکیب وي چې موږ له نورو څخه اورېدلي، لوستي یا تجربه کړي دي.

نو دا خبره چې «زما فکر په بشپړه توګه زما خپل دی» تر ډېره یوه ذهني توهم دی.

خو له دې ځایه باید یوې بلې غلطې پایلې ته ونه رسېږو. که زموږ ډېری فکري مواد له نورو څخه راغلي وي، دا معنا نه لري چې موږ خپلواک فکر نه شو کولای. اصلي موضوع دا ده چې موږ له ترلاسه شوو معلوماتو سره څه کوو.

خپلواکي د سرچینې نه، بلکې د ارزونې په طریقه کې ده

فکري خپلواکي دا نه ده چې انسان باید هر څه په خپله کشف کړي. که داسې وای، نو انسان به هېڅکله علم، فلسفه، حقوق، طب او نور علوم نه شو زده کولای.

فکري خپلواکي په دې کې ده چې انسان د نورو خبرې یوازې ځکه ونه مني چې «فلاني ویلي دي». بلکې باید وپوښتي:

* دلیل یې څه دی؟

* شواهد یې کوم دي؟

* ایا دا ادعا له واقعیت سره سمون لري؟

* ایا بل احتمال هم شته؟

* که نوې او قوي شواهد پیدا شي، ایا زه خپل نظر بدلولای شم؟

په دې معنا، خپلواک فکر د معلوماتو ردول نه دي؛ بلکې د معلوماتو ارزول دي.

هوښیار انسان له نورو څخه زده کړه کوي، خو د خپل عقل دروازه د هرې خبرې پر وړاندې نه تړي.

د قاضي مثال: د قانون منل او د قانون ارزول

د دې موضوع د روښانه کولو لپاره د دوو قاضیانو مثال ډېر مهم دی.

فرض کړو چې دوه قاضیان یوه ماده قانون مطالعه کوي. لومړی قاضي وایي:

«نور قاضیان تل په همدې ډول پرېکړه کوي، نو زه هم باید هماغه پرېکړه وکړم.»

دوهم قاضي بیا د قانون له متن سره د پخوانیو قضیو، حقوقي اصولو او د قانون له فلسفې سره هم مراجعه کوي. هغه ګوري چې ولې پخوانۍ پرېکړې داسې شوې دي. که قوي دلیل پیدا کړي چې پخوانۍ تفسیر ناسم یا نیمګړی دی، نو د بدلون امکان مني.

دواړه قاضیان له یوه قانون او ورته سرچینو څخه استفاده کوي، خو د دوی د فکر کولو طریقه توپیر لري.

لومړی قاضي تر ډېره د «د نورو د نظر» تابع دی، حال دا چې دوهم قاضي د «دلیل» تابع دی.

دلته د فکري خپلواکۍ اصلي معنا راڅرګندېږي: خپلواک انسان هغه نه دی چې له ټولو جلا فکر کوي؛ بلکې هغه دی چې د فکر لپاره خپل معیار لري.

د اکثریت نظر تل حقیقت نه وي

د انسان ذهن د اکثریت له نظر څخه ژور اغېز اخلي. کله چې موږ وینو چې زرګونه یا میلیونونه کسان په یوه خبره باور لري، نو په طبیعي ډول فکر کوو چې ښايي دا خبره سمه وي.

خو د خلکو شمېر د حقیقت معیار نه شي کېدای.

یو وخت د نړۍ ډېرو خلکو باور درلود چې ځمکه د کایناتو مرکز ده. د ډېرو خلکو باور حقیقت نه وګرځاوه، حقیقت د خلکو د شمېر له مخې نه، بلکې د شواهدو او دلیلونو له مخې معلومېږي.

له همدې امله دا جمله:

«ټول خلک داسې وایي، نو حتماً به سمه وي»

له منطقي پلوه کمزورې ده.

البته د اکثریت نظر په ځینو مواردو کې مهم کېدای شي، خو د حقیقت لپاره یوازې د خلکو شمېر کافي دلیل نه دی.

له اکثریت سره مخالفت هم تل خپلواکي نه ده

د فصل یو له مهمو او ژورو ټکو څخه دا دی چې یوازې د اکثریت مخالفت کول هم خپلواک فکر نه بلل کېږي.

ځینې خلک داسې تصور کوي چې که ټول خلک «الف» وایي، نو زه باید «ب» ووایم؛ ځکه زه باید له نورو متفاوت واوسم.

خو دا هم یو ډول رواني وابستګي ده.

که یو کس تل د نورو خبرې یوازې د دې لپاره ردوي چې نور خلک یې مني، نو هغه په حقیقت کې د اکثریت له نظره ازاد نه دی. د هغه فکر لا هم د اکثریت له نظر سره تړلی دی؛ یوازې په مخالف جهت کې حرکت کوي.

اصلي خپلواکي دا ده:

که دلیل د اکثریت په خوا کې وي، د اکثریت ملاتړ وکړه؛ او که دلیل د اکثریت پر ضد وي، د هغه مخالفت وکړه.

یعنې معیار باید «دلیل» وي، نه «مخالفت».

د ټولنیزو رسنیو نړۍ او د فکري خپلواکۍ ازموینه

د نن ورځې ټولنیزې رسنۍ د فکري خپلواکۍ لپاره یوه جدي ازموینه ده.

فرض کړئ په یوه ټولنیزه شبکه کې زرګونه کسان د یوه خبر ملاتړ کوي. یو عادي کاروونکی ممکن ووایي:

«که دومره خلکو شریک کړی، نو خامخا به حقیقت وي.»

بل کس ممکن بیا یوازې د دې لپاره ووایي:

«که دومره خلک یې مني، نو حتماً دروغ دي.»

دواړه دریځونه له ستونزې سره مخ دي.

خپلواک فکر لرونکی انسان به له دواړو پوښتنه وکړي:

د دې خبر سرچینه څه ده؟

شواهد یې کوم دي؟

ایا معتبرې سرچینې یې تاییدوي؟

ایا د خبر بل اړخ هم شته؟

ایا زما شخصي تمایل زما پر قضاوت اغېز کوي؟

دا ډول پوښتنې انسان له «د خلکو د نظر» څخه «د حقیقت د لټون» پر لور بیایي.

تر ټولو ستونزمنه برخه: د خپل فکر نقد کول

فکري خپلواکي یوازې د نورو د نظریاتو په نقدولو کې نه ده. تر ټولو لوړه درجه یې هغه وخت ده چې انسان خپل فکر هم د نقد وړ وبولي.

ډېری خلک د نورو د تېروتنو په موندلو کې ډېر ښه وي، خو کله چې د دوی خپل باور تر پوښتنې لاندې راشي، دفاعي حالت غوره کوي.

موږ ډېر وخت هغه معلومات ژر منو چې زموږ له پخوانیو باورونو سره برابر وي، او هغه معلومات رد کوو چې زموږ له نظر سره په ټکر کې وي.

له همدې امله خپلواک فکر له یوې سختې پوښتنې سره تړاو لري:

که قوي شواهد زما د نظر خلاف وي، ایا زه د خپل نظر د بدلولو جرئت لرم؟

که ځواب «هو» وي، نو انسان د فکري ودې په لاره کې دی.

د نظر بدلول کمزوري نه ده؛ که د قوي دلیل له امله وي، د عقل نښه ده.

خپلواک فکر او فکري تواضع

په حقیقت کې فکري خپلواکي له فکري غرور سره توپیر لري.

فکري غرور وایي:

«زه پوهېږم او نور ناپوه دي.»

فکري تواضع وایي:

«زه ممکن غلط یم، نو راځئ دلیلونه او شواهد وګورو.»

همدا دوهم حالت انسان د زده کړې لپاره خلاص ساتي.

هغه څوک چې فکر کوي هېڅکله غلط نه دی، په عملي ډول خپل ذهن د نوې پوهې پر وړاندې تړلی دی؛ خو هغه څوک چې د خپلې تېروتنې امکان مني، د حقیقت د موندلو لپاره لا ډېر فرصت لري.

پایله

په پای کې ویلای شو چې انسان په بشپړه معنا له نورو څخه خپلواک فکر نه کوي. زموږ ژبه، پوهه، ارزښتونه، تجربې او د نړۍ په اړه ډېر تصورونه له نورو څخه ترلاسه کېږي.

خو فکري خپلواکي په دې کې نه ده چې موږ باید له نورو هېڅ شی وانه خلو. برعکس، هوښیار انسان له نورو څخه ډېر څه زده کوي؛ خو هر څه بې له ارزونې نه مني.

اصلي خپلواکي دا ده چې:

موږ له نورو څخه زده کړه وکړو، خو د خپلې پوهې مسؤلیت هم پر خپله غاړه واخلو.

موږ باید نه یوازې د اکثریت له ړوند تقلید څخه ځان وساتو، بلکې د اکثریت د هرې خبرې د اتوماتیک مخالفت له عادت څخه هم.

په دې توګه، خپلواک فکر نه «هر څه منل» دي او نه «هر څه ردول».

خپلواک فکر د دلیل، شواهدو، انتقادي ارزونې او د خپل نظر د اصلاح کولو جرئت دی.

شاید د دې فصل تر ټولو مهمه پایله همدا وي؛ آزاد ذهن هغه ذهن نه دی چې هېڅکله د بل چا خبره نه مني؛ آزاد ذهن هغه دی چې د هرې خبرې د منلو یا ردولو لپاره دلیل غواړي ، حتی که هغه خبره د ده خپله وي.