د افغانستان نفت او ګاز؛ د ولس ملي شتمني، د حاکم نظام امانت او د سیمې نوې جیوپولیټیکه معادله

د افغانستان نفت او ګاز؛ د ولس ملي شتمني، د حاکم نظام امانت او د سیمې نوې جیوپولیټیکه معادله

لنډیز

افغانستان د نفت، طبیعي ګاز او نورو ځمکنیو شتمنیو له پلوه د پام وړ جیولوجیکي ظرفیت لري، خو د دې ظرفیت لویه برخه لا هم د پلټنې، اکتشاف (Exploration)، دقیقې ارزونې او تجارتي تثبیت په پړاوونو کې ده. د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر په ۷مه د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت د سعودي عربستان له Delta International شرکت سره د هرات د کُشک-تېرپل نفتي حوزې لپاره د ۲۰۰ میلیون امریکايي ډالرو په ارزښت تړون اعلان او لاسلیک کړ. د امریکا جیولوجیکي سروې ادارې (U.S. Geological Survey – USGS) پخوانیو مطالعاتو هم په لوېدیځ افغانستان کې د تېرپل د ارزونې واحد د هایدروکاربنونو جیولوجیکي امکان ثبت کړی و. دا پروژه یوازې سوداګریز قرارداد نه دی؛ د افغانستان د انرژۍ امنیت، صنعتي کېدو، ترانزیټي تنوع، اقتصادي خپلواکۍ او د سیمې له نوو جیوپولیټیکو او جیو‌اقتصادي معادلو سره مستقیم تړاو لري.

د دې شننې مرکزي استدلال دا دی چې د افغانستان نفت، ګاز او نورې طبیعي زیرمې د افغان ولس ګډه ملي شتمني ده. هر حاکم نظام یې امانتدار، مدیر او حساب ورکوونکی دی؛ مطلق مالک نه دی.

د کُشک-تېرپل فرصت هغه وخت په ملي بریا بدلېږي چې جیولوجیکي معلومات په علمي دقت وڅېړل شي، قراردادونه شفاف وي، عواید حساب شي، چاپېریال او محلي حقوق خوندي شي، افغان متخصصین وروزل شي او د خامو موادو پر ځای کورنی صنعت او ارزښت‌زیاتونه رامنځته شي.

کلیدي کلمې

افغانستان؛ نفت؛ طبیعي ګاز؛ کُشک-تېرپل؛ هرات؛ سعودي عربستان؛ Delta International؛ پاکستان؛ ایران؛ جیوپولیټیک (Geopolitics)؛ جیو‌اکونومیک (Geoeconomics)؛ جیوستراتیژي (Geostrategy)؛ انرژي امنیت؛ ترانزیټ؛ شفافیت؛ ملي شتمني.

۱. ولې د کُشک-تېرپل موضوع له یوه عادي قرارداد څخه لویه ده؟

د طبیعي سرچینو لوی قراردادونه هغه وخت ملي او ستراتیژیک اهمیت پیدا کوي چې درې پوښتنې ورسره یو ځای شي: زیرمه په علمي لحاظ څومره باوري ده؟ قرارداد په اقتصادي لحاظ د چا په ګټه جوړ شوی؟ او پروژه د سیمې د قدرتونو ترمنځ د افغانستان موقعیت څنګه بدلوي؟ د کُشک-تېرپل پروژه باید له همدې درې زاویو وڅېړل شي.

له یوې خوا، علمي اسناد په لوېدیځ افغانستان کې د نفت او ګاز جیولوجیکي احتمال تاییدوي؛ له بلې خوا، د ۲۰۰ میلیون ډالرو اعلان شوی تړون د افغانستان د اوسني اقتصاد لپاره د پام وړ دی؛ او درېیم، په هرات کې د سعودي شرکت حضور د ایران، پاکستان، منځنۍ اسیا، چین، هند او خلیجي هېوادونو د اقتصادي او امنیتي محاسبو برخه ګرځېدای شي. له همدې امله موضوع باید نه په احساساتي ستاینې کې ورکه شي او نه په احساساتي رد کې. علمي دریځ دا دی چې فرصت وپېژندل شي، خطرونه په نوم یاد شي او د ملي ګټو لپاره واضح شرایط وټاکل شي.

۲. دا مقاله پر کومو سرچینو او د اعتبار پر کوم معیار ولاړه ده؟

دا مقاله د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت پر رسمي معلوماتو، د USGS پر جیولوجیکي ارزونو، د نړیوال بانک پر اقتصادي معلوماتو، د Reuters پر تازه سوداګریزو او سیمه‌ییزو راپورونو، او د افغانستان-پاکستان د ستراتیژیک شالید لپاره پر معتبره تحلیلي ادبیاتو ولاړه ده. جیولوجیکي شمېرې د جیولوجیکي ادارو له اسنادو اخیستل شوې؛

د تړون معلومات د اړوند وزارت له رسمي اعلامیې؛ او جیوپولیټیک تحلیل د څو مستقلو سرچینو له مقایسوي لوستلو.

په دې لیکنه کې د «ثابت حقیقت»، «معتبر راپور»، «رسمي ادعا» او «احتمالي سناریو» ترمنځ قصدي توپیر ساتل شوی دی. هر ځای چې شواهد قطعي نه وي، د احتمال ژبه کارول شوې ده. دا توپیر په ځانګړي ډول د پاکستان، ایران او سیمه‌ییزو رقابتونو په تحلیل کې مهم دی.

۳. افغانستان د نفت او ګاز له پلوه واقعاً څومره جیولوجیکي بنسټ لري؟

په افغانستان کې د نفت او طبیعي ګاز منظمې جیولوجیکي څېړنې د شلمې پېړۍ له منځنیو لسیزو پراخې شوې. په شمال کې د شوروي تخنیکي همکاریو پر مهال جیولوجیکي نقشې، سیسمیکې څېړنې (Seismic Surveys)، اکتشافي برمه‌کاري او د ګازي ساحو ارزونې ترسره شوې. جوزجان، سرپل، فاریاب او د شمال نورې سیمې د آمو دریا حوزې (Amu Darya Basin) او افغان-تاجک حوزې (Afghan-Tajik Basin) له مهمو برخو څخه شمېرل کېږي.

USGS او د افغانستان د کانونو او صنایعو وزارت ګډې ډلې په ۲۰۰۶ کال کې د شمالي افغانستان لپاره د لا نه موندل شوو، خو په تخنیکي ډول د استخراج وړ احتمالي سرچینو منځنی اټکل شاوخوا ۱.۵۹۶ میلیارد بېرله خام نفت، ۱۵.۶۸۷ تریلیون مکعب فوټه طبیعي ګاز او ۵۶۲ میلیون بېرله د طبیعي ګاز مایعات ښودلي وو (USGS, 2006; Klett et al., 2006). دا شمېرې باید له ثابتو تجارتي زېرمو سره ګډې نه شي؛ د USGS اصطلاح undiscovered, technically recoverable resources ده، یعنې جیولوجیکي اټکل، نه د هرې ساحې قطعي تجارتي ذخیره.

۴. ایا د کُشک-تېرپل په حوزه کې د نفت او ګاز علمي شواهد شته؟

هو. د USGS او د افغانستان د کانونو وزارت د ۲۰۰۹ ګډې ارزونې له مخې، د لوېدیځ افغانستان د تېرپل د ارزونې واحد (Tirpul Assessment Unit) لپاره د لا نه موندل شوو سرچینو منځنی اټکل ۲۱.۵۵ میلیون بېرله نفت، ۴۴.۷۶ میلیارد مکعب فوټه غیرملګری طبیعي ګاز او ۰.۹۱ میلیون بېرله د طبیعي ګاز مایعات و (Wandrey et al., 2009). دغه ارقام دا ثابتوي چې په تېرپل کې د هایدروکاربنونو جیولوجیکي احتمال علمي سابقه لري.

خو جیولوجیکي احتمال د قطعي تجارتي تولید مترادف نه دی. د یوې ساحې حقیقي اقتصادي ارزښت د نوې سیسمیکې څېړنې، اکتشافي څاګانو، د زېرمتون د فشار او جریان ازموینو، د خامو موادو د کیفیت، د استخراج د لګښت، امنیت، زېربنا او بازار ته د لاسرسي له ارزونې وروسته معلومېږي.

۵. د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر د ۷مې تړون په اړه څه په رسمي ډول تایید شوي دي؟

د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر په ۷مه اعلان وکړ چې د هرات ولایت د کُشک-تېرپل نفتي حوزې تړون د ۲۰۰ میلیون امریکايي ډالرو په ارزښت د سعودي عربستان له Delta International شرکت سره لاسلیک شو. د وزارت د خبر له مخې، تړون د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت‌الله بدري او د شرکت اجرائیوي رئیس شاهر التقي لاسلیک کړ، او په مراسمو کې د اقتصادي چارو مرستیال ملا عبدالغني برادر، د افغانستان بانک رئیس نوراحمد آغا، د اسلامي امارت ویاند ذبیح‌الله مجاهد، زلمی خلیلزاد او نور چارواکي حاضر وو (Ministry of Mines and Petroleum, 2026).

د علمي او اقتصادي ارزونې لپاره یوازې د ۲۰۰ میلیون ډالرو رقم کافي نه دی. باید روښانه شي چې دغه رقم اجباري پانګونه ده، پړاو-پړاو تعهد دی که د ټولې پروژې اعلان شوی ارزښت؛ د مصرف مهالوېش څه دی؛ د دولت ونډه، رایلټي (Royalty)، مالیات او د تولید د وېش فورمول څه دی؛ د تړون موده، تمدید او فسخ څنګه تنظیم شوي؛ او د چاپېریال، اوبو او محلي خلکو حقوقو لپاره کوم الزامونه پکې شامل دي.

۶. د USGS د ۲۰۲۶ نوې ارزونې ۲۱۸ تریلیون مکعب فوټه ګاز څه معنا لري؟

USGS د ۲۰۲۶ کال د اګست په ۱۲مه د آمو دریا او افغان-تاجک د پراخو جیولوجیکي حوزو تازه ارزونه خپره کړه. د دې مطالعې له مخې، په هغو حوزو کې چې د ترکمنستان، ازبکستان، تاجکستان، افغانستان او ایران برخې پکې شاملې دي، د لا نه موندل شوو تخنیکي استخراج وړ متعارفو سرچینو منځنی اټکل ۴۴۲ میلیون بېرله نفت او شاوخوا ۲۱۸ تریلیون مکعب فوټه ګاز دی (Schenk et al., 2026).

دا شمېرې د افغانستان یوازېنۍ ذخیره نه ده. له همدې امله باید ونه ویل شي چې «افغانستان ۲۱۸ تریلیون مکعب فوټه ګاز لري». د حوزې، هېواد، جیولوجیکي احتمال، تخنیکي استخراج وړتیا او تجارتي زېرمو ترمنځ توپیر د دې موضوع اساسي علمي اصل دی.

۷. دا تړون د افغانستان جیوپولیټیک، جیو‌اکونو میک او جیوستراتیژي څنګه اغېزمنولای شي؟

۷.۱ جیوپولیټیک:

ولې هرات یوازې یو ولایت نه، بلکې یو ستراتیژیک تقاطع دی؟

هرات د ایران له پولې، ترکمنستان، د لوېدیځو ترانزیټي لارو او د افغانستان له داخلي بازار سره نښتی دی.

کله چې په داسې سیمه کې د یوه خلیجي هېواد شرکت د انرژۍ په ستره پروژه کې داخلېږي، پروژه په طبیعي ډول د سیمې د قدرتونو په محاسبو کې ځای نیسي.

۷.۲ جیو‌اکونومیک : نفت او ګاز څنګه له یوې زیرمې څخه ملي ځواک جوړېږي؟

که کُشک-تېرپل تجارتي تولید ته ورسېږي، افغانستان ته یوازې نفت یا ګاز نه ورکوي؛ د تصفیې، برېښنا، سرې، پتروشیمۍ، ترانسپورټ، کارموندنې او صادراتي دهلېزونو لپاره نوی اقتصادي بنسټ جوړولای شي.

د منابعو پروژه په دې حالت کې د بهرني سیاست او اقتصادي مذاکراتو وسیله هم ګرځي.

۷.۳ جیوستراتیژي:

ایا انرژي کولی شي د افغانستان د بهرني فشار کچه راکمه کړي؟

اصلي پوښتنه دا ده چې انرژي به د افغانستان د انتخابونو د زیاتېدو وسیله شي او که د نوې وابستګۍ سبب؟

که تولید، تصفیه، برېښنا، رېل، سړک، پایپ‌لاین او څو اړخیز ترانزیټ یو ځای پراخ شي، افغانستان کولی شي له «محصور هېواد» څخه د «وصلوونکي او تولیدوونکي هېواد» پر لور حرکت وکړي.

۸. پاکستان: د تېرو پنځوسو کلونو تجربه د افغانستان د انرژۍ خپلواکۍ ته څه درس ورکوي؟

د افغانستان او پاکستان اړیکې یوازې د دوو عادي ګاونډیو هېوادونو سوداګریزې اړیکې نه دي. د دې اړیکو تر شا ژور تاریخي، امنیتي، جیوپولیټیک او استخباراتي عوامل پراته دي.

د ډیورنډ د تحمیلي او فرضي کرښې مسئله، د کرښې دواړو غاړو ته تاریخي او ټولنیز پیوستون، د هند-پاکستان رقابت او د افغانستان په کورنیو چارو کې د بهرني نفوذ اوږده سابقه د دې اړیکو پر ماهیت اغېز لري.

په دې بحث کې باید پاکستاني ولس له پاکستاني دولت، او ملکي ادارې له پوځي-استخباراتي اسټابلشمنټ څخه جلا وڅېړل شي.

تاریخي څېړنې او معتبر تحلیلي اسناد ښيي چې د پاکستان پوځ او Inter-Services Intelligence (ISI) له ۱۹۷۰مو کلونو راهیسې په افغانستان کې د نفوذ لپاره له بېلابېلو افغان ډلو سره اړیکې پاللې دي.

،د پاکستان دا دوه مخی او د دسیسو ډکه تتګلاره یوازې د یوه افغان نظام پر ضد نه وه

بلکی د کابل له شاهي، جمهوري، کمونیستي، مجاهدینو، طالبانو او د ۲۰۰۱-۲۰۲۱ جمهوریت سره د اسلام‌اباد اړیکې همیشه بدلې شوې، خو د پاکستان امنیتي محاسبه تر ډېره د یوه داسې افغانستان پر مخنیوي راڅرخېدلې چې اسلام‌اباد یې د هند له نفوذ، د ډیورنډ مسئلې یا خپلو امنیتي ګټو لپاره خطر وبولي.

چی دا د د پا کستان د «ستراتیژیک ژوروالي» له  تصور سره تړاو لری.،که څه هم د دې مفهوم اهمیت او عملي بڼه د وخت په تېرېدو بدله شوې ده.

د دې سیاست – د ISI د پلمو او د سیسو – یوه لانجمنه ځانګړنه هغه څه وه او هغه څه دی چې ډېر افغانان او نړیوال شنونکي یې «دوه‌ګونی سیاست» بولي:

له یوې خوا د سولې، مذاکراتو او ثبات رسمي ملاتړ؛ له بلې خوا په بېلابېلو دورو کې د هغو شبکو د پناه، ملاتړ یا نفوذ په اړه نړیوال اسناد چې د کابل له حکومتونو سره په جګړه کې وو،او لا اوس هم دی.

په ولسي اصطلاح دا حالت کله ناکله داسې بیان شوی: «غل ته وایي ورشه، او د کور خاوند ته وایي ویښ اوسه.» .

دا متل باید د سیاسي احساس د بیان په توګه ولوستل شي، نه د هرې پېښې د حقوقي ثبوت په توګه.

په ۲۰۲۶ کې د افغانستان او پاکستان اړیکې بیا تر جدي پوځي او امنیتي کړکېچ ورسېدې. پاکستان د TTP د پناه او ملاتړ ادعا کوي؛

افغان حاکم نظام یې ردوي. د Council on Foreign Relations د ۲۰۲۶ ارزونې له مخې، اړیکې د دواړو لورو ترمنځ د تر ټولو مستقیمو پوځي نښتو له پړاوونو سره مخ شوې دي (CFR, 2026).

دا وضعیت د انرژۍ او سوداګرۍ په برخه کې د افغانستان لپاره یو روښانه درس لري:

پر یوه ترانزیټي مسیر یا یوه ګاونډي د انحصاري تکیې کچه باید راکمه شي.

Reuters د ۲۰۲۵ سوداګرۍ په اړه راپور ورکړ چې د پاکستان د فرضی مر ښی د تکراري تړل کېدو پر مهال افغان سوداګرو د ایران، چابهار او منځنۍ اسیا له لارو کار واخیست او د افغانستان ټول تجارت نږدې ۱۳.۹ میلیارد ډالرو ته ورسېد. دا تجربه ښيي چې بدیلې لارې یوازې سیاسي شعار نه، بلکې عملي اقتصادي بیمه ده (Reuters, 2026a).

له همدې امله د کُشک-تېرپل د پروژې ستراتیژیک ارزښت یوازې په تولید کې نه دی؛

که د ایران، منځنۍ اسیا، چابهار، خلیج او نورو لارو سره وصل شي، د افغانستان د مذاکراتو توان او ترانزیټي خپلواکي زیاتېږي.

د افغانستان اقتصادي او انرژۍ خپلواکي د هېڅ هېواد پر ضد پروژه نه ده؛ دا د افغانستان مشروع ملي حق دی.

۹. ایران:

ولې د هرات د نفت او ګاز پروژه د تهران لپاره طبیعي اقتصادي او امنیتي اهمیت لري؟

ایران له افغانستان سره اوږده پوله، ژورې سوداګریزې اړیکې، د سون‌توکو صادرات، د اسلام‌قلعه-دوغارون مسیر، د خاف-هرات رېل او د چابهار بندر له لارې مهم ترانزیټي ظرفیت لري. له همدې امله په هرات کې د سعودي پانګونې زیاتوالی د تهران لپاره طبیعي اقتصادي، انرژۍ او جیوپولیټیک اهمیت لري.

خو علمي تحلیل باید د «احتمالي اندېښنې» او «ثابت اقدام» ترمنځ توپیر وساتي.

تر اوسه داسې معتبر عامه سند نه شته چې وښيي ایران د کُشک-تېرپل د Delta International پروژې د مخنیوي لپاره ښکاره مشخص اقدام کړی، یا یې له پاکستان سره د دې پروژې پر ضد ښکاره ګډه طرحه جوړه کړې ده.

ام سره له دې، د ایران اقتصادي محاسبه روښانه ده:

افغانستان د ایراني سون‌توکو، خوراکي توکو، ساختماني موادو او نورو صادراتو لپاره مهم بازار دی.

که افغانستان د کورني نفت او ګاز تولید، تصفیې او بدیلو وارداتي لارو ظرفیت لوړ کړي، په اوږده موده کې د ځینو وارداتو جوړښت بدلېدای شي.

دا د ایران لپاره د بازار د سیالۍ موضوع ده، چی امکان لری ایران ې د مخنوی هڅی وکړې.

په ۲۰۲۶ کې د منځني ختیځ امنیتي کړکېچ او د هرمز د تنګي پر لارو فشار بیا دا وښوده چې انرژي او ترانزیټي لارې څومره ژر له جیوپولیټیک خطر سره مخ کېدای شي.

د افغانستان لپاره دا یو اضافي دلیل دی چې خپل سون‌توکي، ذخیره، تصفیه او بدیلې ځمکنۍ لارې پیاوړې کړي، نه دا چې د یوه مسیر پر ځای په بل واحد مسیر پورې وتړل شي.

د افغانستان لپاره غوره سیاست دا نه دی چې د سعودي اقتصادي حضور د ایران پر ضد تعریف کړي.

کابل باید سعودي پانګونه، د ایران سوداګري، چابهار، منځنۍ اسیا، چین او نور شریکان د متوازن جیو‌اکونومیک سیاست برخه وګرځوي.

هر څومره چې بدیلونه ډېر وي، د افغانستان د مذاکراتو او خپلواک تصمیم توان هم زیاتېږي.

۱۰. ایا د پاکستان او ایران اقتصادي نږدېوالی د افغانستان لپاره د اندېښنې وړ دی؟

په ۲۰۲۶ کې پاکستان او ایران د اقتصادي اړیکو د پراخولو لپاره څو څرګند ګامونه پورته کړل.

د پاکستان د رسمي معلوماتو له مخې، د اګست په ۵مه دواړو هېوادونو د کلنۍ سوداګرۍ د ۱۰ میلیارد ډالرو هدف، د آزادې سوداګرۍ تړون پر لور پرمختګ، بارټر تجارت، ګډ سرحدي بازارونه، لوژستیک، ترانسپورټ او د سرحدي زېربناوو پیاوړتیا تایید کړه.

د اګست په ۳۱مه د دواړو هېوادونو مشرانو بیا د سیمه‌ییز اتصال او اقتصادي همکارۍ پر پراخولو ټینګار وکړ (Government of Pakistan, 2026a; 2026b).

دا نږدېوالی د افغانستان پر ضد د ګډې طرحې ثبوت نه دی. برعکس، پاکستان او ایران په ګڼو موضوعاتو کې خپلواکې او کله ناکله متضادې ګټې هم لري. خو د افغانستان لپاره هوښیار سیاست دا دی چې د دواړو ګاونډیانو د اقتصادي، انرژۍ او ترانزیټي نږدېوالي اغېزې له مخکې وارزوي.

دواړه هېوادونه په افغانستان کې اقتصادي بازار، ترانزیټ، انرژي او امنیتي نفوذ ته اهمیت ورکوي.

که افغانستان د کورني نفت او ګاز تولید زیات کړي، د سون‌توکو واردات راکم کړي، له منځنۍ اسیا او چابهار سره بدیلې لارې پراخې کړي او د خپل ترانزیټي موقعیت ارزښت لوړ کړي، د ګاونډیانو ځینې پخوانۍ اقتصادي ګټې او بازارونه بدلېدای شي.

دا «ویره» یا «اندېښنه» ممکن په رسمي ډیپلوماټیکو اعلامیو کې څرګنده نه شي، خو د اقتصادي سیالۍ له منطق سره سم د هغوی په محاسبه کې ځای لرلای شي.

دغه ټکی باید د احتمالي ستراتیژیکې محاسبې په توګه –   د ا فغان ولس د ملې ګټو په چوکاټ کی – په نظر کی و نیول شې.

افغان حکومت او افغان ولس باید دا نږدېوالی په احساساتي ژبه نه، بلکې په ملي ګټو، بازار، ترانزیټ، انرژۍ، سرحدي سوداګرۍ او امنیتي سناریوګانو کې مطالعه کړي.

اصل باید دا وي:

له پاکستان او ایران دواړو سره اقتصادي تعامل، خو نه داسې وابستګي چې د افغانستان د انرژۍ، بازار یا ترانزیټ په اړه د کابل ملي تصمیم د بل هېواد د فشار تابع کړي.

لنډه پایله دا ده چې د هرات د نفت او ګاز پروژه د پاکستان او ایران پر ضد پروژه نه ده؛

خو د افغانستان د اقتصادي ځواک هر زیاتوالی په طبیعي ډول د سیمې د اقتصادي توازن ځینې پخوانۍ معادلې بدلوي.

د افغانستان مسوولیت دا دی چې دا بدلون د شخړې پر ځای د متقابلې ګټې، بدیلو لارو او متوازن تعامل په چوکاټ کې مدیریت کړي.

۱۱. منځنۍ اسیا، روسیه، چین، هند، خلیج، امریکا او اروپا څه ډول محاسبې لري؟

۱۱.۱ منځنۍ اسیا: د انرژۍ، ترانزیټ او اقتصادي اتصال ګډه جغرافیه

منځنۍ اسیا باید یوازې د ترکمنستان او TAPI له زاویې ونه کتل شي. ترکمنستان، ازبکستان، قزاقستان، تاجکستان او قرغزستان هر یو د افغانستان له انرژۍ، سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمه‌ییز اتصال سره ځانګړې ګټې لري. په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان او د منځنۍ اسیا د پنځو هېوادونو ترمنځ لومړنی مشورتي ډیالوګ هم د همدې پراخېدونکي اقتصادي او سیمه‌ییز اتصال نښه وه؛ په دې بحثونو کې TAPI، CASA-1000، TAP، افغان–ترانس رېل، لاجورد لار او نورې ترانزیټي شبکې مهم ځای لري.

ترکمنستان د طبیعي ګاز ستر تولیدوونکی او د TAPI اصلي سرچینه ده؛ له همدې امله د افغانستان کورنی نفت او ګاز د ترکمنستان د انرژۍ بدیل نه، بلکې د یوې پراخې سیمه‌ییزې انرژۍ شبکې بشپړوونکی کېدای شي. ازبکستان د افغانستان له مهمو برېښنايي، رېل او سوداګریزو شریکانو څخه دی او د افغان–ترانس رېل په څېر پروژې افغانستان د منځنۍ اسیا له بازارونو سره نوره هم نښلوي. قزاقستان د غلو، انرژۍ، سوداګرۍ او ترانزیټ له پلوه د افغانستان لپاره مهم شریک دی، په داسې حال کې چې تاجکستان او قرغزستان د CASA-1000 او سیمه‌ییزې برېښنا شبکې له لارې مستقیم اهمیت لري.

د منځنۍ اسیا لپاره د افغانستان ثبات یوازې امنیتي مسئله نه ده؛ افغانستان د دوی لپاره د جنوبي اسیا، ایران، خلیج او بحري بندرونو پر لور یوه احتمالي ترانزیټي دروازه ده. برعکس، د افغانستان لپاره منځنۍ اسیا د انرژۍ، برېښنا، غلو، رېل، پانګونې او شمالي سوداګریزو دهلېزونو مهم بدیل جوړوي. که افغانستان خپل نفت او ګاز په منظم ډول تولید کړي، دا به د سیمې له موجودو انرژۍ شبکو سره د سیالۍ تر څنګ د تکمیل امکان هم ولري. موخه باید دا نه وي چې د یوه عرضه کوونکي ځای بل ونیسي؛ موخه باید د سرچینو، بازارونو او ترانزیټي لارو تنوع وي.

۱۱.۲ روسیه: امنیتي کمربند، انرژي او اقتصادي نفوذ

روسیه د افغانستان له جغرافیې سره مستقیمه ګډه پوله نه لري، خو د منځنۍ اسیا له لارې د افغانستان امنیتي، اقتصادي او انرژۍ تحولاتو ته ستراتیژیک اهمیت ورکوي. د مسکو په امنیتي محاسبه کې تاجکستان، ازبکستان، ترکمنستان او د منځنۍ اسیا پراخه حوزه د روسیې د جنوبي امنیتي کمربند یوه مهمه برخه ګڼل کېږي. له همدې امله په افغانستان کې ثبات، د داعش او نورو فراملي وسله‌والو ډلو فعالیت، سرحدي امنیت او د افراطیت د شمال پر لور د خپرېدو احتمال د روسیې د افغانستان د سیاست مهم امنیتي عوامل دي.

په ۲۰۲۶ کال کې د مسکو او کابل اړیکو د امنیتي او نظامي ـ تخنیکي همکاریو په لور هم پرمختګ کړی، چې دا د روسیې د سیمه‌ییز امنیت په محاسبه کې د افغانستان د اهمیت د زیاتېدو نښه ده. خو د روسیې علاقه یوازې امنیتي نه ده. روسیه لا هم د منځنۍ اسیا د سونتوکو، ترانسپورټي شبکو او سوداګریزو مسیرونو له مهمو لوبغاړو څخه ده، که څه هم د منځنۍ اسیا هېوادونه په وروستیو کلونو کې د چین، اروپا، خلیج او نورو لارو پر لور د اقتصادي تنوع هڅه کوي.

د افغانستان د کورني نفت او ګاز پراختیا روسیې ته په مستقیم ډول ستر اقتصادي ګواښ نه جوړوي، خو که افغانستان په راتلونکي کې د انرژۍ د تولید، تصفیې او ترانزیټ په سیمه‌ییز مرکز بدل شي، دا به د منځنۍ او جنوبي اسیا د انرژۍ په پخوانیو مسیرونو کې نوې معادلې رامنځته کړي.

روسیه به احتمالاً داسې افغانستان ته ترجیح ورکړي چې د منځنۍ اسیا امنیت ونه ګواښي، له سیمه‌ییزو سوداګریزو شبکو سره وصل وي او د مسکو د امنیتي او اقتصادي ګټو پر ضد د سیال قدرت د مطلق نفوذ په ساحه بدل نه شي.

د افغانستان لپاره مناسب سیاست دا دی چې له روسیې سره د انرژۍ، ترانزیټ، غلو، تخنیکي همکاریو او سیمه‌ییز امنیت په برخو کې عملي اړیکې پراخې کړي، خو دا اړیکې هم د هماغه اصل تابع وساتي:

له ټولو سره تعامل، له هېچا سره انحصاري وابستګي نه.

۱۱.۳ چین: ولې د پانګه‌والو تنوع مهمه ده؟

چین د افغانستان د نفت، مسو او نورو زیرمو په اړه اوږدمهاله اقتصادي علاقه لري. د سعودي شرکت حضور د پانګه‌والو تنوع زیاتوي. د افغانستان ګټه هغه وخت ده چې ټول شرکتونه د یوه واحد، شفاف، رقابتي او تخنیکي معیار تابع وي.

۱۱.۴ هند: د هرات انرژي له چابهار او منځنۍ اسیا سره څنګه نښلېږي؟

هند د چابهار له لارې افغانستان او منځنۍ اسیا ته د لاسرسي اوږدمهاله علاقه لري.

د هرات د انرژۍ او صنعت پیاوړتیا د لوېدیځ افغانستان د سوداګریزو دهلېزونو ارزښت زیاتوي او د هند لپاره د افغانستان اقتصادي اهمیت لوړولای شي.

۱۱.۵ خلیجي هېوادونه: مالي توان څنګه په دوامداره پانګونه بدلېږي؟

سعودي عربستان او نور خلیجي هېوادونه د پانګونې، کانونو، انرژۍ، کرنې او زېربناوو لپاره مهم احتمالي شریکان دي. د خلیجي پانګې مهم امتیاز مالي توان دی؛ مهمه اړتیا دا ده چې قراردادونه د رقابت، شفافیت او عامه حساب ورکونې له معیارونو بهر ونه وځي.

۱۱.۶ امریکا او اروپا: اقتصاد، بندیزونه او امنیت څنګه سره تړل کېږي؟

امریکا او اروپا افغانستان ته یوازې د انرژۍ له زاویې نه ګوري؛ امنیت، بندیزونه، ترهګري، بشري وضعیت، د چین او ایران نفوذ او سیمه‌ییز ثبات ټول د هغوی په محاسبه کې داخل دي. د افغانستان لپاره ګټور اصل دا دی چې اقتصادي پروژه د جیوپولیټیکې نیابتي سیالۍ وسیله نه شي.

۱۲. د افغانستان لپاره د نفت او ګاز تر ټولو مهم اقتصادي فرصتونه کوم دي؟

• د انرژۍ وارداتو د بیې او خطر کمول، په ځانګړي ډول که کورنی تولید د برېښنا، صنعت او ترانسپورټ لپاره وکارول شي.

• د تصفیې، پتروشیمۍ، سرې، ساختماني موادو او نورو تولیدي صنایعو د رامنځته کېدو امکان.

• د افغان جیولوجیستانو، انجینرانو، تخنیکي کارکوونکو او اداري متخصصینو روزنه او کارموندنه.

• د رېل، سړک، پایپ‌لاین، ذخیره‌ګاه او برېښنا شبکو پراختیا چې نورو سکتورونو ته هم ګټه رسوي.

• د صادراتو د جوړښت تنوع او پر وارداتي مصرف او محدودو خامو صادراتو د تکیې تدریجي کمېدل.

• د دولت لپاره د عوایدو نوې سرچینه، مشروط پر دې چې عواید شفاف، قانوني او د عامه ګټې لپاره ولګول شي.

• د ترانزیټي بدیلو لارو له لارې د افغانستان د مذاکراتو توان او اقتصادي مقاومت زیاتول.

نړیوال بانک د ۲۰۲۶ په مې کې د افغانستان حقیقي GDP وده ۴.۸ سلنه اټکل کړه، خو په ورته وخت کې یې د نفوس چټک زیاتوالی، کمزورې پانګونه او ژور جوړښتي محدودیتونه جدي ستونزې وبللې. دا مانا لري چې د نفت او ګاز پروژه یوازې هغه وخت پراخ اقتصادي اغېز لري چې له خصوصي پانګونې، مهارتونو، صنعت او زېربنا سره وتړل شي (World Bank, 2026).

۱۳. که مدیریت کمزوری وي، کوم خطرونه شتمني په ستونزه بدلولای شي؟

• د زېرمو د حجم مبالغه او د جیولوجیکي احتمال د قطعي تجارتي ذخیرې په توګه وړاندې کول.

• مبهم قراردادونه، پټ مالي شرایط او د سیالۍ نشتوالی.

• د ګټو ټکر (Conflict of Interest)، پټ کمېشنونه او اداري فساد.

• د اوبو، خاورې، کرنې او محلي چاپېریال زیان؛ په ځانګړي ډول په وچو سیمو کې.

• د محلي خلکو د ځمکو او حقوقو له پامه غورځول او د عوایدو نابرابر وېش.

• د خامو موادو صادرات پرته له دې چې په داخل کې تصفیه، صنعت او ارزښت‌زیاتونه رامنځته شي.

• پر یوه بهرني شرکت، یوه هېواد یا یوه ترانزیټي مسیر نوې وابستګي.

• د منابعو سیاسي کول، څو طبیعي شتمني د داخلي یا بهرني نفوذ وسیله شي.

• د عوایدو ناڅاپي زیاتوالی او د منابعو د نفرین (Resource Curse) خطر، که مالي اداره، حساب ورکونه او د راتلونکو نسلونو پلان نه وي.

۱۴. کومې شل پوښتنې باید حاکم نظام، شرکت او ولس ته واضح ځواب ولري؟

1. د کُشک-تېرپل د تړون بشپړ متن، موده، جغرافیایي حدود او د بلاک دقیق تخنیکي معلومات به کله عامه کېږي؟

2. د ۲۰۰ میلیون ډالرو پانګونه الزامې تعهد دی، پړاو-پړاو مکلفیت دی، که د پروژې اعلان شوی ارزښت؟

3. Delta International د نفت او ګاز په اکتشاف او تولید کې کومې بشپړې شوې پروژې او تخنیکي سابقه لري؟

4. د دولت ونډه، امتیازي حق (Royalty)، مالیه او د تولید د وېش دقیق فورمول څه دی؟

5. که اکتشافي پایلې له لومړنیو اټکلونو ډېرې لوړې یا ټیټې وي، د تړون د شرایطو د بیاکتنې میکانېزم شته؟

6. د زېرمو حجم او کیفیت به د یوه خپلواک مسلکي بنسټ له خوا هم تصدیق کېږي؟

7. د چاپېریالي اغېزو ارزونه (Environmental Impact Assessment – EIA) بشپړه شوې، او د اوبو، خاورې، کرنې او هوا لپاره کوم معیارونه ټاکل شوي؟

8. د سیمې د خلکو د ځمکو، څړځایونو، اوبو او احتمالي بې‌ځایه کېدو په صورت کې د جبران قانوني میکانېزم څه دی؟

9. د افغان انجینرانو، جیولوجیستانو او تخنیکي کارکوونکو لپاره د استخدام او روزنې الزامې ونډه څومره ده؟

10. د ټکنالوژۍ د انتقال (Technology Transfer) لپاره کوم مشخص شاخصونه ټاکل شوي؟

11. د عوایدو، لګښتونو او تولید کلنۍ خپلواکه پلټنه (Independent Audit) به خپرېږي؟

12. د ګټو ټکر، پټو کمېشنونو او فساد د مخنیوي لپاره کومه خپلواکه څارونکې پروسه شته؟

13. هرات، بادغیس او اغېزمنې محلي سیمې به د پروژې له عوایدو او زېربناوو څخه مستقیمه او اندازه کېدونکې ګټه څنګه ترلاسه کوي؟

14. ایا د طبیعي سرچینو د عوایدو لپاره د ملي شتمنۍ اوږدمهاله صندوق (Sovereign Wealth Fund) جوړول عملي او قانوني ارزونه لري؟

15. د استخراج سرعت به د لنډمهاله عوایدو پر ځای د افغانستان د اوږدمهاله انرژۍ او صنعتي ستراتیژۍ له مخې ټاکل کېږي؟

16. د خامو نفتو او ګازو پر ځای د داخل هېواد د تصفیې، برېښنا او صنعت لپاره د ارزښت‌زیاتونې پلان شته؟

17. د ایران، پاکستان او نورو ګاونډیانو احتمالي سیاسي یا ترانزیټي فشار ته د مقابلې لپاره د بدیلو دهلېزونو واضح پلان شته؟

18. د رېل، سړک، پایپ‌لاین او ذخیره‌ګاه اړوند لګښتونه د قرارداد برخه دي که د افغانستان پر دولت پاتې کېږي؟

19. د نړیوالو بندیزونو، بانکدارۍ او بیمې احتمالي محدودیتونه د پانګونې او عوایدو پر انتقال څه اغېز لري؟

20. ایا حاکم نظام به د دې پروژې د پرمختګ، تولید، عوایدو او چاپېریالي پایلو په اړه منظم عامه راپور خپروي؟

۱۵. د حاکم نظام اساسي ملي او امانتي مکلفیتونه کوم دي؟

• د طبیعي سرچینو لپاره روښانه، ملي او څو لسیزه ستراتیژي چې قراردادونه د ورځني سیاست تابع نه کړي.

• د تړونونو، عوایدو، مالیو او د دولت د سهم د شفافیت لپاره ثابت او عامه میکانېزم.

• د اکتشاف او تولید تخنیکي معلومات په مسلکي معیار ثبتول او تر ممکنه حده یې عامول.

• له استخراج مخکې، د استخراج پر مهال او وروسته د اوبو، خاورې، کرنې، هوا او عامې روغتیا منظم چاپېریالي څار.

• د افغان متخصصینو روزنه او د ټکنالوژۍ انتقال د هر لوی قرارداد الزامې برخه ګرځول.

• د عوایدو یوه برخه تعلیم، روغتیا، اوبه، برېښنا، تولیدي زېربنا او راتلونکو نسلونو ته ځانګړې کول.

• له ایران، پاکستان، ترکمنستان، چین، سعودي عربستان، هند، روسیې او نورو سره دا اصل واضح ساتل چې د افغانستان اقتصادي اړیکې د هېچا پر ضد نه دي، خو د افغانستان ملي تصمیم د بل هېواد د ویټو تابع هم نه دی.

• د منابعو د عوایدو د ناڅاپي زیاتوالي په صورت کې د بودجوي بې‌نظمۍ او د منابعو د نفرین د مخنیوي لپاره قوي مالي اداره او خپلواکه پلټنه.

۱۶. د افغانستان مرکزي جیوپولیټیک اصل باید څه وي؟

افغانستان باید د «له یوه قدرت سره د بل قدرت پر ضد» له سیاست څخه ډډه وکړي.

غوره ستراتیژي دا ده: له ټولو سره اقتصادي تعامل، له هېچا سره بې‌حساب وابستګي نه؛

د ټولو لپاره یو واحد قانوني او تخنیکي معیار، او د هېڅ دولت لپاره ځانګړی سیاسي امتیاز نه.

که د سعودي، چین، ایران، منځنۍ اسیا، هند، پاکستان، ترکیې، اروپا او نورو پانګه‌والو لپاره روښانه او برابر مقررات موجود وي، د قدرتونو سیالي د افغانستان لپاره د انتخاب او مذاکراتو په ځواک بدلېدای شي.

برعکس، که قراردادونه مبهم وي، تخنیکي معلومات محدود وي او عامه حساب ورکونه نه وي، همدا شتمني د فساد، داخلي اختلاف او بهرني نفوذ سرچینه ګرځېدای شي.

د منابعو په سیاست کې د دولت قوت په دې نه معلومېږي چې څومره ژر تړون لاسلیک کوي؛

بلکې په دې معلومېږي چې څومره ښه د ولس اوږدمهاله ګټه، ملي حاکمیت، چاپېریال او د راتلونکو نسلونو حق خوندي کوي.

۱۷. پایله: د افغانستان نفت او ګاز د چا ملکیت دی او د بریا معیار څه دی؟

د کُشک-تېرپل پروژه د افغانستان لپاره یو واقعي فرصت دی، ځکه د لوېدیځ افغانستان د تېرپل په حوزه کې د نفت او ګاز جیولوجیکي احتمال له پخوا په علمي اسنادو کې ثبت شوی او د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر د ۷مې د ۲۰۰ میلیون ډالرو تړون هم د کانونو او پټرولیم وزارت په رسمي ډول اعلان کړی دی. خو فرصت هغه وخت ملي بریا ګرځي چې له اټکل څخه تولید، له تولید څخه صنعت، له صنعت څخه کارموندنه، او له عوایدو څخه دوامداره عامه ګټه جوړه شي.

د دې پروژې تر ټولو ستره معنا یوازې دا نه ده چې په هرات کې ممکن نفت یا ګاز تولید شي. ستره معنا یې دا ده چې افغانستان د خپلې جغرافیې او طبیعي شتمنۍ له لارې د جیوپولیټیک فشار پر ځای جیو‌اکونو میک انتخابونه ډېرولای شي. د پاکستان پر یوه مسیر تکیه کمول، له ایران او چابهار سره متوازن تعامل، له منځنۍ اسیا سره رېل او انرژي اتصال، د سعودي او خلیجي پانګونې جذب او له چین، هند او نورو سره متوازن اقتصادي اړیکې د افغانستان د مذاکراتي خپلواکۍ بنسټ پراخولای شي.

خو طبیعي شتمني خپله نه عدالت راولي، نه ثبات او نه خپلواکي.

دا ټول د ادارې، قانون، شفافیت، تخنیکي وړتیا، حساب ورکونې او ملي لید محصول دي.

د افغانستان نفت او ګاز د یوه حکومت، ډلې، شرکت یا نسل ملکیت نه دی؛ دا د افغان ولس ګډه ملي شتمني ده.

حاکم نظام د دې شتمنۍ امانتدار دی، او د امانت معیار دا دی چې شتمني خوندي، په علمي ډول مدیریت، په عادلانه ډول حساب او د اوسني او راتلونکي نسل د خیر لپاره وکارول شي.

د تېرو پنځوسو کلونو تر ټولو مهم ستراتیژیک درس همدا دی:

بهرني قدرتونه خپلې ملي ګټې تعقیبوي. افغانستان باید خپله ملي ګټه په مسلکي، ثابت، له اشخاصو او نظامونو پورته، او د ولس د اوږدمهاله خیر پر بنسټ تعریف او خوندي کړي.

سرچینې

Ministry of Mines and Petroleum, Afghanistan. (2026, September 7). Herat’s Kashk–Tirpal Oil Block Contract Signed for $200 Million.

Klett, T. R., Ulmishek, G. F., Wandrey, C. J., Agena, W. F., & Steinshouer, D. (2006). Assessment of undiscovered technically recoverable conventional petroleum resources of northern Afghanistan. U.S. Geological Survey Open-File Report 2006-1253. https://doi.org/10.3133/ofr20061253

U.S. Geological Survey. (2006). Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan. Fact Sheet 2006-3031.

Wandrey, C. J., Kosti, A. Z., Selab, A. M., Omari, M. K., et al. (2009). Assessment of undiscovered petroleum resources of southern and western Afghanistan, 2009. U.S. Geological Survey Fact Sheet 2009-3070.

Schenk, C. J., Mercier, T. J., Le, P. A., Cicero, A. D., Gelman, S. E., Hearon, J. S., Johnson, B. G., Lagesse, J. H., & Leathers-Miller, H. M. (2026). Assessment of undiscovered conventional oil and gas resources in the Amu Darya Basin and Afghan-Tajik Basin Provinces of Turkmenistan, Uzbekistan, Tajikistan, Afghanistan, and Iran, 2026. U.S. Geological Survey Fact Sheet 2026-3024. https://doi.org/10.3133/fs20263024

World Bank. (2026, May 26). Afghanistan’s Economy Shows Resilience but Living Standards Are Falling. Afghanistan Development Update.

Reuters. (2026, January 6). Afghan trade resilient in 2025 as Iran, Central Asia routes offset Pakistan closures.

Government of Pakistan, Press Information Department. (2026, August 5). Pakistan, Iran Agree on Measures to Expand Bilateral Trade.

Government of Pakistan, Press Information Department. (2026, August 31). Meeting between the Prime Minister of Pakistan and the President of Iran on the sidelines of the SCO CHS Meeting.

Ministry of Foreign Affairs, Pakistan. (2026, June 22). Visit of the President of the Islamic Republic of Iran to Pakistan: trade, energy, border security and regional connectivity.

Council on Foreign Relations. (2026). Conflict Between Afghanistan and Pakistan; and Why Are the Afghan Taliban and Pakistan in an ‘Open War’?, updated 2026.

Brookings Institution. (2001). Pakistan’s Strategic Vision: With and Without the Taliban.

Riedel, B. (2013). Pakistan, Taliban and the Afghan Quagmire. Brookings Institution.

Reuters. (2026, September 9-11). Reports on Gulf energy-market disruption, Strait of Hormuz shipping and regional oil-price risk.

محمد همایون همت
۱۰ سپتمبر ۲۰۲۶