حافظه شاعره حلیمه خټکه

حلیمه خټکه د پښتو ادب د کلاسیکې دورې له نومیالیو ښځینه شاعرانو څخه ده. نوموړې د ستر پښتو شاعر، ادیب، فیلسوف او قهرمان خوشحال خان خټک لور او د مشهور شاعر عبدالقادر خان خټک سکه خور وه. حلیمه یوه پوهه، عالمه، عارفه او ادیبه پښتنه ښځه وه چې د خپل وخت له ډېرو مروجو علومو سره یې بلدتیا لرله او په پښتو ژبه یې ښکلي او له ژور فکر څخه ډک اشعار ویل.

حلیمه خټکه د خوشحال خان خټک په علمي او ادبي کورنۍ کې وده کړې وه. هغې د خپل پلار په ژوند کې د خپل وخت مروج علوم زده کړل او قرآن کریم یې هم حفظ کړی و. د علم او ادب ترڅنګ یې له عرفان او تصوف سره هم ځانګړې مینه لرله. د روایتونو له مخې، هغه د شیخ سعدي لاهوري مرید وه او د خپل ورور عبدالقادر خان خټک په لاس یې بیعت کړی و. له همدې امله د هغې په شخصیت او شاعرۍ کې د تصوف او عرفان اغېز څرګند دی.

بي بي حلیمې د خپل علم او پوهې ترڅنګ د ښځو د ښوونې او روزنې په برخه کې هم مهم رول درلود. نوموړې د خوشحال خان خټک د کورنۍ د ښځو او نجونو د تدریس دنده پر غاړه لرله او د هغوی په تعلیم او روزنه کې یې هڅې کولې. د روایتونو له مخې، هغې د ښځو لپاره د علمي او معنوي زده کړو زمینه هم برابره کړې وه او هغوی ته یې د قرآن، دیني علومو او نورو مروجو علومو درسونه ورکول.

د حلیمه خټکې د ژوند یوه مهمه ځانګړنه د هغې عرفاني او صوفيانه شخصیت دی. هغې خپل ژوند تر ډېره په علم، عبادت، تدریس او معنوي روزنه کې تېر کړ. د هغې په شعرونو کې د حقیقي محبوب مینه، د الهي جمال ننداره، روحاني خوښي او د انسان د زړه معنوي بدلون ډېر څرګند دي.

د «پټې خزانې» د روایت له مخې، د حلیمې په شعرونو کې مجازي عشق نه ښکاري، بلکې شعرونه یې د حقیقت او حقیقي محبوب د صفت پر محور راڅرخي. د هغې په یوه مشهور بیت کې د الهي جمال ننداره داسې بیان شوې ده:

و هر چا ته چې ګورم واړه د یدِ جمال
په ننداره یې شادمان شوم

په دې بیت کې شاعرې په هر څه کې د الهي جمال نښې ویني او له همدې نندارې څخه معنوي خوښي ترلاسه کوي. دا بیت د هغې د عرفاني فکر او ژور معنوي احساس څرګنده بېلګه ده.

تر اوسه پورې د حلیمه خټکې یوازې یو غزل ادب پوهانو ته رسېدلی دی. که څه هم د هغې د شاعرۍ ډېر اثار موږ ته نه دي پاتې، خو همدغه غزل د هغې د شاعرانه استعداد، ژور فکر او عرفاني احساس د څرګندولو لپاره ځانګړی ارزښت لري:

دا شنا په فکر خوښه هسې شان شوم
نه پوهېږم چې ممتاز که نور جهان شوم

چې یې کړمه ستا په مینه سرفرازه
ثناخوانه په څرنګه د رحمان شوم

چې مجاز مې د ایاز ولاړ له زړه نه
سربلنده تر محمد غوندې سلطان شوم

و هر چا ته چې ګورم واړه دی دی
د جمال په ننداره یې شادمان شوم

غیر فکر مې له زړه رابهر شو
پر خلیل و پر عدو باندې یکسان شوم

حلیمې د غماز مکر زیات له حده شو
چې دې بېل له یاره نه کا په ګمان شوم

د حلیمه خټکې په دغه غزل کې د عرفاني مینې او معنوي تحول احساس ډېر پیاوړی دی. شاعرې د مینې له لارې خپل دروني بدلون بیانوي او د حقیقي محبوب د جمال ننداره د خپل روح د خوښۍ سرچینه ګڼي.

د حلیمه خټکې شعر د فورم له مخې غزلیزه بڼه لري. په موجود غزل کې قافیه او ردیف منظم تعقیب شوي او شعر یې روان او موزون دی. د محتوا له مخې بیا تصوفي او عرفاني رنګ پرې غالب دی. د وحدت الوجود او وحدت الشهود له مفاهیمو سره ورته نښې هم پکې لیدل کېږي.

د حلیمه خټکې په شاعرۍ کې د ظاهري نړۍ تر څنګ د هغې معنوي حقیقت ته هم پام شوی دی. هغه د نړۍ په موجوداتو کې د الهي قدرت او جمال نښې ویني. د هغې لپاره مینه یوازې ظاهري او مجازي احساس نه دی، بلکې د حقیقي محبوب پر لور د روح د سفر او معنوي بشپړتیا وسیله ده.

حلیمه خټکه یوازې شاعره نه وه، بلکې د ښځو ښوونکې او علمي شخصیت هم وه. هغې خپل علم له نورو ښځو سره شریکاوه او د هغوی د زده کړې او روزنې لپاره یې هڅې کولې. د هغې دغه کار په هغه وخت کې ځانګړی ارزښت درلود، ځکه د ښځو لپاره د زده کړې امکانات محدود وو.

د حلیمه خټکې د علمي او دیني فعالیتونو ترڅنګ د یوه جومات د جوړولو یادونه هم شوې ده. د «ننګیالي د زمانې» په اثر کې راغلي چې د اکوړي په زاړه کلي کې د حلیمه خټکې له خوا جوړ شوی جومات موجود و او په وروستیو وختونو کې ترمیم شوی دی.

حلیمه خټکه د خوشحال خان خټک د ادبي کورنۍ یوه مهمه غړې وه، خو د هغې ادبي ارزښت یوازې د خوشحال خان د لور په توګه نه دی. هغې د خپل علم، عرفان، شاعرۍ او ښوونیزو خدمتونو له لارې خپل ځانګړی شخصیت او مقام رامنځته کړی دی.

که څه هم د هغې د ژوند او شاعرۍ په اړه معلومات محدود دي او تر موږه یې یوازې یو غزل رارسېدلی، خو همدغه موجود اثر د دې څرګندونه کوي چې حلیمه خټکه د ژور فکر، لوړ شاعرانه احساس او عرفاني لید لرونکې ښځه وه. د پښتو ادب په تاریخ کې یې نوم د یوې عالمې، عارفې، ادیبې او بااستعداده پښتنې شاعرې په توګه ثبت پاتې دی.