شهادت؛ د اخروي مقام، فقهي حکم او سیاسي توظیف ترمنځ

شهادت؛ د اخروي مقام، فقهي حکم او سیاسي توظیف ترمنځ

د «شهید» او «شهادت» اصطلاحات په اسلامي شریعت، فرهنګ او ټولنیز شعور کې ځانګړی قدسیت لري. دا اصطلاح یوازې د یوه انسان د مرګ د بیان لپاره نه کارېږي؛ بلکې د قربانۍ، اخلاص، اجر او اخروي مقام له مفاهیمو سره تړاو لري. له همدې امله د شهادت مفهوم هم په فقهي او ديني ساحه کې او هم په سیاسي او ټولنیزو روایتونو کې ځانګړی وزن لري.

د دې مفهوم د دقیق فهم لپاره اړینه ده چې درې بېلابېلې کچې سره ګډې نه شي: د الله تعالی په نزد اخروي شهادت، د شهید فقهي حکم، او د شهادت سیاسي توظیف.

اخروي شهادت؛ د الله تعالی په نزد مقام

قرآن کریم د الله تعالی په لار کې وژل شویو کسانو ته ځانګړی مقام بیانوي:

﴿وَلَا تَقُولُوا لِمَن يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِن لَّا تَشْعُرُونَ﴾
«او هغو کسانو ته چې د الله په لار کې وژل کېږي، مړه مه وایاست؛ بلکې هغوی ژوندي دي، خو تاسو پرې نه پوهېږئ.»
(البقرة: 154)

او فرمایي:

﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾
«هغه کسان چې د الله په لار کې وژل شوي، مړه مه ګڼئ؛ بلکې هغوی د خپل رب په نزد ژوندي دي او روزي ورکول کېږي.»
(آل عمران: 169)

په دواړو آیتونو کې «في سبيل الله» اساسي معیار دی. یعنې یوازې وژل کېدل د قرآني مفهوم له مخې د شهادت لپاره کافي نه دي. د نیت مسئله هم د دې بحث مهم بنسټ دی. رسول الله ﷺ فرمایي:

«إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ»
«عملونه په نیتونو پورې تړلي دي.»
(صحیح البخاري، 1؛ صحیح مسلم، 1907)

نو د انسان ظاهري عمل د مشاهدې وړ دی، خو د هغه نیت او د الله تعالی په نزد حقیقي مقام په بشپړ ډول د انسان له علم څخه بهر دی. له همدې امله د یوه مشخص شخص په اړه په قطعي ډول ویل چې «هغه د الله په نزد شهید دی» باید له شرعي احتیاط سره وي، پرته له هغو مواردو چې په اړه یې ځانګړی شرعي نص موجود وي.

مناسب تعبیر دا دی:

«موږ د هغه د شهادت هیله لرو او حسنِ ظن ورسره کوو، خو د الله تعالی په نزد د هغه د وروستي مقام قطعي دعوه نه کوو.»

دا احتیاط د شهادت د مقام کمول نه دي؛ بلکې د الهي حکم او انساني ادعا ترمنځ د حدودو ساتل دي.

د شهید فقهي حکم؛ د دنیا د شرعي احکامو موضوع

له اخروي مقام څخه جلا، «د شهید فقهي حکم» د مړي د دنیاوي شرعي احکامو مسئله ده. په دې کې د غسل، کفن، د جنازې لمونځ، دفن او نورو اړوندو احکامو بحث شاملېږي.

رسول الله ﷺ فرمایلي:

«الشُّهَدَاءُ خَمْسَةٌ: الْمَطْعُونُ، وَالْمَبْطُونُ، وَالْغَرِيقُ، وَصَاحِبُ الْهَدْمِ، وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»
«شهیدان پنځه دي: په طاعون مړ شوی، د نس په ناروغۍ مړ شوی، ډوب شوی، د نړېدلې ودانۍ لاندې مړ شوی، او د الله په لار کې وژل شوی.»
(صحیح البخاري، 2829؛ صحیح مسلم، 1914)

له دې حدیث څخه څرګندېږي چې د «شهید» اطلاق په شرعي نصوصو کې یوازې د جګړې په ډګر کې وژل شوي کس ته محدود نه دی؛ بلکې د ځینو نورو ډولونو مړینې لپاره هم راغلی دی.

له اصطلاحي پلوه «د شهید فقهي حکم» تر «فقهي شهادت» دقیق تعبیر دی؛ ځکه فقه د یوه شخص د آخرت د قطعي برخلیک فیصله نه کوي، بلکې د شرعي دلایلو پر بنسټ د هغه د دنیاوي حالت حکم بیانوي.

له همدې امله فقهي حکم د اخروي مقام مترادف نه دی. یو کس کېدای شي د شهید په ځینو فقهي احکامو کې داخل وبلل شي، خو دا په خپله د هغه د اخروي مقام قطعي تصدیق نه ګڼل کېږي.

د «شهید» اصطلاح؛ شرعي حدود او د استعمال احتیاط

د «شهید» اصطلاح باید د شرعي نص، سیاق، مقصد او نیت په رڼا کې وکارول شي. رسول الله ﷺ د «في سبيل الله» معیار د مقصد له مفهوم سره تړلی دی:

«مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»
«هغه څوک چې د دې لپاره وجنګېږي چې د الله کلمه لوړه وي، هغه د الله په لار کې دی.»

له همدې امله د جګړې په ډګر کې وژل کېدل په یوازې ځان د اخروي شهادت قطعي معیار نه جوړوي؛ بلکې مقصد، نیت او شرعي معیار هم ارزښت لري.

همدلته د دیني احتیاط او علمي دقت اړتیا څرګندېږي: د یوه انسان د مړینې په اړه تاریخي او فقهي حکم کول یوه مسئله ده، او د هغه د الله تعالی په نزد د وروستي مقام په اړه قطعي دعوه کول بله مسئله.

د شهادت سیاسي توظیف؛ له دیني اصطلاح څخه تر سیاسي مشروعیت پورې

د شهادت تر ټولو حساس اړخ هغه وخت راڅرګندېږي چې دا دیني اصطلاح د سیاسي روایت د جوړولو وسیله وګرځي.

«شهید» لوړ عاطفي او سمبولیک ځواک لري، ځکه د مرګ معنا له قربانۍ، حق، مظلومیت، وفادارۍ او لوړې موخې سره نښلوي. له همدې امله سیاسي حرکتونه، دولتونه او ټولنیزې ډلې کولای شي د دې اصطلاح له دیني اعتبار څخه د خپل سیاسي روایت د پیاوړتیا لپاره استفاده وکړي.

په سیاسي توظیف کې د یوه انسان مرګ یوازې د یوې تاریخي پېښې په توګه نه وړاندې کېږي؛ بلکې د یوې ځانګړې سیاسي موخې د حقانیت، مشروعیت یا مظلومیت د ثبوت په توګه تعبیرېږي. په دې توګه «شهید» له یوه دیني مفهوم څخه د سیاسي هویت او حافظې په سمبول بدلېدای شي.

د دې توظیف مهمې بڼې عبارت دي له:

* د مشروعیت تولید: د قربانۍ له مفهومه د یوې سیاسي مبارزې لپاره د حقانیت روایت جوړول.
* سیاسي بسیج: د شهید نوم او کیسه د وفادارۍ، مقاومت او قربانۍ د احساس د پیاوړتیا لپاره کارول.
* د سیاسي هویت جوړول: «زموږ شهیدان» د «زموږ حق» له تصور سره تړل او مخالف لوری د ظلم یا باطل په توګه معرفي کول.
* د تاریخي حافظې شکلول: د شهید د نوم، تصویر، مزار او روایت له لارې د یوې ځانګړې تاریخي پېښې ټاکلی تعبیر راتلونکو نسلونو ته انتقالول.
* د نقد محدودول: د شهادت د تقدس له لارې د یوه شخص یا ډلې سیاسي افکار او کړنې له نقد څخه پورته کول.

وروستۍ بڼه یې په ځانګړي ډول د مفهومي اختلاط خطر زیاتوي؛ ځکه د یوه انسان د قربانۍ درناوی د هغه د ټولو سیاسي پرېکړو تقدس نه ثابتوي.

د شهید درناوی د هغه د قربانۍ درناوی دی؛ د هغه د هر سیاسي نظر تقدیس نه دی، او د هغه د اخروي مقام قطعي حکم هم نه دی.

کله چې سیاسي روایت د شرعي حقیقت ځای ونیسي

اصلي ستونزه هغه وخت پیدا کېږي چې یوه سیاسي ډله خپل تعبیر داسې وړاندې کړي لکه د یوه شخص د شهادت او د هغه د سیاسي دریځ په اړه یې د الله تعالی قطعي حکم ترلاسه کړی وي.

په دې حالت کې د انسان قرباني، د شهید فقهي حکم او د الله تعالی په نزد اخروي مقام سره ګډېږي. حال دا چې لومړی د تاریخي او انساني ارزونې موضوع ده، دویم د شرعي نصوصو او فقهي اصولو، او درېیم د غیبو له حقیقتونو سره تړاو لري.

له همدې امله د «شهادت» اصطلاح نه شي کولای د یوه سیاسي دریځ لپاره په خپله د شرعي مشروعیت سند جوړ کړي، او هېڅ سیاسي ډله نه شي کولای د دې اصطلاح په وسیله خپل ټول سیاسي دریځونه له نقد څخه خوندي کړي.

پایله

د شهادت د مفهوم علمي او شرعي دقت په دې کې دی چې درې کچې له یو بل څخه جلا وساتل شي:

د الله په نزد شهادت یو اخروي مقام دی؛ د شهید فقهي حکم د دنیا د شرعي احکامو موضوع ده؛ او د شهادت سیاسي توظیف د دې دیني اصطلاح د سیاسي روایت، هویت، بسیج یا مشروعیت لپاره استعمال دی.

له همدې تفکیک پرته، د دیني اصطلاح سیاسي استعمال کولای شي فقهي حکم له اخروي مقام او سیاسي روایت له شرعي حقیقت سره ګډ کړي.

د دیني قدسیت، فقهي دقت او سیاسي عقلانیت غوښتنه دا ده چې قرباني، فقهي حکم، اخروي مقام او سیاسي روایت هر یو په خپل ځای کې
وپېژندل شی.
مهمې سرچینې

مهمی سرچینې:

۱. قرآن کریم — سورة البقرة، آیت ۱۵۴؛ سورة آل عمران، آیت ۱۶۹.
۲. صحیح البخاري — احادیث ۱، ۲۸۱۰، ۲۸۲۹.
۳. صحیح مسلم — احادیث ۱۹۰۷، ۱۹۱۴.
۴. ابن حجر العسقلاني، فتح الباري بشرح صحيح البخاري.
۵. امام النووي، شرح صحيح م
۶. ⁠سیاسي توظیف:
۶.Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, 1983.

طالبان د تحریک د فقهې او د دولت جوړونې د فقهې ترمنځ

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: