طالبان د تحریک د فقهې او د دولت جوړونې د فقهې ترمنځ

طالبان د تحریک د فقهې او د دولت جوړونې د فقهې ترمنځ

له جګړې، تنظیمي جوړښت او ایډیالوژیکې مبارزې څخه د دولتدارۍ، بنسټ جوړونې او ملي مسؤلیت تر مرحلې پورې یوه نقدي ـ تحليلي څېړنه

لنډیز

د معاصرې نړۍ د سیاسي خوځښتونو تر ټولو مهمه ننګونه دا ده چې د مبارزې او واک ترلاسه کولو له مرحلې وروسته څنګه د دولت جوړونې مرحلې ته بریالی انتقال وکړي. د تاریخ تجربې ښيي چې د واک ترلاسه کول د دولتدارۍ تضمین نه دی. ډېری هغه خوځښتونه چې د جګړې، انقلاب یا ایډیالوژیکې مبارزې په شرایطو کې راټوکېدلي، د دولتدارۍ پر مهال له بنسټیزو ستونزو سره مخ شوي دي، ځکه د تحریک منطق او د دولت منطق یو له بل څخه توپیر لري.

د طالبانو تجربه هم د همدې تاریخي قاعدې یوه مهمه بېلګه ده. طالبان د افغانستان د اوږدې جګړې، د دولت د کمزورۍ، ټولنیزې بې‌ثباتۍ او سیمه‌ییزو سیالیو په شرایطو کې راڅرګند شول. د دوی فکري جوړښت د جنوبي اسیا د دیوبندي مکتب، د افغانستان د جګړه‌ییز چاپېریال، دودیزو ټولنیزو جوړښتونو او تنظیمي انضباط تر اغېز لاندې وده وکړه. کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې بیا واک ته ورسېدل، د دوی پر وړاندې د دولتدارۍ، بنسټ جوړونې او د ټول ملت د استازیتوب نوې ازموینه پیل شوه.

دا مقاله د سیاسي علومو، دولت جوړونې، سیاسي ټولنپوهنې او د افغانستان د معاصر تاریخ له زاویې د طالبانو تجربه ارزوي. د مقالې موخه د کوم سیاسي جریان تأیید یا رد نه، بلکې د یوې تاریخي تجربې علمي تحلیل دی، ترڅو وښيي چې د «تحریک فقه» او «دولت جوړونې فقه» په خپلو اهدافو، جوړښتونو او اړتیاوو کې له یو بل څخه بنسټیز توپیر لري، او د همدې توپیر نه درک کول د ډېرو ایډیالوژیکو خوځښتونو د ناکامۍ یو مهم لامل ګرځېدلی دی.

سریزه

په سیاسي علومو کې له ډېر پخوا راهیسې دا پوښتنه مطرح ده چې ولې ځینې خوځښتونه د جګړې او سیاسي مبارزې په ډګر کې بریالي کېږي، خو د دولتدارۍ په ډګر کې له ستونزو سره مخامخ کېږي؟ د دې پوښتنې ځواب یوازې په اقتصادي یا امنیتي عواملو کې نه نغښتی، بلکې د خوځښت د فکري جوړښت، تنظیمي کلتور او د قدرت د درک له څرنګوالي سره ژوره اړیکه لري.

تحریکونه عموماً د ځانګړو تاریخي شرایطو محصول وي. هغوی د یوه هدف لپاره رامنځته کېږي، د خپلو غړو ترمنځ قوي ایډیالوژیک انسجام، تنظیمي وفاداري او د رهبرۍ اطاعت رامنځته کوي. د جګړې او تقابل په شرایطو کې دا ځانګړتیاوې د بقا او بریا مهم عوامل ګڼل کېږي. خو کله چې همدغه تحریک واک ترلاسه کړي، نو د هغه چاپېریال اړتیاوې بدلېږي. اوس نور یوازې د مخالف ماتول هدف نه وي، بلکې د ټولنې اداره، د اقتصاد مدیریت، د قانون حاکمیت، د بنسټونو جوړول او د ټولو اتباعو د حقونو او ګټو ساتل د دولت اساسي دندې ګرځي.

له همدې امله، د «تحریک فقه» او «دولت جوړونې فقه» دوه بېلابېل مفهومي چوکاټونه دي. د تحریک فقه د بقا، مبارزې، داخلي انسجام او ایډیالوژیکې ژمنتیا پر محور راڅرخي؛ خو د دولت جوړونې فقه د قانون، ادارې، تخصص، مشروعیت، مشارکت او عامه ګټو پر بنسټ ولاړه ده.

فرانسس فوکویاما په خپل مشهور اثر State-Building کې استدلال کوي چې د دولت ځواک یوازې د واک په تمرکز کې نه، بلکې د مؤثرو بنسټونو، مسلکي ادارو او د پالیسۍ د پلي کولو په وړتیا کې نغښتی دی. همدارنګه ماکس ویبر مشروع دولت هغه بولي چې د قانوني مشروعیت پر بنسټ د زور د مشروع استعمال انحصار ولري، نه یوازې د ځواک پر بنسټ.

د طالبانو د تجربې ارزونه باید د همدې نظریاتي چوکاټ په رڼا کې وشي. د دوی لومړنی بریالیتوب د جګړې، تنظیم او بسیج په ډګر کې و، خو د دولتدارۍ بریالیتوب د بېلابېلو معیارونو تابع دی. هغه څه چې یو تحریک بریالی کوي، لازماً یو دولت نه بریالی کوي

[10:15, 06/08/2026] Obaidullah Burhani: لومړی: له تنظیمي وفادارۍ څخه اداري وړتیا ته انتقال
یو تحریک د خپلو غړو د وفادارۍ پر بنسټ ولاړ وي، خو دولت د متخصصو ادارو پر بنسټ چلېږي. د عصري دولت لپاره انجینر، اقتصادپوه، قانونپوه، ډاکټر، ښوونکی او مسلکي مدیر د ادارې اساسي عناصر دي.

دوهم: له محدود سیاسي هویت څخه ملي هویت ته انتقال
یو حکومت هغه وخت قوي کېږي چې د ټول ملت د استازیتوب ظرفیت پیدا کړي. د دولت مفهوم د یوې ډلې له حدودو څخه پراخ دی.

درېیم: له ایډیالوژیکې مبارزې څخه د عامه خدمت منطق ته انتقال
خلک د دولت ارزونه د ورځني ژوند له تجربې کوي: امنیت، اقتصاد، عدالت او خدمات.

په پای کې ویلای شو چې د طالبانو اصلي تاریخي ازموینه یوازې دا نه ده چې دوی څنګه واک ترلاسه کړ؛ بلکې دا ده چې څنګه واک اداره کوي.

د جګړې تجربه د یوه خوځښت لپاره سرمایه کېدای شي، خو د دولت جوړونې لپاره باید په نوي سیاسي عقل بدل شي. د تنظیمي نظم تجربه باید په اداري نظم بدله شي، ایډیالوژیکه ژمنتیا باید د عامه خدمت له مسؤلیت سره یوځای شي، او د جګړې ذهنیت باید د سولې، قانون او بنسټ جوړونې له اړتیاوو سره عیار شي.

د تاریخ عمومي درس دا دی چې:

تحریکونه د هدف لپاره جوړېږي، خو دولتونه د خلکو لپاره.

که یو خوځښت د دولت په مرحله کې هم یوازې د تحریک په منطق پاتې شي، نو د دولت جوړونې له ستونزو سره مخ کېږي. خو که د نقد، اصلاح، تخصص او ټولنیز مشارکت ظرفیت پیدا کړي، نو کولای شي خپله تاریخي تجربه د یوه باثباته نظام د جوړولو په لور وکاروي.

د طالبانو د تجربې وروستۍ ارزونه به د تاریخ له خوا کېږي، خو د دې ارزونې معیار به یوازې د دوی جګړه ییزه بریا نه وي؛ بلکې د دولتدارۍ، بنسټ جوړونې، عدالت، مشروعیت او د ټولنې د هوساینې په برخه کې به وي.

پایله

د «تحریک د فقهې» او «دولت جوړونې د فقهې» ترمنځ اساسي توپیر د مسؤلیت په کچه کې دی. تحریک د یوې موخې لپاره مبارزه کوي، خو دولت د ټول ملت د ژوند، ثبات او راتلونکې مسؤلیت پر غاړه اخلي. له همدې امله، د جګړې، مقاومت او ایډیالوژیکې مبارزې منطق تل د دولتدارۍ د اړتیاوو لپاره کافي نه وي.

د نړۍ تاریخي تجربه ښيي چې ډېری اسلامي خوځښتونه هغه مهال له جدي ازموینې سره مخ شوي چې واک ته رسېدلي دي؛ ځکه د تحریکي منطق دوام د دولت جوړونې اړتیاوې نه شي پوره کولای. واک ترلاسه کول د بریا وروستۍ مرحله نه ده، بلکې د مؤسسو جوړولو، عدالت تأمین، اقتصادي مدیریت او د ټولنې د باور ترلاسه کولو د یوې نوې مرحلې پیل دی. هغه خوځښتونه چې له تحریکي فکر څخه د دولت جوړونې عقلانیت ته د انتقال توان نه لري، په ډېرو مواردو کې د مشروعیت، اداري ظرفیت او پایښت له ستونزو سره مخ شوي او د ناکامو تجربو شاهد پاتې شوي دي.

د طالبانو اصلي تاریخي ازموینه دا ده چې ایا یو ایډیالوژیک خوځښت کولای شي له تحریکي منطق څخه د دولت جوړونې عقلانیت ته انتقال وکړي او د افغانستان د ټولنیزو، اقتصادي او ملي اړتیاوو ځواب ووایي. د افغانستان راتلونکی به د مؤسسو، عدالت، تخصص او ملي مسؤلیت پر بنسټ د دې بدلون له بریا سره تړلی وي؛ ځکه همدا انتقال د هر نظام مشروعیت، ثبات او دوام ټاکي.
[10:16, 06/08/2026] Obaidullah Burhani: مأخذونه او منابع

1. Thomas Barfield, Afghanistan: A Cultural and Political History, Princeton University Press, 2010.
توماس بارفیلډ، افغانستان: کلتوري او سیاسي تاریخ، پرنسټن پوهنتون پریس، ۲۰۱۰.
2. Barnett R. Rubin, The Fragmentation of Afghanistan, Yale University Press, 2002.
بارنیټ روبین، د افغانستان پارچه کېدل (دولت جوړېدل او د نړیوال په کچه ویجاړېدل)، ییل پوهنتون پریس، ۲۰۰۲.
3. Gilles Dorronsoro, Revolution Unending: Afghanistan, 1979 to the Present, Columbia University Press, 2005.
جیل دورونسورو، نه پای ته رسېدونکی انقلاب: افغانستان له ۱۹۷۹ تر اوسه، کولمبیا پوهنتون پریس، ۲۰۰۵.
4. William Maley, The Afghanistan Wars, Palgrave Macmillan, 2002.
ویلیم مالي، د افغانستان جګړې، پالګریف مالمین، ۲۰۰۲.
5. Antonio Giustozzi, Koran, Kalashnikov and Laptop, Columbia University Press, 2007.
انتونیو جیوستوزي، قرآن، کلاشنکوف او لیپ ټاپ، کولمبیا پوهنتون پریس، ۲۰۰۷.
6. Antonio Giustozzi, The Taliban at War: 2001–2018, Hurst Publishers, 2019.
انتونیو جیوستوزي، طالبان په جګړه کې: ۲۰۰۱-۲۰۱۸، هرست خپرندویه ټولنه، ۲۰۱۹.
7. Francis Fukuyama, State-Building: Governance and World Order in the 21st Century, Cornell University Press, 2004.
فرانسس فوکویاما، دولت جوړونه: حکومتداري او نړیوال نظم په ۲۱مه پېړۍ کې، کورنل پوهنتون پریس، ۲۰۰۴.
8. Max Weber, Economy and Society, University of California Press.
ماکس ویبر، اقتصاد او ټولنه، د کالیفورنیا پوهنتون پریس.
9. Samuel Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale University Press, 1968.
سامویل هنټینګټن، سیاسي نظم په تحول کېدونکو ټولنو کې، ییل پوهنتون پریس، ۱۹۶۸.
10. Joel S. Migdal, Strong Societies and Weak States, Princeton University Press, 1988.
جویل مګډال، قوي ټولنې او کمزوري دولتونه، پرنسټن پوهنتون پریس، ۱۹۸۸.
11. Olivier Roy, The Failure of Political Islam, Harvard University Press, 1994.
اولیویر روی، د سیاسي اسلام ناکامي، هاروارډ پوهنتون پریس، ۱۹۹۴.
12. Ibn Khaldun, The Muqaddimah.
ابن خلدون، المقدمة سياسي تاريخ.
13. Al-Mawardi, Al-Ahkam Al-Sultaniyya (The Laws of Islamic Governance).
الماوردي، الأحكام السلطانية (سیاسي فقه).

د بدلون او تغیر فقه، معاصره حِسبه او محتسبان

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: