د غنی خان او اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي ـ دویمه برخه

اجمل خټک : د پښتنو د معاصر تاریخ د بل ستر ستوري، اجمل خټک پر لومړني او شخصي ژوند غږېدل، زموږ د تېر بحث (غني خان) په پرتله د یو بل جلا، مګر خورا په زړه پورې انځور مخې ته ږدي.

که د غني خان زیږون د خانانو او مشرانو په شاهانه کلا کې ؤ، د اجمل خټک ژوند بیا په بشپړه توګه له بې‌وزلۍ، ولسي سادګۍ او د غریبکارۍ له پړاوونو څخه پیل شو. د هغه لومړنی او شخصي ژوند په لاندې برخو وېشلی شو:

۱. زېږېدنه، کليوال چاپېریال او بې‌وزلي

• زېږېدنه او نسب: اجمل خټک په ۱۹۲۵ ز کال د ستمبر په میاشت کې د اکوړي خټک په کلي (اوسني نوښار، خیبر پښتونخوا) کې زېږېدلی ؤ. د هغه پلار، حکمت خان، د غني خان د پلار په څېر غټ خان یا فیوډال نه ؤ، بلکې یو غریبکاره او دینداره شخص ؤ، چې په خپله سیمه کې یې د خوشحال خان خټک له نسله ځان باله.
• د یتیمۍ او د ژوند سختۍ: کله چې اجمل لا په ماشومتوب کې ؤ، پلار یې وفات شو. د پلار تر مړینې وروسته د هغه د ژوند اقتصادي بار خورا دروند شو. هغوی په یوې داسې بې‌وزلۍ کې ژوند تېراوه چې د هرې ورځې مړۍ پکې په ډېر زحمت ترلاسه کېدله. همدا عامل ؤ چې د ولس بې‌وزلي د هغه د وجود برخه شوه.

۲. د زده‌کړو پړاو او سخت زحمتونه

• له ښوونځي تر پوهنتون پورې: له مالي ستونزو سره سره، د اجمل د پوهې تنده خورا زیاته وه. هغه په خپل کلي کې لومړنۍ زده کړې وکړې. د کور د سرپرستۍ له عمله یې کله ناکله رسمي زده کړې ټکنۍ کېدې، خو په شخصي هڅو یې په پېښور پوهنتون کې تر ایم. اې (M.A) یا ماسټرۍ پورې زده کړې په فارسي او پښتو ادبیاتو کې پای ته ورسولې.
• د ژونداینې لپاره د کار بیلابیل پړاوونه: د ژوند د تېرولو لپاره، هغه په ځوانۍ کې بېلابېل کارونه وکړې. د معلمۍ (ښوونکي توب) څخه نیولې، په پېښور راډیو کې د کالم لیکونکي او پروګرام چلوونکي، او بالاخره په ورځپاڼو کې د خبریال او ایډیټر په توګه کار وکړ. دغه کلتوري او ژورنالېستیکي چارو د هغه فکر ته ډېره وسعت ورکړ.

۳. شخصي مېتود او مبارزه: د خانانو پر ضد تفکر

• د غني خان او اجمل خټک ترمنځ په شخصي ژوند کې تر ټولو لوی ډراماتیک توپیر دا دئ چې غني خان په خپله د “خانانو” له طبقې څخه ؤ، مګر اجمل خټک د “غریبانو” له طبقې څخه ؤ.
• د اجمل خټک په لومړني ژوند کې په اکوړي کلي کې د بره او کښته طبقې (د خانانو تکبر او د غریبانو مظلومیت) داسې انځورونه موجود وو، چې د هغه په شعور کې یې د ټولنیز عدالت او انقلاب تخم وشنه کړ.

۴. مذهبي او روحاني پیل

• دا خبره د پام وړ ده چې اجمل خټک په پیل کې یو ډېر مذهبي او صوفي مشربه ځوان ؤ. هغه د هند د خپلواکۍ د تحریک له مذهبي علماوو څخه اغېزمن ؤ، خو وروسته د باچا خان له ملګرتیا او په ځانګړې توګه د مارکسیستي او سوسیالیستي افکارو له مطالعې وروسته، د هغه لیدلوری یو ډېر پرمختللی، انقلابي او چپ‌اړخی بڼه غوره کړه.

دا د اجمل خټک د لومړني او شخصي ژوند هغه چوکاټ ؤ چې د هغه راتلونکی سیاسي او شعري شخصیت یې ودان کړ.

د اجمل خټک سیاسي او انقلابي ژوند د شلمې پېړۍ د څلوېښتو په لسیزه کې پیل شو، کله چې هغه لا نوی ځوان ؤ او د خان عبدالغفار خان (باچا خان) د خدایي خدمتګارانو تحریک له لارې د انګرېزي ښکېلاک پر وړاندې د مبارزې ډګر ته راغی. د هغه د سیاسي ژوند دا پیل د غني خان برعکس، له لومړۍ ورځې د کوڅې او بازار د عامه ولس د بې‌وزلۍ او د طبقاتي مبارزې له احساس سره ګډ ؤ.

د هغو معتبرو تاریخي اسنادو او د هغه د خپلو یادښتونو پر بنسټ، د اجمل خټک د سیاسي او انقلابي ژوند لومړني او د خدایي خدمتګارانو په تحریک کې د شاملېدو پړاوونه په لاندې ډول ډله‌بندي کولای شو:

۱. د خدایي خدمتګارانو په تحریک کې شاملېدل (۱۹۴۰ز لسیزه)

• انګېزه او جذبه: اجمل خټک چې د انګرېزانو د ظلمونو او د خپل کلي د غریبانو له حالت څخه اغېزمن ؤ، د باچا خان د “عدم تشدد” او “ملي ازادۍ” له شعارونو سره جذب شو. هغه په ډېر کم عمر کې د خدایي خدمتګارانو تحریک رسمي غړی شو.
• د انګرېزانو پر ضد د هند د پرېښودلو تحریک: په ۱۹۴۲ ز کال کې کله چې د هند د کانګرس او باچا خان لخوا د انګرېزانو پر ضد د “هند پرېښودلو” لوی تحریک پیل شو، اجمل خټک په دغه مبارزه کې د یو فعال ځوان په توګه برخه واخیسته. د همدې لومړنۍ سیاسي مبارزې له عمله هغه د انګرېزي حکومت لخوا ونیول شو او د لومړي ځل لپاره زندان ته لاړ، چې دا د هغه د پاخه سیاسي ژوند پیل ؤ.

۲. له باچا خان او خدایي خدمتګارانو سره د هغه توپیر (فکري رنګ)

• سوسیالیستي او طبقاتي تمایل: که څه هم اجمل خټک د باچا خان د عدم تشدد د فلسفې او د پښتنو د یووالي د ارمان کلک پیرو ؤ، خو د هغه په تفکر کې یو بل نوی اړخ هم ؤ چې هغه د مارکسیزم او سوسیالیزم مطالعه وه. د خدایي خدمتګارانو په تحریک کې ډېری مشران (لکه پخپله باچا خان، د هغې زامن او نور ملګري) د خانانو د طبقې وو، مګر اجمل خټک د تحریک په دننه کې د “بې‌وزلو او کارګرانو” غږ ؤ.
• د پرمختلونکي لیکوالانو د ټولنې اغېز: هغه د خدايي خدمتګارۍ ترڅنګ د دغې انقلابي ادبي ټولنې غړی هم شو، چې د سوسیالیستي افکارو له لارې یې د خانانو او پانګوالو پر ضد مبارزه کوله. دې کار د هغه سیاسي تګلاره له نورو سورپوشانو څخه ډېره تنده او انقلابي کړه.

۳. د پاکستان تر جوړېدو وروسته د مبارزې نوی پړاو

• د پاکستان د دولت مخالفت او سختۍ: په ۱۹۴۷ ز کال کې د پاکستان له جوړېدو وروسته، کله چې پر خدایي خدمتګارانو او د پښتونستان پر غوښتونکو سخت بندیزونه ولګېدل، اجمل خټک یو له هغو کسانو څخه ؤ چې په کلکه د نوي دولت د دیکتاتورۍ او د پښتنو د حقونو د ترپېملو پر وړاندې ودرېد.
• د نیشنل عوامي پارټۍ (NAP) اساس او د سیکرټریت رول: وروسته هغه د خان عبدالولي خان (د باچا خان زوی) په مشرۍ د نیشنل عوامي پارټۍ  په جوړولو کې خورا بنسټیز رول ولوباوه او د دغه ګوند د مرکزي عمومي منشي تر کچې ورسېد. دا د هغه د سیاسي مدیریت او په ولس کې د نفوذ د وړتیا تر ټولو لوړ ټکی  ؤ.

د دغه پړاو سیاسي لنډیز: د اجمل خټک د سیاسي ژوند دغه پیل دا ثابته کړه چې هغه د غني خان برعکس، د ارامۍ او فلسفي انزوا سړی نه ؤ. هغه که په زندان کې ؤ، که په جلاوطنۍ کې او که د ګوند په دفتر کې، تر پایه د ولس په منځ کې پاتې شو. د هغه لومړنۍ مبارزې ښيي چې هغه شعر د سیاست لپاره او سیاست یې د ولس د بې‌وزلۍ د ختمولو لپاره کاوه.

په حقیقت کې د ۱۹۶۰ ز لسیزه د روس او چین د فکري اختلاف د پيل او اوج موده وه، مګر د نیشنل عوامي پارټۍ رسمي او نهایي وېشل په ۱۹۶۷ ز کال کې رامنځته شول. د دغه ګوند د جوړېدو، وېشل کېدو او بیا د عوامي نیشنل ګوند  د منځته راتګ دقیق تاریخي بهیر په لاندې ډول دی:

۱. نیشنل عوامي پارټي  کله جوړه شوه؟

• تاسیس: دغه ګوند په ۱۹۵۷ ز کال کې د دوشنبې په ورځ د جولای په ۲۵مه د ډاکې په ښار کې د مولانا عبدالحمید خان بھاشاني، د پښتنو د مېړني مشر خان عبدالغفار خان (باچا خان) او نورو پرمختلونکو مشرانو لخوا بنسټ اېښودل شوی ؤ.

۲. نیشنل عوامي پارټي  کله ووېشل شوه؟

• رسمي وېش (۱۹۶۷ ز کال): که څه هم اېډیالوژیک اختلافات د ۱۹۶۰ز لسیزې له پیل څخه روان وو، مګر د ۱۹۶۷ ز کال په دسمبر میاشت کې ګوند په رسمي او نهایي ډول په دوو برخو ووېشل شو:
  • د ولی خان څانګه:  چې شوروي پلوه او په پښتونخوا او بلوچستان کې خورا پیاوړې وه .
  • د بھاشاني څانګه : چې چین پلوه وه او تر ډېره په ختیځ بنګال کې متمرکزه وه.

۳. عوامي نیشنل ګوند (ANP) کله جوړ شو؟

دا هغه ځای دی چې د نومونو ترمنځ ډېر ځله کلتوري یا تاریخي تېروتنه پېښېږي. د باچا خان او ولي خان ملګرو تر پخوانۍ NAP وروسته بېلابېل پړاوونه ووهل، تر څو بالاخره نننی عوامي نیشنل ګوند (ANP) جوړ شو:

• د ذوالفقار علي بوټو لخوا پر NAP باندې تر بندیز وروسته، هغوی د نشنل ډیموکراتیک پارټۍ (NDP) په نوم کار کاوه.
• په ۱۹۸۶ ز کال د جولای په میاشت کې، د خان عبدالولي خان په مشرۍ، د پښتنو او د پاکستان د نورو ایالتونو چپي او ملتپالې ډلې سره یو ځای شوې او په رسمي ډول یې د عوامي نیشنل ګوند (ANP) بنسټ کېښود، چې تر ننه په همدې نوم فعال دی.

همدا چپي او انقلابي اېډیالوژي وه چې د اجمل خټک په څېر د کارګرې طبقې ځوانان یې ځان ته راکاږل او د هغوی د افکارو د ودې عامل شول.

مولانا عبدالحمید خان بھاشاني څوک ؤ؟

مولانا بھاشاني (۱۸۸۰ تر ۱۹۷۶ ز کال) د برېتانوي هند، پاکستان او وروسته د بنګله دېش د تاریخ یو له خورا زړورو، محبوبو او انقلابي کیڼ‌اړخو (چپي) مشرانو څخه ؤ. هغه ته د بې‌وزلو او کارګرانو د تلپاتې ملاتړ له کبله د “مظلوم جنانیتا” (د مظلومانو رهبر) لقب ورکړل شوی ؤ. د خپل سوسیالیستي لیدلوري له امله په تاریخ کې د “سور مولانا”  په نوم هم یادېږي.

د هغه د ژوند او سیاسي مبارزې مهم پړاوونه:

• مذهبي شالید او لومړنۍ مبارزه: هغه د هند په مشهوره مدرسه دارالعلوم دیوبند کې زده کړې کړې وې. په ۱۹۱۹ ز کال کې د انګرېزانو پر ضد د خلافت په تحریک کې شامل شو او زندان ته لاړ.
• د “بھاشاني” نوم د اېښودلو کیسه: هغه په آسام او بنګال کې د غریبو بزګرانو او مهاجرو د حقونو لپاره د ځمکو د مالکانو (زمیندارانو) پر وړاندې ستر تحریکونه پیل کړل. د آسام په “بھاشان چار” سیمه کې د بزګرانو د یوې تاریخي غونډې په خاطر ولس ورته د “بھاشاني” نوم ورکړ.
• د عوامي لیګ بنسټ اېښودل (۱۹۴۹ ز کال): هغه د پاکستان تر جوړېدو وروسته، له حسین شهید سهروردي سره یو ځای د عوامي لیګ ګوند بنسټ کېښود او د هغې لومړی مشر شو.
• د نیشنل عوامي پارټۍ جوړول (۱۹۵۷ ز کال): کله چې د عوامي لیګ ځینو مشرانو له امریکا سره د پاکستان د پوځي تړونونو ملاتړ وکړ، مولانا بھاشاني چې یو سخت د امپریالیزم ضد او چپي مفکر ؤ، له عوامي لیګ څخه جلا شو. هغه په ۱۹۵۷ ز کال کې له پښتنو مشرانو (باچا خان، خان عبدالولي خان) او بلوڅو مشرانو سره یو ځای شو او د نیشنل عوامي پارټۍ (NAP) بنسټ یې کېښود.

• د ګوند وېش او چین پلوه تګلاره (۱۹۶۷ ز کال): کله چې د روس او چین ترمنځ فکري اختلافات راغلل، NAP ګوند هم په دوو برخو ووېشل شو. خان عبدالولي خان او اجمل خټک د روس پلوه څانګې مشري کوله، مګر مولانا بھاشاني د چین پلوه (پرو-بیجینګ) څانګې مشر پاتې شو.

• د بنګله دېش ازادي او مړینه: هغه په ۱۹۶۹ ز کال کې د جنرال ایوب خان د حکومت پر وړاندې په ختیځ پاکستان کې د ولسي پاڅون بنسټ اېښودونکی ؤ. که څه هم هغه تل د کارګرانو په منځ کې ؤ، خو هېڅکله یې د واک او چوکۍ هڅه ونه کړه. نوموړی په ۱۹۷۶ ز کال کې په ډاکه کې وفات شو.

په ۱۹۵۷ ز کال کې کله چې NAP تاسیس شوه، دا ګوند په حقیقت کې د ناسیونالیزم (قومپالنې) او چپي فکر یو داسې ترکیب یا معجون ؤ چې د هغه وخت له نړیوالې سړې جګړې او د افغانستان د داخلي او بهرني سیاست څخه په جلا توګه نشي څېړل کېدای. په دغه بهیر کې د شوروي اتحاد نفوذ او د افغانستان د هغه وخت د صدراعظم سردار محمد داوود خان تګلاره لاندې اغېزې لرلې:

داوود خان او د “پښتونستان” توده داعیه : سردار محمد داوود خان په ۱۹۵۳ز کال کې د افغانستان صدراعظم شو او د هغه د حکومت تر ټولو لویه اجنډا په کلکه د پښتونستان ملاتړ ؤ.

• داوود خان د پاکستان پر وړاندې د مبارزې او د پښتونستان د داعیې د ژوندي ساتلو لپاره په لویه کچه له هغو ملتپالو پښتنو او بلوڅو مشرانو سره اړیکې لرلې چې وروسته یې NAP ګوند جوړشو.
• کابل دغو پښتنو ملتپالو (لکه خان عبدالولي خان او اجمل خټک) ته د یو طبعي ملګري او ستراتیژیک ملاتړي په توګه کتل.

 نو په پایله کې، په ۱۹۵۷ کال کې د NAP د دغه چپي-ملتپال معجون په شا کې د داوود خان د پښتونستان د سیاست حرارت او د روسانو د نفوذ ستراتیژیک سیری شتون درلود، چې همدا فکري چاپیریال وروسته د اجمل خټک د کابل د هجرت او هلته د چریکي هڅو بنسټ وګرځېد.

د کابل په لور د اجمل خټک جلاوطني (هجرت) د هغه د سیاسي او انقلابي ژوند تر ټولو ډراماتیک او متنازع پړاو دئ. دا هجرت په ۱۹۷۳ ز کال کې پیل او تر ۱۹۸۹ ز کال پورې (شاوخوا ۱۶ کاله) دوام وکړ. دا هغه دوره وه چې په سیمه کې د روس او امریکا سړه جګړه خپل اوج ته رسېدلې وه او په کابل کې د سردار محمد داوود خان د جمهوریت له اعلان سره سم د پښتونستان داعیه یو ځل بیا توده شوې وه.

د اجمل خټک د جلاوطنۍ د دورې تفسیر او د هغې بېلابېل اړخونه په لاندې ډول تشرېح کولای شو:

۱. د هجرت دلیل : د لیاقت باغ پېښه او د بټګرام ناکامي

په ۱۹۷۳ ز کال کې د پاکستان د هغه وخت د لومړي وزیر ذوالفقار علي بوټو لخوا په بلوچستان کې د نیشنل عوامي پارټۍ (NAP) حکومت لیرې شو. د دې پر ضد په راولپنډۍ (لیاقت باغ) کې د اپوزیسیون یوه لویه غونډه وشوه چې د ډزو له سببه پکې ګڼ شمېر پښتانه ځوانان ووژل شول.

اجمل خټک چې هغه مهال د NAP عمومي منشي ؤ ، په دې باور شو چې په پاکستان کې د دیموکراتیکې او قانوني مبارزې لارې بندې شوې دي. هغه له نیول کېدو او احتمالي مړینې څخه د ځان ژغورلو او د یوې نوې چریکي مبارزې د تنظیمولو په موخه د ډیورنډ کرښې هاخوا، کابل ته هجرت وکړ.

۲. په کابل کې تود هرکلی او د داوود خان ملاتړ

کله چې اجمل خټک کابل ته ورسېد، په همغه کال (۱۹۷۳) کې سردار محمد داوود خان د یوې سپینې کودتا له لارې پاچاهي ختمه کړه او د افغانستان لومړی “جمهوریت” یې اعلان کړ.

• رسمي مېلمه پالنه: داوود خان د پښتونستان د داعیې د پیاوړتیا لپاره اجمل خټک ته د حکومت د یو لوړپوړي رسمي مېلمه په توګه ځای ورکړ.
• د تبلیغاتو مرکز: کابل د پاکستان د حکومت ضد پښتنو او بلوڅو د راټولېدو په مرکز بدل شو. اجمل خټک ته په رادیو کابل او د کابل په ورځپاڼو کې د پاکستان پر ضد د تبلیغاتو او د پښتنو د شعور د ویښولو بشپړ واک ورکړل شو.

۳. د ثور له کودتا (۱۹۷۸) وروسته د هجرت نوی پړاو

په ۱۹۷۸ ز کال کې کله چې د خلق ډیموکراتیک ګوند (چپي) په کابل کې واک ترلاسه کړ او وروسته روسي پوځونه افغانستان ته داخل شول، د اجمل خټک د جلاوطنۍ تفسیر نور هم پېچلی شو:

• له کمونېست حکومت سره نږدېوالی: د هغه د پخواني چپي (سوسیالیستي) شالید له کبله، اجمل خټک د کابل له نوي خلقي او پرچمي رژیم (نور محمد ترکي، حفیظ الله امین او ببرک کارمل) سره خورا نږدې پاتې شو.
• د چریکي هڅو هڅونه: په دغه دوره کې کابل او ځینې نورې سیمې (لکه د جلال اباد پښتونستان واټ) د هغو پښتنو او بلوڅو د روزنې په مرکزونو بدل شول چې غوښتل یې د پاکستان د پوځي آمر جنرال ضیاء الحق پر وړاندې وسله‌واله مبارزه وکړي.

۴. د دغه هجرت تاریخي او سیاسي تفسیر (نقد او ارزونه)

د اجمل خټک د کابل جلاوطني د منقیدینو او پلویانو لخوا په دوو متضادو ډولونو تفسیر کېږي:

• د پلویانو نظر (د بې‌باکه قربانۍ او یووالي سمبول): د هغوی په اند، اجمل خټک د پښتنو د یووالي او د خپلو سروپوشو ملګرو د وینو د غچ لپاره د کابل ارام ژوند ته ترجېح ورکړه. هغه د کرښې د دواړو غاړو د پښتنو ترمنځ یو معنوي او کلتوري پُل ؤ او ثابته یې کړه چې د پښتنو درد شریک دئ.
• د منقیدینو نظر (ستراتیژیک اشتباه او بې‌وسې): ځینې تاریخپوهان په دې باور دي چې کابل ته هجرت د اجمل خټک په عملي سیاست کې د وړتیا د ضعف ټکی ؤ. هغه د پاکستان په داخل کې د ولسي اډې څخه لیرې شو. همدا راز د افغانستان په کورنۍ جګړه کې د روس پلوه رژیمونو تر څنګ ودرېدل، د هغه د “عدم تشدد” له لومړني اصل سره په ټکر کې ؤ، د پاکستان حکومت ته یې پلمه ورکړه چې هغه د “روس د نفوذ او د کابل د ایجنټ” په توګه ولس ته معرفي کړي، چې دې کار د NAP ولسي نفوذ ته زیان ورساوه.

بیرته راستنېدل ۱۹۸۹

کله چې په افغانستان کې د ډاکټر نجیب الله د واکمنۍ پر مهال د روسانو د وتلو لړۍ پیل شوه او په پاکستان کې د ضیاء الحق تر مړینې وروسته دیموکراسي بېرته راغله، اجمل خټک بېرته خپل وطن (اکوړي) ته ستون شو او د ولس لخوا یې بې‌ساری هرکلی وشو.

د دې اړیکو او د هغه د بېرته ستنېدو حقیقت په لاندې ډول روښانه کولای شو:

• د روسانو او نجیب الله ترمنځ د “ملي مصالحې” تګلاره:  په ۱۹۸۶ کال کې کله چې ډاکتر نجیب الله د افغانستان ولسمشر شو، هغه د “ملي مصالحې”  سیاست پیل کړ. د دې سیاست له مخې، نجیب غوښتل چې د پاکستان او مجاهدینو سره سوله وکړي او د دې کار لپاره یې په کابل کې مېشتو د پاکستان اپوزیسیون مشرانو (لکه اجمل خټک) ته وویل چې بېرته خپل هېواد ته ستانه شي او هلته قانوني مبارزه پیل کړي.
• له روسانو سره د نیشنل عوامي پارټۍ (NAP) مستقیم تماسونه: ستاسو دا خبره سمه ده چې اجمل خټک او خان عبدالولي خان له مسکو (شوروي) سره نږدې او مستقیمې اړیکې لرلې. هغوی د سړې جګړې پر مهال په وار وار مسکو ته رسمي سفرونه کړي وو او د هغوی د ګوند اېډیالوژیک ملاتړ د روسانو لخوا کېده.
• په پاکستان کې د شرایطو بدلون ۱۹۸۸-۱۹۸۹ د جنرال ضیاء الحق تر مړینې وروسته په پاکستان کې پوځي واکمني پای ته ورسېده او د بېنظیر بوټو په مشرۍ دیموکراسي بېرته راغله. له بلې خوا روسي ځواکونه له افغانستان څخه ووتل. له همدې کبله په کابل کې د اجمل خټک د پاتې کېدو سیاسي دلیل ختم شو او د هغه ګوند پرېکړه وکړه چې هغه باید بېرته پاکستان ته ستون شي ترڅو په راتلونکو ټاکنو کې برخه واخلي.

نو په لنډو توګه، د اجمل خټک بېرته تګ د نجیب الله پر وړاندې د “بې وفایۍ” یا له هغه څخه د جلا کېدو په معنی نه ؤ، بلکې د روسانو د وتلو، د نجیب د ملي مصالحې د تګلارې او په پاکستان کې د نوي دیموکراتیک چاپیریال د رامنځته کېدو یوه ګډه سیاسي پرېکړه وه. د دوی ترمنځ شخصي درناوی تر پایه پاتې ؤ.

د اجمل خټک د وړتیا او قوت ټکي

• ولسي او عملي پایښت: د غني خان برعکس چې انزوا یې غوره کړه، اجمل خټک تر پایه د عامه ولس په منځ کې پاتې شو. هغه د کوڅې او بازار له غریبو خلکو سره ناسته پاسته درلوده او د هغوی په درد پوهېده.
• پیاوړی سیاسي مدیریت: هغه د نیشنل عوامي پارټۍ (NAP) د عمومي منشي په توګه د ګوند په تنظیم، د پښتنو او بلوڅو د ملتپالو ځواکونو په یووالي او د یو منظم سیاسي ډګر په جوړولو کې بې‌سارې وړتیا درلوده.
• انقلابي او کلتوري ادب (د غېرت چغه): د هغه شعر د عاطفې او فلسفې پر ځای، د کارګرې طبقې او د ولسي حقونو لپاره د یوې سیاسي وسلې په توګه کارول کېده. د هغه کتاب “د غېرت چغه” د پښتنو ځوانانو په منځ کې د ازادۍ او مبارزې یو تاریخي مانیفېسټ وګرځېد.
• ثبات او قرباني: هغه د خپل فکر په لاره کې د انګرېزانو د وخت څخه نیولې د پاکستان تر دورې پورې سخت زندانونه وګالي او کابل ته یې د ۱۶ کلونو جلاوطني تېره کړه، خو له خپلې داعیې تېر نشو.

د اجمل خټک د ضعف او نقد ټکي

• کابل ته هجرت او له ولسي اډې لیرې کېدل: منقیدین په دې باور دي چې په ۱۹۷۳ ز کال کې کابل ته د هغه تلل یو ستراتیژیک غلطی ؤ. دې کار هغه په پاکستان کې له خپل اصلي ولسي ځواک او د کوڅې له مبارزې څخه د کلونو لپاره لیرې کړ.
• د عدم تشدد له اصل سره تناقض: که څه هم هغه د باچا خان د عدم تشدد د تحریک څخه راوتلی ؤ، خو په کابل کې د اوسېدو پر مهال د چریکي او وسله‌والو هڅو ملاتړ او د هغوی هڅونه د هغه د لومړني فکري اصل (عدم تشدد) سره په ټکر کې ؤ.
• پر پردیو هېوادونو (شوروي او کابل) اتکا: د افغانستان په کورنۍ جګړه کې د روس پلوه رژیمونو ترڅنګ په ښکاره درېدل، د هغه سیاسي موقف ته زیان ورساوه. دې کار د پاکستان حکومت ته پلمه ورکړه ترڅو هغه په ولس کې د “پردي ایجنټ” په توګه معرفي کړي او د ګوند نفوذ یې کم کړي.
• په وروستیو کلونو کې سیاسي نوسان: په ۱۹۸۹ کال کې بېرته پاکستان ته تر ستنېدو وروسته، په وروستیو کلونو کې د هغه ځینې پرېکړې (لکه د جنرال پروېز مشرف له پوځي حکومت سره نږدېوالی او د مېلمه په توګه د هغه لیدنه) د هغه د پخوانیو ملګرو او سختدریځو ملتپالو لخوا د یو سیاسي ضعف په توګه ونقد شول.

موږ د اجمل خټک د وړتیاوو او ضعفونو ټول اړخونه په بشپړه توګه وڅېړل. دا هم د غني خان او اجمل خټک د وړتیاوو او ضعف پرتله:

کټګوري	خان عبدالغني خان (غني بابا)	اجمل خټک (اجمل بابا)
اصلي وړتیا او قوت	ادبي او فلسفي عمق: په شعر کې بې‌سارې تصويرګري، د وجودي فلسفې لیدلوری او د پښتو کلتور ته هنري روح ورکول.	عملي او ولسي سیاست: تر پایه د ولس په منځ کې پاتې کېدل، د ګوند (NAP) پیاوړی مدیریت او انقلابي جذبه.
سیاسي تګلاره	فکري بغاوت او انزوا: په پیل کې د وسله‌والې دفاع مينه وال (زلمی پښتون)، خو وروسته له سیاسي مصلحتونو ګوښه کېدل.	چپي او چریکي مبارزه: له ناسیونالیزم او سوسیالیزم څخه جوړ معجون، او په کابل کې د چریکي هڅو هڅول.
ادبي رول او کلتوري اغېز	د کلتور دایمي لمر: پښتونولي له جنګي انځور څخه ایستل او هنر (رسامي او مجسمه جوړونې) ته لاره پرانیستل.	د غیرت چغه: د ولسي او کارګرې طبقې د حقونو لپاره شعر د یوې سیاسي او انقلابي وسلې په توګه کارول.
د ضعف او نقد ټکي	فلسفي بې‌نظمي او ګوښه‌والی: په شعر کې د تضادونو شتون او د بند له سختيو وروسته په خپله کلا کې انزوا غوره کول.	ستراتیژیکې اشتباهاوې: کابل ته هجرت او هلته د روس پلوه  رژیمونو ترڅنګ درېدل چې ولسي اډې ته یې زیان ورساوه.

۱۸/۰۹/۲۰۲۶

پای

د غنی خان او اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: