په افغانستان کې د ملي القابو مسئله

په افغانستان کې د ملي القابو مسئله

تاریخي عدالت، حقوقي روڼتیا، ملي اجماع او د راتلونکي لپاره بې‌طرفه چوکاټ

 سریزه

 ملي لقبونه او د ملي اتلانو عنوانونه یوازې تشریفاتي نومونه نه دي؛ بلکې د یوه ملت د ګډې تاریخي حافظې، ارزښتونو، قربانیو، مبارزو او ملي هویت څرګندونه کوي. له همدې امله، د «ملي اتل»، «د ملت بابا»،«ملي رهبر»، «غازي»، «قهرمان»,« ملي شهید»،«مارشال»،«ملي وحدت شهید»،«ملت شهید»،«سولې شهید» او ورته نورو لوړو لقبونو ورکول باید د سیاسي واک، شخصي نفوذ، قومي یا ګوندي اړیکو او لنډمهاله سیاسي مصلحتونو تابع نه وي.

 د نړۍ تجربه ښيي چې هېوادونه د ملي اتلانو د پېژندنې لپاره بېلابېل حقوقي او ټولنیز میکانیزمونه لري. ځینې هېوادونه رسمي قوانین، ځانګړي کمېسیونونه او دولتي لقبونه لري؛ ځینې نور د پارلمان یا دولت له لارې پرېکړه کوي؛ او په ځینو هېوادونو کې شخصیتونه د اوږدې مودې ولسي درناوي، تاریخي اعتبار او فرهنګي اجماع له لارې ملي مقام ترلاسه کوي.

 سره له دې توپیرونو، په ډېرو معتبره تجربو کې یو ګډ اصل لیدل کېږي: ملي لقب باید د ټول ملت د ګډ هویت، مستند تاریخي خدمت او پراخې ملي اجماع څرګندونه وکړي، نه د یوه حکومت، سیاسي جریان یا محدودې ډلې موقتي پرېکړه.

له همدې امله، په افغانستان کې د ملي القابو او ملي اتلانو موضوع باید د سیاسي شعارونو پر ځای د قانون، تاریخي څېړنې، بشري حقونو، قربانیانو د درناوي، ملي عدالت او ټولنیزې اجماع له مخې وڅېړل شي.

 ۱. د ملي لقب حقوقي او مفهومي تعریف

۱.۱. ملي لقب څه ته ویل کېږي؟

 ملي لقب هغه رسمي یا ټولنیز عنوان دی چې د یوه شخص د داسې استثنايي خدمت، قربانۍ یا تاریخي ونډې په بدل کې ورکول کېږي چې د یوه قوم، ګوند، سیمې یا ډلې له محدودو ګټو څخه پورته، د ټول هېواد لپاره ارزښت ولري.

 ملي لقب باید له لاندې عنوانونو سره ګډ نه شي:

• دولتي یا اداري مقام؛
• پوځي رتبه؛
• تشریفاتي یا درباري لقب؛
• ګوندي یا تنظیمي عنوان؛
• سیمه‌ییز، قومي یا مذهبي درناوی؛
• د یوې تاریخي دورې غیررسمي شهرت.

 ۱.۲. ملي اتل څوک دی؟

ملي اتل هغه تاریخي شخصیت دی چې د افغانستان د خپلواکۍ، ملي حاکمیت، سولې، عدالت، آزادۍ، علم، فرهنګ، بشري کرامت یا ملي یووالي لپاره یې استثنايي او مستند خدمت کړی وي او د هغه شخصیت د ټول ملت لپاره د درناوي وړ ګډ ارزښت ولري.

 د ملي اتلولۍ عنوان باید د قانوني، تاریخي او ټولنیزې ارزونې پایله وي، نه یوازې د یوه واکمن یا حکومت فرمان.

  ۲. د افغانستان تاریخي او سیاسي وضعیت

 افغانستان د تېرو څو لسیزو په اوږدو کې له بهرنیو یرغلونو، کورنیو جګړو، سیاسي بدلونونو، وسله‌والو شخړو، بهرنیو مداخلو او ژورو ټولنیزو بحرانونو سره مخ شوی دی.

 په دې موده کې ګڼو شخصیتونو په بېلابېلو پړاوونو کې د هېواد په سیاسي، پوځي، ټولنیز او فرهنګي ژوند کې رول درلود. ځینو د بهرني اشغال پر وړاندې مبارزه کړې، ځینو د دولت په جوړولو کې ونډه اخیستې، ځینو سیاسي مبارزې کړې او ځینو بیا د کورنیو جګړو پر مهال د وسله‌والو ډلو مشري کړې ده.

د افغانستان د دې پېچلي تاریخ له امله، د یوه شخص ارزونه باید یوازې د یوې دورې، یوې ډلې یا یوه سیاسي روایت پر بنسټ ونه شي. د یوه شخصیت ټول فعالیتونه، مثبتې ونډې، احتمالي زیانونه، سیاسي پرېکړې او د هغه پر کړنو وارد شوي مستند اعتراضونه باید په ګډه وارزول شي.

 ملي لقب باید د ټول تاریخي مسیر په رڼا کې وارزول شي، نه یوازې د یوه مشهور عمل یا یوې سیاسي دورې له مخې.

 ۳. د ۲۰۰۱ تر ۲۰۲۱ کال پورې د ملي القابو مسئله

 د ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان په سیاسي نظام کې یو شمېر شخصیتونو ته لوړ دولتي، تشریفاتي او ملي لقبونه ورکړل شول. په ځینو مواردو کې داسې شخصیتونه هم د لوړو ملي عنوانونو وړ وبلل شول چې د افغانستان د پخوانیو کورنیو جګړو په بېلابېلو اړخونو کې یې سیاسي یا نظامي رول درلود.

 د دې موضوع اساسي اعتراض دا نه دی چې هر هغه شخص چې په جګړه کې ښکېل و، باید له هر ډول تاریخي درناوي څخه محروم شي. اصلي پوښتنه دا ده چې:

ایا د یوه شخص د ملي لقب لپاره د هغه ټول تاریخي فعالیتونه، مثبت او منفي دواړه، د یوه بې‌طرفه، مستند او قانوني بهیر له لارې ارزول شوي وو؟

که د یوه شخص د ملي لقب ورکولو پر مهال د هغه ټول تاریخي رول، د جګړو اغېزې، د قربانیانو وضعیت، د بشري حقونو ادعاوې او د ولسي منلو کچه په پام کې نه وي نیول شوې، نو دغه لقب ممکن د ملي اجماع پر ځای د سیاسي اختلاف سبب شي.

له همدې امله، د ۲۰۰۱–۲۰۲۱ دورې په اړه باید د افرادو پر شخصي ستاینې یا ردولو سربېره، د هغه وخت د حقوقي او اداري چوکاټ نشتوالی هم وڅېړل شي.

 ۴. د سیاسي نفوذ او ملي اعتبار ترمنځ توپیر

 په یوه سالم نظام کې باید د سیاسي نفوذ او ملي اعتبار ترمنځ واضح توپیر موجود وي.

 که یو شخص د واک، سیاسي ائتلاف، پارلماني نفوذ، دولتي مقام یا د یوې ځواکمنې ډلې د ملاتړ له لارې ملي لقب ترلاسه کړي، خو د ټولنې پراخه برخه یې د ګډ ملي تاریخ د استازي په توګه ونه مني، نو دغه لقب له مشروعیت او ټولنیز اعتبار سره مخامخ ستونزه پیدا کوي.

 ملي لقب باید د قدرت محصول نه، بلکې د تاریخي اعتبار، قانوني پروسې او ملي خدمت پایله وي.

 د ملي القابو د ورکولو پروسه باید له ورځني سیاسي رقابت، انتخاباتي مصلحتونو، ګوندي معاملاتو او شخصي نفوذ څخه تر ډېره حده خوندي وي.

 ۵. د درباري، دولتي او ملي لقبونو تفکیک

د افغانستان په بېلابېلو تاریخي حکومتونو کې د دولت او واکمنې کورنۍ اړیکې ډېرې نږدې پاتې شوې دي. په داسې شرایطو کې کله ناکله لوړ لقبونه، مډالونه، منصبونه او تشریفاتي امتیازات د دربار، واکمنې کورنۍ یا سیاسي وفادارۍ له مخې ورکړل شوي دي.

 د معاصر حقوقي دولت له نظره باید د لاندې عنوانونو ترمنځ واضح توپیر موجود وي.

1 . درباري لقب: هغه عنوان چې د واکمن یا شاهي دربار له خوا د تشریفاتي یا شخصي درناوي په توګه ورکول کېږي؛

  2 . دولتي لقب: هغه رسمي عنوان چې د قانون یا اداري صلاحیت له مخې ورکول کېږي؛

 3 . ملي لقب: هغه عنوان چې د ټول ملت د ګډ تاریخي ارزښت او پراخې اجماع استازیتوب کوي.

 د یوه واکمن له خوا د یوه شخص لپاره د تشریفاتي لقب ټاکل په خپله دا معنا نه لري چې هغه شخص دې د ټول ملت له خوا ملي اتل وبلل شي.

۶. د ۲۰۰۱–۲۰۲۱ دورې حقوقي نیمګړتیاوې

 د دې دورې په اړه یوه مهمه حقوقي پوښتنه دا ده چې ایا افغانستان داسې واضح، جامع، ثابت او بې‌طرفه قانوني چوکاټ درلود چې له مخې یې:

• د ملي اتل تعریف شوی وي؛
• د ملي لقب لپاره مشخص معیارونه ټاکل شوي وي؛
• د نوماند د ټول تاریخي ژوند ارزونه شوې وي؛
• د جګړو پر مهال د هغه د کړنو په اړه اسناد راټول شوي وي؛
• د قربانیانو او بشري حقونو موضوعات څېړل شوي وي؛
• د ولسي منلو کچه ارزول شوې وي؛
• د پرېکړې صلاحیت لرونکې اداره له سیاسي نفوذ څخه خوندي وي؛
• او د پرېکړې پر وړاندې د اعتراض یا بیاکتنې قانوني لاره موجوده وي.

 که دغه معیارونه په واضح او ثابت ډول موجود نه وي، نو د ملي القابو په اړه د خلکو اختلاف طبیعي دی.

 اصلي ستونزه باید یوازې د افرادو په شخصي رد یا تایید کې محدوده نه شي؛ بلکې باید د هغه حقوقي او اداري سیستم نشتوالی هم وڅېړل شي چې د ملي لقبونو د مشروعیت لپاره اړین و.

۷. د ملي اتل د پېژندنې اساسي معیارونه

د ملي اتل د پېژندنې لپاره لاندې معیارونه وړاندیز کېږي:

 ۷.۱. ملي خدمت

 نوموړي باید د افغانستان د ټول ملت لپاره د پام وړ او مستند خدمت کړی وي.

 ۷.۲. له محدودې ډلې څخه پورته ارزښت

د هغه خدمت باید یوازې د یوه قوم، ګوند، سیمې، تنظیم یا ټولنیزې ډلې په ګټه محدود نه وي.

 ۷.۳. تاریخي اغېز

د نوموړي فعالیت باید د هېواد پر تاریخ، خپلواکۍ، دولت جوړونې، سولې، علم، فرهنګ یا ملي یووالي اوږدمهاله اغېز پرې ایښی وي.

 ۷.۴. اخلاقي او حقوقي اعتبار

 د نوموړي په اړه باید د بشري حقونو، جنګي جرمونو، پراخو سرغړونو یا د ملکي وګړو د زیانمنولو جدي او مستندې ادعاوې په بې‌طرفه توګه وڅېړل شي.

 ۷.۵. ولسي منل

د نوموړي درناوی باید له یوه محدود سیاسي، قومي یا سیمه‌ییز چاپېریال څخه پراخ وي.

 ۷.۶. تاریخي اسناد

 د نوموړي د ژوند، فعالیتونو او خدمتونو په اړه باید معتبر، د تایید وړ او متنوع اسناد موجود وي.

 ۷.۷. له سیاسي نفوذ څخه خپلواکي

 د لقب ورکول باید د یوه حکومت، سیاسي جریان یا واکمن شخص د موقتي ګټو محصول نه وي.

 ۷.۸. د ملي یووالي اغېز

 د لقب ورکول باید د افغانانو ترمنځ د ګډ هویت او ملي یووالي په پیاوړتیا کې مرسته وکړي، نه دا چې ټولنه لا زیاته ووېشي.

 ۸. د جګړې او ملي اتلولۍ ترمنځ توپیر

 یوازې په جګړه کې ګډون کول د ملي اتلولۍ لپاره کافي معیار نه دی.

 د یوه بهرني یرغل پر وړاندې مبارزه او د کورنۍ جګړې ګډون له تاریخي، حقوقي او اخلاقي پلوه یو شان نه ارزول کېږي. یو شخص ممکن په یوه تاریخي پړاو کې د هېواد د دفاع لپاره مهم رول لوبولی وي، خو په بل پړاو کې یې کړنې د کورنۍ جګړې، پراخو زیانونو یا بشري حقونو له جدي بحثونو سره تړلې وي.

 له همدې امله، د یوه شخص ارزونه باید د هغه د ټول تاریخي فعالیت پر بنسټ ترسره شي.

 د ملي اتلولۍ معیار باید دا نه وي چې څوک یوازې په جګړه کې ګډون کړی؛ بلکې باید دا هم وکتل شي چې:

• د هغه مبارزه د څه لپاره وه؛
• د هغه کړنو پر خلکو څه اغېز کړی؛
• د ملکي وګړو د خوندیتوب په اړه یې څه دریځ درلود؛
• د سولې او ملي یووالي لپاره یې څه ونډه اخیستې؛
• او د هغه تاریخي میراث د ټول ملت لپاره څه معنا لري.

 ۹. تاریخي واټن او د «۵۰ کلونو ازموینه»

د نړۍ په ځینو تجربو کې د ملي اتلانو د پېژندنې لپاره تاریخي واټن مهم ګڼل کېږي. هدف دا دی چې د یوه شخصیت په اړه پرېکړه د معاصرې سیاسي شخړې، احساساتي فضا یا لنډمهاله تبلیغاتو تر اغېز لاندې ونه شي.

 افغانستان هم کولای شي د «تاریخي واټن» اصل په پام کې ونیسي. د یوه معاصر سیاسي شخصیت په اړه باید سمدستي دایمي ملي پرېکړه ونه شي؛ بلکې د هغه د ژوند، فعالیتونو، سیاسي پرېکړو او تاریخي اغېزو په اړه باید اسناد، څېړنې او د بېلابېلو نظرونو ارزونې ته کافي وخت ورکړل شي.

 دا اصل د دې لپاره مهم دی چې تاریخ باید د سیاست تابع نه وي؛ بلکې سیاست باید د تاریخ له مستندو درسونو څخه زده کړه وکړي.

 ۱۰. د تېرو جګړو بې‌طرفه تاریخي څېړنه

د ملي القابو د مسئلې تر ټولو مهم بنسټ باید د افغانستان د تېرو جګړو او سیاسي تحولاتو یوه پراخه، مستنده او بې‌طرفه څېړنه وي.

 په دې څېړنه کې باید:

• د جګړو مهم پړاوونه مستند شي؛
• د ټولو اړخونو رول وارزول شي؛
• د قربانیانو، بې‌ځایه شویو او زیانمنو خلکو اسناد راټول شي؛
• د دولتونو، سیاسي ډلو او وسله‌والو جریانونو کړنې وڅېړل شي؛
• د مثبتو او منفي تاریخي میراثونو دواړو ارزونه وشي؛
• د قربانیانو، شاهدانو، څېړونکو او بېلابېلو ټولنیزو ډلو نظرونه واورېدل شي؛
• د ښځو، قومي او مذهبي لږکیو او نورو زیانمنو ډلو تجربې هم شاملې شي؛
• او د اسنادو د ساتنې لپاره ملي آرشیفي سیستم جوړ شي. دا څېړنه باید د غچ، انتقام، سیاسي تصفیې یا د یوه لوري د سپیناوي وسیله نه وي. هدف باید حقیقت موندنه، تاریخي عدالت، د راتلونکو نسلونو لپاره مستند تاریخ او ملي پخلاینه وي.

 ۱۱. د ملي اتلانو خپلواک کمېسیون

 افغانستان کولای شي د ملي القابو لپاره یو خپلواک «ملي تاریخي او د القابو ارزونې کمېسیون» رامنځته کړي.

 ۱۱.۱. د کمېسیون جوړښت

په کمېسیون کې باید د لاندې برخو متخصصین شامل وي:

• تاریخ؛
• حقوق؛
• سیاسي علوم؛
• ټولنپوهنه؛
• بشري حقونه؛
• آرشیف او اسناد؛
• فرهنګ او ادبیات؛
• د قربانیانو او مدني ټولنې استازي.

۱۱.۲. د کمېسیون د خپلواکۍ ضمانتونه

 کمېسیون باید:

• له حکومت، سیاسي ګوندونو او وسله‌والو ډلو څخه مسلکي خپلواکي ولري؛
• د غړو د ټاکلو لپاره روښانه او قانوني پروسه ولري؛
• د غړو د ګټو د ټکر د مخنیوي اصول ولري؛
• د پرېکړو لپاره لیکلي معیارونه ولري؛
• د اسنادو پر بنسټ ارزونه وکړي؛
• د پرېکړو دلایل خپاره کړي؛
• او د پرېکړو د بیاکتنې یا اعتراض قانوني لاره ولري.

 د کمېسیون غړیتوب باید د سیاسي وفادارۍ پر ځای د مسلکي وړتیا، اعتبار، بې‌طرفۍ او ملي باور پر بنسټ وي.

 ۱۲. د ملي القابو د ورکولو وړاندیز شوې حقوقي پروسه

 د ملي لقب ورکولو پروسه باید څو پړاوونه ولري:

 لومړی پړاو: نوماندي

 نوماندۍ باید د دولت، پارلمان، علمي بنسټونو، مدني ټولنې، پوهنتونونو یا د خلکو د یوه مشخص شمېر د غوښتنې له لارې وړاندې کېدای شي.

 دویم پړاو: لومړنۍ ارزونه

 کمېسیون باید د نوماند اسناد، تاریخي سابقه، خدمتونه او احتمالي اعتراضونه لومړنۍ وارزوي.

 درېیم پړاو: عامه خبرتیا

 د نوماندۍ په اړه باید عامه خبرتیا خپره شي، څو څېړونکي، قربانیان، شاهدان او د ټولنې بېلابېلې برخې خپل مستند نظرونه وړاندې کړي.

 څلورم پړاو: تخصصي څېړنه

د نوماند د ژوند او فعالیتونو په اړه باید علمي او حقوقي څېړنه ترسره شي.

 پنځم پړاو: د ګټو د ټکر ارزونه

 هغه کسان چې له نوماند سره مستقیمه سیاسي، کورنۍ، مالي یا تنظیمي اړیکه لري، باید د پرېکړې له بهیر څخه ځان وباسي.

شپږم پړاو: مستنده پرېکړه

 پرېکړه باید د لیکلي راپور، اسنادو او واضح دلایلو پر بنسټ وي.

 اووم پړاو: قانوني تصویب

 د ملي لقب وروستی تصویب باید د قانون له مخې د صلاحیت لرونکې ادارې له خوا وشي، خو دغه اداره باید د کمېسیون له مستندې ارزونې پرته پرېکړه ونه کړي.

 اتم پړاو: بیاکتنه

 که نوي معتبر اسناد وړاندې شي، د لقب د بیاکتنې لپاره باید قانوني میکانیزم موجود وي.

 ۱۳. د پخوانیو ملي القابو بیاکتنه

 د راتلونکي ملي چوکاټ له جوړېدو وروسته، د پخوانیو ملي القابو په اړه هم باید مسلکي او حقوقي بیاکتنه ترسره شي.

 هدف باید دا نه وي چې د تېر وخت ټول القاب په یوه وار لغوه شي؛ بلکې هر لقب باید د نوي معیار له مخې وارزول شي.

 د بیاکتنې پایله کېدای شي له لاندې حالتونو څخه یوه وي:

 ۱.  لقب د نوي معیارونو له مخې تایید شي؛

 ۲.  لقب د تاریخي یا تشریفاتي مقام په توګه وساتل شي، خو له رسمي «ملي اتل» عنوان څخه جلا شي؛

 ۳. لقب د یوه ځانګړي تاریخي پړاو د شخصیت په توګه ثبت شي، نه د ټول ملت د ګډ اتل په توګه؛

 ۴. که د لقب ورکولو پروسه له قانوني او ملي معیارونو سره په څرګند ډول ناسمه وي، د هغې د بیاکتنې یا لغوه کولو قانوني پروسه ترسره شي.

د بیاکتنې بهیر باید د انتقام، سیاسي تصفیې یا د تاریخ د حذف وسیله نه وي.

 ۱۴. د «ملي اتل» او «تاریخي شخصیت» تفکیک

 ټول تاریخي شخصیتونه باید حتماً ملي اتلان ونه بلل شي.

 یو شخص کېدای شي:

• مهم تاریخي شخصیت؛
• پوځي مشر؛
• سیاسي مشر؛
• د دولت جوړوونکی؛
• فرهنګي شخصیت؛
• د آزادۍ مبارز؛
• علمي شخصیت؛
• د یوې ځانګړې تاریخي دورې مهم مشر؛
• یا د یوه سیمه‌ییز خو مهم تاریخي بهیر استازی وي، پرته له دې چې حتماً د «ملي اتل» لقب ولري.

 دا تفکیک د دې لپاره مهم دی چې تاریخي ارزونه له افراطي ستاینې او مطلقې بدنامۍ څخه وژغورل شي او د ټولنې د غیرضروري سیاسي قطب‌بندۍ مخه ونیول شي.

۱۵. د نړیوالو تجربو مهم مثالونه

 ۱۵.۱. اندونیزیا: قانوني او رسمي چوکاټ

 اندونیزیا د «ملي اتل» لپاره رسمي قانوني چوکاټ لري. د نوماندۍ، ارزونې او تصویب لپاره اداري او حقوقي پړاوونه ټاکل شوي دي. په دې تجربه کې د یوه شخص تاریخي خدمت، د هېواد لپاره قرباني، ملي اغېز او د هغه د شخصیت ارزونه مهمه ګڼل کېږي.

 د افغانستان لپاره درس:

د ملي لقب لپاره باید قانوني تعریف، رسمي پروسه، مستند معیارونه او د پرېکړې روښانه صلاحیت موجود وي.

 ۱۵.۲. جمیکا: محدود او رسمي لېست

جمیکا د ملي اتلانو لپاره محدود رسمي لېست لري. په دې لېست کې سیاسي مشران، د آزادۍ مبارزان او فرهنګي شخصیتونه شامل دي.

 د افغانستان لپاره درس: د ملي اتلانو شمېر باید بې‌حده او د سیاسي مصلحتونو تابع نه وي؛ بلکې د محدودو او لوړ معیارونو له مخې وټاکل شي.

 ۱۵.۳. روانډا: د ملي اتلولۍ کټګورۍ

 روانډا د ملي اتلولۍ لپاره بېلابېلې کټګورۍ لري او د شخصیتونو ارزونه د هغوی د قربانۍ، ملي خدمت او تاریخي رول له مخې کوي.

د افغانستان لپاره درس: ملي اتلولي یوازې پوځي مبارزې ته نه، بلکې د سولې، عدالت، ټولنیز خدمت او ملي پخلاینې هڅو ته هم ورکول کېدای شي.

 ۱۵.۴. فیلیپین: رسمي سپارښتنه او ولسي اجماع

په فیلیپین کې د ملي اتلانو په اړه رسمي سپارښتنې شوې دي، خو د ځینو شخصیتونو ملي مقام تر ډېره د ولسي درناوي، فرهنګي حافظې، رسمي رخصتیو او اوږدمهاله ټولنیزې اجماع له لارې پیاوړی شوی دی.

 د افغانستان لپاره درس: قانوني اعلان مهم دی، خو د ولسي منلو او تاریخي اجماع ځای نه شي نیولای.

 

 ۱۵.۵. متحده ایالات: څو تاریخي روایتونه

 متحده ایالات یوازې یو ملي اتل نه لري. د خپلواکۍ د جګړې مشران، د اساسي قانون جوړوونکي، د مدني حقونو مبارزان، ساینس‌پوهان او فرهنګي شخصیتونه د ملي حافظې برخه ګڼل کېږي.

 د افغانستان لپاره درس: ملي هویت باید یوازې د پوځي شخصیتونو پر محور ونه څرخي؛ بلکې علم، فرهنګ، عدالت، مدني مبارزه او ټولنیز خدمت هم باید پکې شامل وي.

 ۱۵.۶. سویلي افریقا: د پخلاینې او عدالت تجربه

 سویلي افریقا د اپارتاید له پای وروسته هڅه وکړه چې د تاریخي ظلمونو، قربانیانو او سیاسي مبارزو په اړه د حقیقت او پخلاینې له لارې بحث وکړي.

 د افغانستان لپاره درس: د ملي اتلانو تر بحث مخکې باید د قربانیانو غږ واورېدل شي او تاریخي حقیقت باید د ملي پخلاینې له بهیر سره تړلی وي.

 ۱۵.۷. جرمني: د تاریخي مسؤلیت اصل

 جرمني د خپل تېر تاریخ د ارزونې پر مهال هڅه کړې چې د دولت، ټولنې او تاریخي شخصیتونو مسؤلیتونه په انتقادي او مستند ډول وڅېړي. هلته د تاریخ د سپینولو پر ځای د اسنادو، قربانیانو او حقوقي مسؤلیتونو بحث ته اهمیت ورکول کېږي.

 د افغانستان لپاره درس: ملي درناوی باید د تاریخي مسؤلیت له منلو سره په ټکر کې نه وي.

 

 ۱۵.۸. تورکیه او وینزویلا: د «ملت پلار» روایت

 په تورکیه کې مصطفی کمال اتاترک او په وینزویلا کې سیمون بولیوار د ملت د بنسټیزو روایتونو مهم سمبولونه دي. خو حتی په دغو هېوادونو کې هم د نورو تاریخي شخصیتونو رول له پامه نه غورځول کېږي.

 د افغانستان لپاره درس: د افغانستان د بنسټګرانو او ملي زعیمانو یا یوه مرکزي شخصیت پر محور د ملي تاریخ جوړول باید د نورو تاریخي روایتونو د حذف سبب نه شي.

 ۱۵.۹. پخواني شوروي هېوادونه: دولتي مډالونه او ملي لقبونه

 په ځینو پخوانیو شوروي هېوادونو کې د «ملي اتل» یا ورته دولتي مډالونه د پوځي دفاع، علم، اقتصاد، صنعت او ټولنیز خدمت لپاره ورکول کېږي.

 د افغانستان لپاره درس: ملي خدمت باید یوازې په جګړه او پوځي بریا پورې محدود نه وي؛ علمي، اقتصادي، فرهنګي او بشري خدمتونه هم باید د ملي درناوي وړ وبلل شي.

 

 ۱۶. د نړیوالو تجربو ګډ حقوقي درسونه

د نړیوالو تجربو له پرتله کولو څخه لاندې اصول ترلاسه کېږي:

 ۱.  ملي اتلولي باید قانوني تعریف ولري؛

 ۲.  د نوماندۍ او ارزونې پروسه باید روښانه وي؛

 ۳.  د یوه شخص ټول تاریخي فعالیتونه باید وارزول شي؛

 ۴.  د بشري حقونو او قربانیانو موضوع باید له پامه ونه غورځول شي؛

 ۵.  ملي اتلولي باید یوازې پوځي شخصیتونو ته محدوده نه وي؛

 ۶.  د ولسي اجماع او تاریخي اعتبار ارزښت باید په پام کې ونیول شي؛

 ۷.  د پرېکړې اداره باید له سیاسي نفوذ څخه خپلواکه وي؛

 ۸.  د پرېکړو دلایل باید عامه او د اسنادو پر بنسټ وي؛

 ۹.  د نوي اسنادو په صورت کې د بیاکتنې قانوني لاره باید موجوده وي؛

 ۱۰.  ملي لقب باید د ملي یووالي او پخلاینې وسیله وي، نه د وېش او سیاسي انتقام.

 ۱۷. ملي لقب او د قربانیانو حقونه

د ملي اتلانو او لقبونو په ارزونه کې باید د قربانیانو حقونه اساسي ځای ولري.

 که د یوه شخصیت د فعالیتونو په اړه د بشري حقونو جدي او مستندې سرغړونې موجودې وي، باید په رسمي ارزونه کې ورته جدي پام وشي. دا اصل باید د ټولو اشخاصو لپاره یو شان تطبیق شي، پرته له دې چې د کوم قوم، ګوند، سیمې یا تاریخي جبهې پورې تړاو ولري.

د قربانیانو د حقونو درناوی د دې معنا نه لري چې ټول تاریخي شخصیتونه باید په یوه ډول محکوم شي؛ بلکې معنا یې دا ده چې د ملي لقب ورکولو پر مهال باید د قربانیانو درد، اسناد او عدالت له پامه ونه غورځول شي.

 یو معیار د ټولو لپاره؛ نه د هرې ډلې لپاره جلا معیار.

 ۱۸. ملي لقب باید د ملي پخلاینې وسیله وي

 افغانستان د اوږدو جګړو وروسته داسې تاریخي حافظې ته اړتیا لري چې د نوي اختلاف سرچینه نه، بلکې د پخلاینې وسیله وګرځي.

 له همدې امله، د ملي اتلانو او ملي لقبونو مسئله باید داسې طرحه شي چې:

• د یوه قوم اتل د بل قوم دښمن ونه ګڼل شي؛
• د یوه سیاسي جریان اتل د بل جریان د تحقیر وسیله نه شي؛
• تاریخي اختلافات پټ نه، بلکې په علمي او مدني ډول وڅېړل شي؛
• د قربانیانو دردونه له پامه ونه غورځول شي؛
• د ټولو افغانانو ګډ تاریخي ارزښتونه پیاوړي شي؛
• او د راتلونکو نسلونو لپاره متوازن او مستند ملي روایت رامنځته شي.

 ملي اتل او ملي لقب لرونکی شخص باید د افغانانو ترمنځ د ګډې ویاړنې سمبول وي، نه د اختلاف سمبول.

 ۱۹. اوږدمهاله حقوقي او ملي حل

 د افغانستان لپاره اوږدمهاله حل دا دی چې د ملي القابو مسئله له ورځني سیاسي رقابت څخه ووځي او د قانون، تاریخ، بشري حقونو او ملي اجماع په چوکاټ کې تنظیم شي.

 د دې لپاره لاندې اقدامات وړاندیز کېږي:

 ۱.  د ملي القابو او ملي اتلانو د تعریف لپاره ځانګړی قانون جوړول؛

 ۲.  د تېرو جګړو او سیاسي تحولاتو د مستندولو لپاره خپلواک تاریخي پروګرام رامنځته کول؛

 ۳. د ملي اتلانو لپاره خپلواک ملي کمېسیون جوړول؛

 ۴. د ټولو پخوانیو ملي القابو علمي او حقوقي بیاکتنه؛

  ۵.  د نوماندانو د تاریخي سابقې، ملي خدمت، بشري حقونو، ولسي منلو او ملي یووالي پر بنسټ ارزونه؛

 ۶.  د عامه نظر د اخیستلو لپاره منظم او قانوني میکانیزم جوړول؛

 ۷.  د هر لقب د ورکولو لپاره د مستندو دلایلو او تاریخي اسنادو خپرول؛

 ۸.  د ملي اتلانو د نومونو او تاریخي معلوماتو لپاره رسمي او عامه ملي آرشیف جوړول؛

 ۹.  د ښوونیزو نصابونو او عامه رسنیو له لارې د متوازن تاریخي روایت پیاوړتیا؛

 ۱۰.  د قربانیانو، څېړونکو او مدني ټولنې د ګډون لپاره مشورتي بهیر رامنځته کول؛

 ۱۱.  د ګټو د ټکر، سیاسي نفوذ او شخصي اړیکو د مخنیوي لپاره واضح اصول وضع کول؛

 ۱۲.  د ملي لقبونو د بیاکتنې او اعتراض لپاره قانوني میکانیزم جوړول.

 ۲۰. د راتلونکي لپاره د عادلانه چوکاټ اصل

 د افغانستان په راتلونکي کې باید دا اصل ومنل شي:

**هیڅ حکومت، سیاسي ډله، قومي جریان یا واکمن شخص باید په یوازې ځان د یوه شخصیت لپاره د ټول ملت په استازیتوب دایمي ملي اتلولي یا ملي لقب ونه ټاکي.**

ملي لقب باید د یوه پراخ، مستند، قانوني، علمي او ولسي بهیر پایله وي.

 همدارنګه، د ملي لقب ورکول باید د قانون د حاکمیت، د واکونو د تفکیک، د اداري روڼتیا، د مساواتو او د تبعیض د مخنیوي له اصولو سره سمون ولري.

خلاصه او لنډیز

 په افغانستان کې د ملي اتلانو او ملي القابو مسئله یوازې د څو تاریخي شخصیتونو د نومونو موضوع نه ده؛ دا د تاریخي حافظې، عدالت، ملي هویت، سیاسي مشروعیت، قربانیانو د حقونو او ملي یووالي له مسئلې سره مستقیم تړاو لري.

 افغانستان د تېرو څو لسیزو د جګړو له امله پېچلی تاریخي میراث لري. له همدې امله، د هر شخصیت ارزونه باید له احساساتي، قومي، ګوندي او انتقامي دریځونو څخه لرې، د معتبر اسنادو، بې‌طرفه تاریخي څېړنې او روښانه حقوقي معیارونو پر بنسټ ترسره شي.

 که په تېرو حکومتونو کې ځینې ملي القاب د روښانه او واحدو معیارونو له نشتوالي، سیاسي نفوذ، درباري دودونو یا موقتي سیاسي مصلحتونو سره تړاو پیدا کړی وي، د حل لاره یې د بل سیاسي جریان له خوا د متقابلو القابو ورکول نه دي.

 اصلي حل د یوه داسې ملي او بې‌طرفه سیستم جوړول دي چې په هغه کې د ټولو شخصیتونو لپاره یو شان معیار تطبیق شي.

افغانستان باید له دې پوښتنې څخه چې «څوک اتل دی؟» یوه مرحله وړاندې لاړ شي او لومړی دا پوښتنه حل کړي:

«څوک، د کومو معیارونو، د کومو اسنادو او د کومې ملي اجماع پر بنسټ د ملي اتل په توګه پېژندل کېدای شي؟»

 کله چې دغه اصول روښانه شي، د افرادو په اړه اختلافات هم په یوه قانوني، علمي او مدني چوکاټ کې د بحث وړ ګرځي.

 په پای کې، د ملي اتل یا هر بل ملي لقب حقیقي مقام باید د سیاسي واک له فرمان څخه نه، بلکې د تاریخي حقیقت، ملي خدمت، اخلاقي اعتبار، ولسي درناوي، د قربانیانو د حقونو درناوي او د افغانستان د ګډ ملي هویت څخه سرچینه واخلي.

 همدا ډول چوکاټ کولای شي له یوې خوا د تېرو تېروتنو د اصلاح زمینه برابره کړي او له بلې خوا د راتلونکو نسلونو لپاره داسې ملي حافظه رامنځته کړي چې د وېش پر ځای د افغانانو د ګډ هویت، تاریخي عدالت او ملي یووالي د پیاوړتیا وسیله وي.

پای

د ژبې، قوم او نورو کوچنیو هویتونو اړوند د کوچنیو افراطي کړیو ښکاره چیغې او مرموز اهداف

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: