د افغانستان قبیلوي نظام: تاریخي ژورتیا، ټولنیز جوړښت او د معاصر دولت په چوکاټ کې د ادغام ستونزه او امکانات

د افغانستان قبیلوي نظام: تاریخي ژورتیا، ټولنیز جوړښت او د معاصر دولت په چوکاټ کې د ادغام ستونزه او امکانات

د افغانستان قبیلوي نظام د دې هېواد د ټولنیز، سیاسي او کلتوري تاریخ له هغو ژورو بنسټونو څخه دی چې د پېړیو په اوږدو کې یې د نظم، هویت او محلي عدالت په ساتنه کې مهم رول لوبولی دی. دا نظام یوازې یو دودیز اجتماعي جوړښت نه دی، بلکې د ارزښتونو، عرفي حقوقو، منځګړیتوب او ټولنیز همغږۍ یوه ژوندۍ منظومه ده.

سره له دې، د معاصر دولت جوړونې په بهیر کې د دې نظام ادغام یو له تر ټولو پېچلو او دوامدارو ننګونو څخه پاتې شوی، ځکه چې دا هم د ټولنیز مشروعیت سرچینه ده او هم کله ناکله د رسمي دولتي جوړښتونو سره د موازي نفوذ سرچینه ګرځي

لومړی: تاریخي ژورتیا او د ټولنیز نظم بنسټ

د افغانستان قبیلوي جوړښت د نسب، وینې او ګډو ارزښتونو پر بنسټ ولاړ دی، او په ځانګړي ډول په کلیوالو سیمو کې د ټولنیز ژوند اصلي تنظیموونکی پاتې شوی دی.

د دې نظام اساسي ځانګړتیاوې عبارت دي له:

* د شخړو حل د عرفي عدالت او مصالحې له لارې
* د ټولنیز نظم او همغږۍ ساتنه
* د کمزورو او بې‌وسو ملاتړ د اجتماعي همکارۍ له لارې
* د کلتوري هویت او دودیزو ارزښتونو ساتنه او انتقال

په تاریخي لحاظ، کله چې مرکزي دولتونه کمزوري وو، قبیلوي نظام د غیر رسمي ادارې او محلي حکومتولۍ رول هم ترسره کړی دی

دوهم: جرګه او د قرآني اصل فکري همغږي

د جرګې مفهوم د اسلامي فکري او فقهي تحلیل له مخې د قرآن کریم له یوه مهم اصل سره معنوي او تطبیقي همغږي لري. الله تعالی فرمایي:

﴿فَابْعَثُوا حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا﴾
(سورت النساء: 35)

دا آیت د یوې کورنۍ د شخړې د حل لپاره د دوو عادل منځګړو د ټاکلو اصل بیانوي، چې هدف یې اصلاح، عدالت او د اختلاف پای ته رسول دي.

په همدې فکري چوکاټ کې، د جرګې مفهوم د همدې قرآني اصل یو ټولنیز تطبیق ګڼل کېدای شي، ځکه چې دواړه د منځګړیتوب، اصلاح او د شخړو د حل پر بنسټ ولاړ دي.

په پښتني عرف کې دې مفکورې ته نږدې اصطلاحات کارول کېږي، لکه:

* جرګمار: د شخړې د حل لپاره ټاکل شوی باصلاحیته منځګړی
* جرګه کونکی: هغه څوک چې د جرګې بهیر تنظیم او رهبري کوي

په دې ډول، جرګه د قرآني اصل یو عرفي او ټولنیز انعکاس ګڼل کېدای شي، په دې شرط چې د عدالت، اصلاح او بې‌طرفۍ اصول پکې مراعات شی

درېیم: جرګه د ټولنیز عدالت د غیر رسمي نظام په توګه

جرګه په افغاني ټولنه کې یوازې د مشورې مجلس نه دی، بلکې د غیر رسمي عدالت یوه مهمه وسیله ده. دا سیستم د لاندې اصولو پر بنسټ عمل کوي:

* د دواړو لورو اورېدنه
* د ټولنې د اجماع له لارې پرېکړه
* د شخړې د ختمولو پر ځای د اړیکو د بیا رغونې هڅه
* د مصالحې او جبران پر بنسټ حل لارې

په دې معنا، جرګه د “انتقامي عدالت” پر ځای د “اصلاحي عدالت” یو دودیز شکل وړاندې کوي، چې هدف یې د ټولنیز ټکر کمول او د اړیکو بیا رغونه د

څلورم: د قبیلوي نظام او معاصر دولت اړیکه

د معاصر دولت جوړونې په بهیر کې، قبیلوي نظام له دولت سره درې ډوله اړیکه تجربه کړې ده:

* همکاري د محلي ثبات لپاره
* استعمال د سیاسي یا امنیتي اهدافو لپاره
* ټکر د رسمي قانون او عرفي نظام ترمنځ

په ډېرو مواردو کې دولتونه د قبیلوي جوړښت له شبکې څخه د لنډمهاله ثبات لپاره استفاده کړې، خو د اوږدمهاله ادغام لپاره منظم او پایدار چوکاټ نه دی رامنځته شوی.

پنځم: د مفاهیمو بدلون او د واقعیت دوام

په معاصر سیاسي ادبیاتو کې، د “قبیلې” او “جرګې” پر ځای نور اصطلاحات کارول کېږي، لکه:

* محلي شوراګانې
* مخور خلک
* مشورتي مجامع
* دودیز منځګړیتوب جوړښتونه

خو په ډېرو مواردو کې دا یوازې د نومونو بدلون دی، نه د بنسټیز جوړښت بدلون. اصلي ټولنیز نظام هماغسې خپل رول ترسره کوي، خو د نوې اداري ژبې په قالب کې وړاندې کېږي

شپږم: د ادغام او اصلاح اړتیا

د معاصرې دولت‌جوړونې اساسي اړتیا دا نه ده چې جرګه له منځه یووړل شي، بلکې دا ده چې:

* د جرګې میکانیزمونه د قانوني چوکاټ سره همغږي شي
* د بشري حقونو او عدلي معیارونو سره یې همغږي تقویه شي
* غیر رسمي منځګړیتوب د رسمي قضایي نظام ملاتړ شي، نه بدیل
* د دولت او محلي ټولنو ترمنځ اعتماد پیاوړی شي

په دې صورت کې قبیلوي نظام د شخړې د سرچینې پر ځای د ثبات او مشارکت یوه وسیله ګرځېدلی شی

پایله

د افغانستان قبیلوي نظام نه یوازې تاریخي میراث دی، بلکې یو ژور ټولنیز حقیقت هم دی چې د معاصر دولت له جوړښت سره پیچلې اړیکه لري. د دې نظام اصلي مسئله د هغه په وجود کې نه، بلکې د هغه د سم درک، تنظیم او ادغام په نشتوالي کې ده.

جرګه، اږًبیا لویه جرګه د دې نظام د زړه په توګه، نه یوازې عرفي بنسټ لري، بلکې د قرآن کریم له هغه اساسي اصل سره هم فکري همغږي لري چې د منځګړیتوب، اصلاح او عدالت پر بنسټ ولاړ دی. که دا بنسټ په علمي او حقوقي چوکاټ کې سم مدیریت شي، کولی شي د معاصر دولت لپاره د ستونزې پر ځای د فرصت په توګه دوخت عملی نسخه وګرځي.

د امام ابوحنيفه په فقه کې د سياسي نظريې بنسټيزې ځانګړنې

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: