کیش شخصیت د تاریخ نګاری و تحلیل نګاری

د کتاب پېژندي لړۍ  : ( ۳۵ )

د ښاغلی جهاني صاحب دغه اثر ( کیش شخصیت د تاریخ نګاری و تحلیل نګاری ) می څو ورځی مخکی تر لاسه کړ .

کتاب د دروشپیته بیلا بیلو سرچینو ، چی یو شمیر زیات یې بهرنۍ منابع دي ، په مرسته کښل سوی اود جهاني فونډیشن له خوا په ۲۰۲۳ کال چاپ سوی دئ .

 

ښاغلی جهاني هڅه کړی ده چی د دغو منابعو  ، په مرسته د نورو مسائلو تر څنګ د امانی رژیم او نهضت د سقوط  عوامل په تفصیل سره وڅیړي .

په کتاب کی دا روحیه د ورایه ښکاری چی د اماني رژیم د سقوط او ماتی په برخه کی د برتانیا د حکومت رول یا نه وو او یا هم په هیڅ حساب وو . اصلی عامل یی د امان الله خان او  دده د مشاویرنو شخصي غلطۍ او بې کفایتي ، ښودل سوی ده .

د بیلګي په توګه دمرحوم اعطائي پر لاندنۍ لیکنه نیوکه کوی او لیکي :

مرحوم عطائي :

« مورخین و نویسنده های افغانستان بدون آنکه کدام سندی در دست داشته باشند، علت العلل شکست امان الله خان را دسیسه های انگلیس میدانند. محمد ابراهیم عطایی مینویسد « وقتی نادر خان به خوست رسید، امان الله شاه خود را با پنج هزار عسکر خود را به غزنی رسانده بود.

 یقیناً که بساط قدرت حبیب الله را میچید ولی در همین موقع اطلاع حاصل نمود که حضرت نورالمشایخ ۵ هزار سلیمانخیل کتواز را به صوب غزنی سوق نموده اند.

 گفته میشود که مصارف این لشکر را هم انگلیس میپرداخت.

 آنها میخواستند که امان الله را از صحنه خارج ساخته و بچه سقاو را به وسیله نادرخان شکست دهد امان الله در غزنی متوجه شد که ولو هر چند قوه نظامی داشته باشد و هر چند اقوام با او دست اتحاد بدهند انگلیس از یلان از بین بردن او دست بردار نمیشوند امان الله وضع را درک نموده عقب نشینی نمود به کندهار و بعد ازان به هند برتانوی و ازان پس به ایتالیا رفت . » *

(د اکادمسن کاندید محمد ابراهیم عطائی . د افغانستان پرمعاصر تاریخ یوه کتنه. ص ۲۲۹ ) *

ښاغلی جهاني لیکي :

با وجود اینکه در این مورد هیچ سند و مدرکی وجود ندارد و امان الله خان هم هیچ وقت ادعای دسایس انگلیس را حین حمله او بر غزنی ننموده؛ اگر فرض کنیم که امان الله خان به این اندازه از دسایس انگلیس میترسید به کدام جرأت استقلال افغانستان را اعلان مینمود نه تنها استقلال را اعلان نمود بلکه خاک هند برتانوی در سه جبهه حمله را آغاز نمود. به کدام جرأت به باغی های هند برتانوی در قلمرو خود پناه میداد چطور میتوانست که مهاجرین مسلمان هند برتانوی را به خاک خود دعوت نمایند. به کدام اساس و به کدام جرأت از سرخ پوشان خان عبدالغفار خان حمایت مینمود. چطور میتوانست که با خطرناک ترین و قوی ترین دشمن انگلیس اتحاد شوروی طرح دوستی بیاندازد؟  (کیش شخصیت در تاریخ نګاری ص۱۲۴)

 

دې کی شک نشته چی نه یوازی زموږ د تاریخي پیښو په هکله بلکی په نړیواله سطحه په تاریخ لیکونو کی یو لړ زیات داسی مسايل سته چی د مؤرخینونو د اندونو د اختلاف ښکارندوی دي .

خو لوستونګی د مشخصو اسنادو ، شواهدو په پام کی نیولو سره د خپل عقل د ترازو په مرسته ترزیاته بریده کولای سی چی سم او ناسم سره بیل کړئ .

خو یولړ د نظر څښتنان په دې اند دي  چی  که څه هم  ځني کړني او پيښي د واقعیتونو سره تر یو حده سمون ولري ، خو ویل ئې نا مناسب او د ملی ګټو سره په ټګر کی ګڼي .

  ځکه نو دا کیسه را یاد سوه .

کیسه ( د واقعیت تر څنګ د مناسب توری نه ځایږي ) :

 

یو وخت د خوشحال خان کلیزه وه پوهانو او د نظر څښتنانو د خوشحال خان د ملی او بشري ټولنیزو مبارزو په هګله یو په بل پسی توصفی ویناوی وکړی .

 په پای کی د خان محمد ایوب خان اڅګزي د وینا نوبت را ورسیدی .

 

 مرحوم ایوب خان وویل تاسو خو ټولو د خوشحال خان هغه مثبتي او ښې خواوی بیان کړې اوس به یې نو زه د ده د شخصیت کمزوری او منفی اړخونه در ته روښانه  کړم .

 

 لنډه دا چی د خوشحال خان د  نیمګړتیاوو او ، اشتباهاتو او نورو منفی اړخونو په باب مفصله مقاله ولوستل او د خوشحال خان شخصیت یې دومره ټیټ کړ چی د سیمنار پر عمومی روحیې او حتا قطعنامه باندي یې هم تور سیوری وغوړوي .

 

وروسته دا خبره ولس مشر داود خان ته (چی د ایوب خان داسی نژدې ملګری ؤ او یو بل کورونو ته په هفته او میاشت کی ئی  تګ ، راتګ او مجلسونه سره کول ) ، ورسیدل .

 

بله ورځ چی خان ایوب خان داود خان ته د معمول سره سم ورغلی نو داود خان لومړی پوښتنه دا وه چی خان تا دا پرون په سیمنار کی د خوشحال خان په هکله ولی داسی ناوړه بیان کړی دی ؟

ایوب خان ورته وویل : چی خان  ما دا ټوله واقعیتونه وویل .

داود خان ځواب ورکړ : که واقعیتونه هم وه خو مناسبه نه وه .

 

خان په قهرسو ، پټو ئی ټکوهی او ځنی راو لاړ سو.  فقط دا یوه جمله یې ورته وویل : « د واقیت تر څنګ د مناسب توری زما په قاموس کی نسته » یعنی واقعیت هر وخت که مناسب وی او که نه باید وویل سئ .

نو په کتاب کی هم څوک یولړ زیات داسی مسائل لوستنلای سي ، چی د مناست یا نه مناسب د نظر پلویان سره بیل کړی .

 

ددی کتاب چی د چاپ ځای ، ډیزاین او تیراژ … یې معلوم نه دی خو یوازی دا لیکل سوی دی چی ناشر بنیاد جهانی ، د منځ پانګي څځه به یو څه د مشت نمونه خروار په توګه درسره شریک کړم :

د برتانیا د مداخلی د ردولو ادعا :

« یک تحلیلی که همه مدارک و استاد تاریخی را تحت الشعاع قرار داده همانا مداخلات خارجی، خصوصاً مداخلات هند برتانوی، در امور افغانستان است. این تحلیل بعد از شکست و سقوط امان الله خان از طرف طرفداران او و همچنان از طرف حامیان خارجی او خاصتاً حکومت اتحاد شوروی که به حمايه او حتى مداخله نظامی نمودند تبلیغ میشد. اذهان ساده مردم

افغانستان، که نه سواد کافی نه دسترسی به اسناد تاریخی و آرشیف ها داشتند و نه در کی از وقایع سیاسی محیط خود و خارج را داشتند، همه این تبلیغات را باور نمودند. به یک صدا گفتند که علت سقوط رژیم ملی امانی همانا مداخلات موذیانه حکومت برتانیه میباشند. در تبلیغات فوق، امان الله خان به حيث قهرمان آزادی افغانستان و دوستدار و عاشق ملت معرفی میشد و در مقابل او همه کسانیکه یا دست به شورش زده بودند و یا بعد ازو به قدرت رسیده بودند نماینده انگلیس خوانده میشدند.

 در حالیکه در باره مداخلات حکومت و مقامات انگلیس، که طبعاً باید دشمن امان الله خان میبودند، هیچ سند و مدرک چنان مداخلاتی وجود ندارد که باعث سقوط امان الله خان شده باشد » کیش شخصیت … ص ۲۰.

دغه راز په ګتاب کی په دې ټینګار سوی دی چی د اماني نهضت د سقوې اصلی عامل د ده نژدی دوستان او د اعتماد وړ کسان وه  د بیلګی په توګه لیکي :

« امان الله خان در ماه می ۱۹۲۷ به مزار شریف سفر نمود و در غیاب او علی احمد خان که والی کابل بود ،  شارژدافیر انگلستان باسيل جې گولډ را به خانه خود دعوت نموده بود

 و با او در مقابل امان الله خان از کودتا سخن رانده بود.

 علی احمد خان گفته بود که به زودی آدم های وطن پرست و دوستدار بریتانیا به قدرت خواهند رسید و اگر مداخله خارجی ها صورت نگیرد در مقابل امان الله خان کودتا کامیاب خواهد شد. گولد در یادداشت خود گفته بود که در زندگی خود هیچ وقت چنین دسیسه کاری را ملاقات ننموده که با چنان صراحت درباره دسیسه خود صحبت نماید. گولد علی احمد خان را تشویق نموده بود که به امان الله خان وفادار باشد . … »

Stewar p : 314

همدارنګه د امان الله خان او دده د ماینی ملکه  ثریا د بې ځایه خرڅونو په اړوند لیکي :

« رانلد ویلد که سفر امان الله خان و هیآت شان قدم به قدم تعقیب میکر مینویسد :

خانم همفریس ثریا را برای سودا خریدن به بازار برد. هر دوی آنها کوه های از قالین و جریب های از تکه های قیمتی برای پرده های قصور جلال آباد، پغمان و کابل خریدند یک عالم مبل ، تکه های ابریشمی و زردوزی را که اعلی ترین تکه ها بودند خریداری نمودند، و به طرف شرق فرستادند. زیرا کس نمیدانست که این پرده ها مبل چوکي و میزها و تکه های ابریشمی زر دوزی، بعد از رسیدن آنها به کابل به بسیار زودی طعمه آتش خواهد شد و شعله های آن در آسمان شرق زبانه خواهد کشید ….(۱)…»

 امان الله خان در تمام پایتختهای اروپا به غربای هر کشور هزار دالر هدیه نمود؛ و همراهان سفر او خریداری شخصی و حکومتی مینمودند.

 چیزیکه در خلال این سفرها به دست آمد همانا هدیه های حکومت های خارجی بودند که اکثراً وسایل نظامی میبودند. بطور مثال صدراعظم انگلستان اعلام نمود که او میخواهد افغانستان را یک کشور مقتدر ببیند. انگلستان به نوع توپ ها هدیه نمود که با هر نوع آن ۵۰۰ مرمی همراه بود.

 ۱Wild, Amanullah Ex king of Afghanistan p , 98

کیش شخصیت در تاریخ نگاری و تحلیل نگاری / ٨٦

د حجاب په هکله :

«امان الله خان اعلان نمود که در ظرف دو ماه چادری که در افغانستان پوشیده میشود باید از بین برده شود یک علتی که امان لله خان برای این اقدام خود ارایه نمود این بود که برقه خیمه مانند در کوچه ها و سرک های کابل، زنان را با خطر جسمانی مواجه میسازند امان الله خان افزود که اگر خانم ها حجاب میپوشند باید طرز ترک را رعایت نمایند که تنها نیم رخ خود را به یک دستمال میپوشانند.

البته پوشیدن این حجاب عصری اختیاری است. امان الله خان در ادامه گفتار خود گفت که حجاب در دین اسلام واجب نیست و روی خود را به طرف ثریا کرد و از او خواست که حجاب خود را براندازد.

ثریا پیشنهاد شوهر خود را قبول نمود و حجاب را از روی خود انداخت و از طرف زنانیکه در این لویه جرگه حضور داشتند با چک چک ها و هلهله استقبال شد. امان الله بعد ازین عمل بر ملاها حمله ور شد و آنها را جاهلان متعصب خواندند که غیر از عوامفریبی کار ندارند و جهالت و تعصب را تبلیغ مینمایند . (همان کتاب ص ۱۳۷ ).

امان الله خان در اخیر لویه جرگه در بیانیه خداحافظی خود گفت که حجاب را به اختیار مردم میگذارم. کسی که حجاب را دوست دارد حجاب بپوشد و کسی که حجاب را دوست ندارد باید به پوشیدن حجاب مجبور ساخته نه شود .»

کیش شخصیت در تاریخ نگاری و تحلیل نگاری / ۱۳۷

غلام نبي چرخي او د روسیی مرسته :

« فرار نمودن امان الله خان از کابل و گذاشتن تخت و تاج به برادر بزرگ خود عنایت الله خان تمام طرفداران اورا خصوصاً کسانیکه در خارج از کشور زندگی میکردند، حیران ساختند غلام نبی ،خان، که در این وقت سفیر افغانستان در مسکو بود از شوروی ها درخواست کمک نمود. ژرژ گیورگی آقابکوف، مامور شبکه جاسوسی اتحاد شوروی کی جی بی که دوبار، در سالهای ۱۹۲۴ و ۱۹۲۵، در افغانستان ماموریت داشت و خاطرات خود را پس از فرار نمودن به فرانسه در سال ۱۹۳۰ به چاپ رسانده، در عملیات غلام نبی خان چرخی در شمال افغانستان اشتراک ورزیده بود.

آقابکوف در خاطرات خود مینویسد که سازمان کی جی بی طرفدار بچه سقاء بود و استدلال میکرد که او از طبقه پایین جامعه پرولتاریا برخاسته و میتوان با کمک نمودن به او یک وقت در مقابل برتانیه کار گرفت. وزارت خارجه به این عقیده بود که چون بچه سقاء فقط مورد حمایت مردم شمال افغانستان قرار دارد لذا پس از چندی که بر سریر قدرت قرار گرفت بخاطر بسط نفوذ خود در ترکستان سیاست تجاوز کارانه ای نسبت به شوروی در پیش خواهد گرفت .

آقابکوف مینویسد در اجلاس پولیت بورو که یک شب با حضور استالین و غلام نبی خان و پریماکوف وابسته نظامی شوروی در افغانستان، تشکیل گردید، تصمیم گرفته شد که یک گروه از سربازان ارتش سرخ با لباس افغانی و به فرماندهی پریماکوف عازم افغانستان شوند.

 آنها بایستی مخفیانه از مرز عبور نموده و یکسره تا کابل بتازند و برای اینکه مشکلی در مسیر آنان بوجود نیاید بنا شد فرماندهی ظاهری این گروه با غلام نبی خان باشد تا از نفوذ خود در شمال افغانستان استفاده نماید .

چند هفته بعد این برنامه به ترتیب زیر به اجراء درآمد: یک روز صبح مردم شهر مرزی ترمز شاهد بودند که هواپیماهای شوروی

از فراز آمودریا بسوی پست مرزی پاتاگیسار پرواز نموده و بمحض اینکه مرزداران افغانی متوجه آنها شدند تمام آنها را با شلیک مسلسل از هوا پیما درو کردند و بلا فاصله بعد از آن یک گروه پیاده نظام ۸۰۰ نفری از ورزیده ترین واحد های مستقر در تاشکند از کنار آمودریا سربر آورده و در حالیکه همگی مسلح به مسلسل بودند همراه چند توپ به سمت مزار شریف به حرکت آمدند. این عده در بین راه چند دسته از نظامی های افغانی را که بر سر راهشان سبز شده بودند بضرب مسلسل و توپ از پا در آوردند.

در حومه مزار شریف در برابر آنها مقاومتهای صورت گرفت که فوراً خنثی شد و سربازان ارتش سرخ با لباس افغانی به آسانی اختیار شهر مزار شریف را در دست گرفتند تعداد کل تلفات افغانها از ابتدای شروع حمله به مرز تا تسخیر شهر مزار شریف در حدود دو هزار نفر برآورد میشد .

مجاهیدن بچه سقاء که بیشتر از پناهندگان ترکمن و بخارایی بودند در مشرق مزار شریف گرد آمدند تا از پیشرفت قوای غلام نبی خان به سمت کابل جلوگیری نمایند. غلام نبی خان نیز مردم مزار شریف و اطراف آنرا به دور خود جمع نمود و به همراه قوای سرخ بطرف شهر تاشقرغان حرکت نمود ..

در نزدیکی تاشقرغان این دو نیرو باهم برخورد کردند و پس از ۶ ساعت جنگ قوای بچه سقاء تارومار شده و در حالیکه حدود سه هزار کشته از آنها بر جای مانده بود فرار کردند. در نتیجه قوای ما و غلام نبی خان بدون زحمت و درگیری جدید با کمال سهولت شهر تاشقرغان را بدست گرفته و شروع به پیشروی به سوی خان آباد واقع در مشرق تاشقرغان نمودند.

در حالیکه این وقایع جریان داشت مسکو خبردار شد که امیر امان الله

خان ناگهان از مبارزه با بچه سقاء منصرف شده و از قندهار به هند گریخته است.

 که در نتیجه این کار عملیات قوای اعزامی ما هم بی ثمر ماند و کاری جز عقب نشینی برای غلام نبی خان باقی نماند. به دستور مسکو تمام سربازان ارتش سرخ نیز دست از جنگ کشیدند و همه آنها سه روز بعد در واحد های خود در خاک شوروی مستقر شدند.» آقا بکف، خاطرات ص ص ۲۰۴-۲۰۵

جای تعجب است که نویسنده های ممتازی چون محی الدین انیس هنوز هم به این عقیده بودند و تا اخر به این عقیده ماندند که درین حمله روس ها دخیل نیستند بلکه تمام عملیات از طرف غلام نبی خان چرخی رهبری میشود. محی الدین انیس مینگارد که آوازه حمله روس بر خاک افغانستان را بچه سقاء انداخته بود و بدان وسیله میخواست که مردم را بر ضد روس ها تحریک نموده و به این طریق غلام نبی خان را مواجه با شکست سازد. »

.

کیش شخصیت در تاریخ نگاری و تحلیل نگاری / ۱۳۱

 

 

دغه راز جهانی صاحب د تاریخی حوادثو د تحلیل په هکله د اسنادو او شواهدو پر وړاندی کولو باندي تینګار کوی او وائی چی یو شمیر زیات منورین د مرحوم عبار په شمول د دسیسی پر تیوری باندي باور څرګندوی .  Conspiracy Theory

 د مرحوم غبار (افغانستان در مسیر تاریخ جلد دوم ص ص ١٣-) متن په اړوند  لیکي :.

« مرحوم غبار، مانند بسیاری از منورین و نویسندگان کشور، در تحلیل های تاریخی خود معتقد به همه چیز Conspiracy Theory دسیسه

بوده است.

 این نوع تحلیلها بعضاً در موارد واقعات روز مره به درد مباحث میخورد؛ ولی در باره حوادث تاریخی و تحلیل نمودن آنها معمولاً ضرورت به اسناد و مدارک میداشته باشیم. حدس و گمان ما، هر چند معقول به نظر برسد، ولی اگر مبتنی بر اسناد معتبر نباشد به درد تحلیلهای

حوادث و متون تاریخی نمیخورد. در متن فوق مرحوم غبار میبینیم که همه حوادث، طبق یک پلان سنجیده شده، که مطلب از پلان گذار باید که انگلیس باشد، به پیش میرود. ولی در زمینه هیچ نوع سند ارایه نشده است. بناءً ما مجبور به قبول نمودن آنها نیستیم و به هیچ صورت به آن تمسک ورزیده نمیتوانیم. حتی مورخین اتحاد شوروی که در تحلیلهای خود طرفدار سرسخت امان الله خان هستند مداخلات انگلیس ها را رد مینمایند.

ولادیمیر بویکو مینویسد که برتانیه در سالهای ۱۹۲۸ و ۱۹۲۹، که سالهای مشکلات بزرگ افغانستان بود با معقولیت تمام موقف بیطرفی اختیار نمود. و درباره این موقف برتانیه مینویسد که تمام بیانیه های سیاستمداران افغانستان و شوروی که بر ضد مداخله های انگلیس مینمودند، بر پایه گمان های بی اساس و یا تحریف اطلاعات آگاهانه استوار بودند (۱).

یکی ازین موضوعات تبلیغاتی مسله اشتراک جاسوس مشهور برتانیه تی ای لارنس. Lawrence… در شورشهای قبایل سمت جنوبی کشور است.

 ارنولد فلیچر مینویسد که لارنس در بحبوحه جنگ های داخلی افغانستان در وزیریستان جنوبی به علاقه وانه سفر نموده بود و در آنجا در یک دفتر به حیث تایپیست اجرای وظیفه مینمود افغانها در این موضوع هیچ شک نداشت که لارنس برای ماموریت مخفی جاسوسی و استفاده نمودن از شورش های افغانستان در این علاقه پنهان شده است. فلیچر مینگارد که قربانی این آوازه ها یک ملای بد بخت به نام سید پیر کرم شاه گردید. » *

بویکو ، دولت و اپوزیسیون در افغانستان، ص ۱۵۳(۱)

 

*جهانی همدغه کتاب ۱۴۴ مخ

دا څلورسوه اتویشت مخه کتاب یو لړ زیات د وستلو وړ مطالب لری چی د کتاب پېژندنی په دی تنګ او لنډ چوکاټ کی نه ځایږی .ځکه می نو یوازی ځني بللګی در سره شریکی کړی دی .

 په پای کی ( قضاوت های ما از حوادث) تر عنوان لاندی دا هم لیکل سوی دي :

«متأسفانه اکثر قضاوتهای منورین و مورخین و نویسندههای ما تحت تأثیر افکار و نظریات چپی به رشته تحریر آمده که آن هم اكثرا محصول تبلیغات دوامدار اتحاد شوروی بوده است.

 مثلاً اگر نادرخان کدام ،وقتی با کدام افسر انگلیسی ملاقات نموده است و یا یا از انگلیس ها کدام تلگرامی دریافت نموده و یا کمکی از انگلیسی ها بدست آورده برای اثبات جاسوس بودن و مزدور بودن او کافی است. مگر بالمقابل، اگر غلام نبی خان چرخی با قوای نظامی اتحاد شوروی بر خاک افغانستان حمله مینماید.و هزاران افغان بیگناه و آدمهای ملکی را به قتل میرساند و شهرهای مزار شریف و شبرغان را به کمک و قومانده مستقیم روسها و منظوری دیکتاتور ستالین اشغال مینماید یک وطن پرست واقعی خوانده میشود و تا امروز از او

به مثابه شهدای قهرمان کشور تجلیل بعمل می آید.

در حالیکه اگر غلام نبی خان چرخی در آن عملیات نظامی به کامیابی میرسید و امان الله خان بارد فرار نمی نمود افغانستان بیش از ۹۰ سال قبل به سرنوشت بخارا دچار میش و اگر در نتیجه آن عملیات روسها امان الله خان به قدرت میرسید شــ ببرک کارمل وقت خود میبود.

چون ستالین ملانصرالدین نبود که افغانستان برای غلام نبی خان و امان الله خان میگرفت و با هر دوی آنها خداحا نموده به ماسکو بر میگشت.

کیش شخصیت در تاریخ نگاری و تحلیل نگاری / ۳۳۰

په تنیجه کی باید ووایو چی که موږ غواړو د خپل تېر تاریخ د پېښو په اړه سمه او بې‌طرفه قضاوت وکړو، نو باید  دکورنیو تاریخ پواهانو د خپل وخت عینی شاهیدانو د اندونو تار څنګ د هغو اسنادو او مدارکو تحلیل او خېړنه هیره نه کړو چې د روسیې، برتانیې او نورو ځایونو په ارشیفونو کې موجود دي.

 یعني یوازی او یوازی د کورنیو مورخنو او لیکوالانو پر قضاوتونو بسنه ونه کړو.

ځکه ځینو کسانو د تاریخي پېښو په ارزونه کې د بې‌طرفۍ اصل هېر کړی او خپل یو اړخیز احساسات یې څرګند کړي دي.

ومن الله توفیق

زمری محقق کوپنهاګن ۱۸/۹/۲۰۲۶

د پښتو او دري د لیکلاري سمون او یو والي

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: