نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار

نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار

د معاصر افغانستان د تاریخي دورو ګډ درس:

د عقلانیت، اعتدال او ملي همپالنې په رڼا کې

تاریخ؛ د ملامتۍ محکمه که د راتلونکي مشعل؟

تاریخ یوازې د تېرو پېښو مجموعه، د پاچاهانو او ولسمشرانو نوملړ، د جګړو تقویم او یا د مړو او ورکو شویو انسانانو شمېر نه دی. تاریخ د یوه ملت ګډه حافظه، د هغه د بریاوو او ناکامیو تجربه، د سیاسي شعور هنداره او د راتلونکي لپاره د فکر یوه ستره سرچینه ده.

ملتونه هغه وخت له خپل تاریخ څخه ګټه اخلي چې تاریخ د انتقام، نفرت او قومي ملامتۍ له زندانه وباسي او د تحلیل، عبرت، عقلانیت او ځان‌پېژندنې په وسیله یې ولولي.

که تاریخ یوازې د دې لپاره وکارول شي چې څوک پکې «مجرم» او څوک «معصوم» ثابت کړو، نو تاریخ به د راتلونکي د جوړولو پر ځای د تېر وخت د جګړې دوام وي.

که تاریخ په ړندو ستاینو او اتل‌جوړولو کې ولولو، نو د زده‌کړې پر ځای به ترې افسانه جوړه کړو.

خو که تاریخ له قومي، ژبني، سمتي، حزبي او ایډیالوژیکو عینکو څخه لږ پورته، د عقل، تاریخي نقد او انساني تجربو په رڼا کې مطالعه کړو، نو هره دوره به موږ ته یوه پوښتنه وړاندې کړي:

څه شی موږ بریالي کړو؟
څه شی موږ مات کړو؟
څه مو زده کړل؟
او کومه تېروتنه چې باید  بیا تکرار نه کړو؟

د معاصر افغانستان نږدې پنځه لسیزې په همدې مانا زموږ لپاره د تاریخ یو لوی پوهنتون دی؛ داسې پوهنتون چې فیس یې د نسلونو وینې، او امتحانونه یې د ملت دردونه وو.

له ایډیالوژیکو انقلابونو، کورنیو جګړو، جهادي مقاومتونو، سخت مرکزي نظمونو، قومي او سیمه‌ییزو رقابتونو، نړیوالو مداخلو، جمهوري تجربو او بیا د مرکزي او دیني حاکمیت تر بیا ټینګښت پورې، افغانستان د بېلابېلو سیاسي او فکري تجربو له لارې تېر شوی دی.

خو د دې ټولو تجربو تر شا یو ګډ درس ورو ورو څرګندېږي:

نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار.

منځنۍ لار څه معنا لري؟

«منځنۍ لار» د بې‌اصولۍ، بې‌طرفۍ، کمزورۍ یا د حق او باطل ترمنځ د توپیر نه کولو معنا نه لري.

اعتدال دا نه دی چې د عدالت او ظلم، علم او جهل، قانون او بې‌قانونۍ، امنیت او ناامنۍ، کرامت او سپکاوي ترمنځ یو شان دریځ ونیسو.

اعتدال دا دی چې اصول ولرو، خو په تطبیق کې عقل ولرو؛ ارزښتونه ولرو، خو له واقعیتونو سترګې پټې نه کړو؛ هویت ولرو، خو د بل هویت نفی کړو؛ دین ولرو، خو افراط ونه کړو؛ پرمختګ وغواړو، خو له خپلو ټولنیزو ریښو بېل نه شو.

منځنۍ لار په حقیقت کې د توازن فلسفه ده.

دا هغه نقطه ده چې:

هویت او نړیوالتوب سره نه جنګېږي؛
دین او عقل یو د بل دښمن نه ګڼل کېږي؛
سنت او نوښت د متقابل نفی پر ځای د انتخاب او اصلاح په چوکاټ کې ارزول کېږي؛
امنیت او عدالت یو د بل بدیل نه، بلکې یو د بل مکمل ګڼل کېږي؛
ملي یووالی او بېلابېل کلتورونه د یو بل پر ضد نه دي؛

خپلواکي او له نړۍ سره اړیکې هم د یو بل مخالفې نه دي.

همدا د افغانستان لپاره اړینه منځنۍ لار ده.

د نظامونو د ارزونې واحد ملي معیار

د افغانستان د تاریخ په تحلیل کې تر ټولو لویه تېروتنه دا ده چې هر څوک خپل خوښ نظام په بشپړ ډول «حق» او خپل ناخوښ نظام په بشپړ ډول «باطل» ګڼي.

دا ډول تحلیل علمي نه دی.

هیڅ سیاسي نظام یوازې د شعار له مخې نه سنجول کېږي.

د یوه نظام ارزونه باید د هغه د ادعاوو نه، بلکې د پایلو پر بنسټ وشي.

موږ باید د هر نظام په اړه وپوښتو:

– ایا امنیت یې تأمین کړ؟

ایا عام وګړي له خپل ژوند، مال، کورنۍ او راتلونکي څخه د وېرې له حالت څخه راوتلي وو؟

– ایا عدالت یې تأمین کړ؟

ایا قانون د ټولو لپاره یو شان و، که د قدرت، قوم، ډلې او مقام له مخې توپیر درلود؟

– ایا د انسان کرامت یې خوندي کړ؟

ایا انسان یوازې د نظام وسیله و، که خپله د ارزښت وړ موجود ګڼل کېده؟

– ایا ملي مشارکت موجود و؟

ایا د هېواد بېلابېل قومونه، ژبې، سیمې، ټولنیز قشرونه او فکري جریانونه ځان د نظام برخه ګڼلای شول؟

– ایا له دین او فرهنګ سره یې متوازن تعامل درلود؟

ایا د خلکو له عقیدو او فرهنګي واقعیتونو سره یې جګړه کوله، که یې له هغوی څخه د ټولنیز ثبات او اخلاقو سرچینه جوړه کړه؟

– ایا علم، تعلیم او اقتصادي پرمختګ ته یې زمینه برابره کړه؟

ایا نسلونه یې د زده‌کړې، کار، تولید او پرمختګ پر لور بوتلل؟

– ایا ملي یووالی یې پیاوړی کړ؟

ایا د قومونو، ژبو او سیمو ترمنځ یې د ګډ ژوند فضا پراخه کړه، که یې اختلافونه ژور کړل؟

– ایا ملي حاکمیت او خپلواکي یې خوندي کړه؟

ایا د افغانستان مهمې پرېکړې د افغانانو په اراده کې ریښه لرله، که د بهرنیو قدرتونو نفوذ پرې غالب و؟

– ایا د راتلونکي لپاره یې سالم بنسټ پرېښود؟

دا تر ټولو مهمه پوښتنه ده.

ځکه یو نظام ښايي نن یو څه جوړ کړي، خو که سبا یې ټول جوړښت ونړېږي، باید د هغه د پایښت په اړه جدي پوښتنه وشي.

د خلق او پرچم په دوره کې اصلاح وه که په زور بدلون؟

د ۱۹۷۸ ز کال سیاسي بدلون د افغانستان په معاصر تاریخ کې یو له هغو پېښو څخه و چې د دولت، ټولنې او سیاسي فکر ترمنځ یې ژور واټن رامنځته کړ.

د دې دورې له یوې خوا د ټولنیز بدلون، اصلاح، عصري کولو، د ښځو د وضعیت د ښه کولو، تعلیم او اقتصادي تحول مفکورې مطرح شوې.

خو له بلې خوا، د اصلاح د تطبیق طریقه، چټکتیا، سیاسي زور، له دودیزو ټولنیزو جوړښتونو سره ناسازګاري، د مخالفتونو سخت ځپل او د ټولنې د پراخو برخو د سیاسي او فرهنګي حساسیتونو کم ارزول، د بحران زمینه پراخه کړه.

دلته باید د تاریخ یو مهم درس واخلو:

ښه هدف تل د سمې پایلې ضمانت نه کوي.

که اصلاح د ټولنې له واقعیت، فرهنګ، دیني احساساتو، تاریخي حافظې او اجتماعي جوړښتونو سره هېڅ اړیکه ونه لري، نو اصلاح له «بدلون» څخه «تحمیل» ته اوړي.

له بلې خوا، دا هم باید ومنل شي چې د ټولنې هر پخوانی دود په خپله د اصلاح وړ نه دی.

نو اصلي پوښتنه دا ده:

څنګه بدلون راولو، خو ټولنې ته زیان ونه رسوو؛ او څنګه خپل دود وساتو، خو د پرمختګ مخه هم ونه نیسو؟

ځواب یې منځنۍ لار ده.

اصلاح باید له ټولنې سره په خبرو او سلا وشي، نه دا چې په زور پر ټولنه وتپل شي.

د مجاهدینو دوره د خپلواکۍ ستره تجربه او د دولتدارۍ لویه پوښتنه

د شوروي یرغل پر وړاندې د افغانانو مقاومت د معاصر افغانستان له مهمو تاریخي تجربو څخه دی.

په دې دوره کې د افغانستان د بېلابېلو سیمو او ټولنیزو قشرونو ګڼو خلکو د جګړې، قربانۍ او مهاجرت سختې بیې ورکړې.

د دې مقاومت په ارزونه کې باید نه تاریخي قربانۍ له پامه وغورځول شي او نه وروسته رامنځته شوې ستونزې.

د بهرني اشغال پر وړاندې مقاومت یوه تاریخي تجربه وه؛ خو د یوه ګډ دولت جوړول بله، لا پېچلې تجربه وه.

کله چې بهرنی دښمن کمزوری شو، هغه ګډ هدف چې بېلابېل جریانونه یې سره راټول کړي وو، کم‌رنګ شو.

له همدې ځایه د واک، قدرت، سیمو او سیاسي نفوذ پر سر رقابتونه زیات شول.

د بهرني دښمن پر وړاندې یووالی د ملي دولت د جوړولو له هنر سره یو شان نه دی.

جګړه زړورتیا غواړي؛ خو دولتداري تر زړورتیا زیات پوهه، حوصله، قانون، مشارکت، مصالحه، د واک مهار او د اختلاف منلو فرهنګ غواړي.

د طالبانو لومړۍ دوره امنیت او نظم، خو د ټولنیز توازن ستونزه

د ۱۹۹۰مو کلونو په منځ کې افغانستان د کورنیو جګړو، پاټک سالارۍ، پراخې ناامنۍ او د دولت د کمزورتیا له سخت حالت سره مخ و.

په همدې فضا کې د طالبانو ظهور د نظم، امنیت او مرکزي واک غوښتنې ته د یوې پراخې ټولنیزې اړتیا په توګه هم وکتل شو.

د دې دورې یو مهم واقعیت دا و چې د افغانستان په ډېرو سیمو کې د جګړه‌ییزې بې‌نظمۍ پر ځای د امنیت او مرکزي اقتدار احساس رامنځته شو.

خو د نظام د پایښت لپاره یوازې امنیت بسنه نه کوي.

د افغانستان د ټولنیز تنوع، سیاسي مشارکت، نړیوال تعامل، تعلیم، اقتصادي پراختیا او د فردي او ټولنیزو حقونو په اړه جدي پوښتنې موجودې وې.

امنیت د دولت لومړی شرط دی، خو وروستی هدف نه دی.

امنیت باید د داسې نظام بنسټ وي چې له هغه وروسته عدالت، تعلیم، اقتصاد، مشارکت، ثبات او د خلکو کرامت هم پیاوړی شي.

د ۲۰۰۱–۲۰۲۱ جمهوریت فرصتونه، لاسته راوړنې او بنسټیزې نیمګړتیاوې

د ۲۰۰۱ کال وروسته افغانستان یو نوی سیاسي فصل پیل کړ.

اساسي قانون، ټاکنې، رسنۍ، مدني فعالیتونه، د تعلیم پراختیا، نړیوالې اړیکې، بنسټیزې پروژې او د دولتدارۍ نوې ادارې د دې دورې له مهمو تجربو څخه وې.

په ځانګړي ډول د تعلیم، رسنیو، مخابراتو، روغتیا، ښاري ژوند او نړیوال تعامل په برخو کې داسې بدلونونه راغلل چې د افغانستان د میلیونونو خلکو پر ورځني ژوند یې اغېز وکړ.

خو د دې دورې ستونزې هم ژورې وې:

ژور فساد، کمزورې ادارې، د قانون نیمګړی تطبیق، ټاکنیزې شخړې، د قدرت شخصي کول، د بهرني تمویل پر دوام زیات اتکا، د کلیو او مرکز ترمنځ واټن، د یوې ځانګړې ډلې او سیمې له قانون پورته واک، د امنیتي بنسټونو د پایښت ستونزې او د سیاسي مشروعیت بحران.

دلته بیا د منځنۍ لارې درس څرګندېږي.

نه باید ټول جمهوریت یوازې په فساد او ناکامۍ کې خلاصه کړو، او نه باید د هغه ټولې نیمګړتیاوې د شعارونو تر سیوري لاندې پټې کړو.

هره دوره باید د خپلو لاسته راوړنو او ناکامیو دواړو له مخې وارزول شي.

له نړۍ څخه مرسته اخیستل ضعف نه دی؛ خو د خپل دولت، اقتصاد، ادارو او سیاسي مشروعیت بنسټ پر بهرني ملاتړ درول خطرناک دي.

د ۲۰۲۱ کال وروسته دوره د واک ټینګښت او د جامع ثبات ازموینه

له ۲۰۲۱ کال وروسته افغانستان یو ځل بیا د سیاسي جوړښت په ژور بدلون ته ننوت.

د بهرنیو ځواکونو وتل، د پخواني جمهوریت سقوط او د طالبانو بیا واکمنېدل د معاصر افغانستان په تاریخ کې یو ستر بدلون و.

په دې دوره کې د امنیت، مرکزي حاکمیت او د جګړه‌ییزو جبهاتو د کمېدو مسئله د خلکو د ژوند پر وضعیت مهم اغېز لري.

خو د هر نظام په څېر دلته هم د پایښت اساسي پوښتنې شته:

ایا امنیت په دوامدارو بنسټونو بدلېدای شي؟

ایا اقتصادي وده رامنځته کېدای شي؟

ایا تعلیم د ټول ملت د ظرفیت مطابق پراخېدای شي؟

ایا د افغانستان ټول قومونه، سیمې او ټولنیز قشرونه ځان د دولت په جوړښت کې شریک احساسولای شي؟

ایا له نړۍ سره داسې متوازن تعامل رامنځته کېدای شي چې نه ملي حاکمیت زیانمن کړي او نه افغانستان په نړیوال انزوا کې وساتي؟

ایا د ښځو او نارینه‌وو د تعلیم، کار او ټولنیز ظرفیت مسئله د افغانستان له دیني، فرهنګي او ملي واقعیتونو سره په داسې متوازن حل کې تنظیمېدای شي چې هم د ټولنې ارزښتونه خوندي کړي او هم د هېواد د علمي او اقتصادي ظرفیت دروازې پرانیستې وساتي؟

دا پوښتنې یوازې د یوه سیاسي جریان پوښتنې نه دي.

دا د افغانستان د راتلونکي پوښتنې دي.

د ټولو دورو څخه ګډ ترلاسه شوی درس

که د معاصر افغانستان دا بېلابېلې تجربې یو ځای تحلیل کړو، نو داسې ښکاري چې زموږ ستونزه یوازې د نظامونو په نومونو کې نه وه.

زموږ ستونزه په ډېرو مواردو کې د افراط، انحصار، تحمیل، بې‌باورۍ، کمزورې ادارې، بهرني اتکا او د ملي اجماع د نشتوالي او د افغانیت په نه شتون کې وه.

له همدې امله زموږ د تاریخ اصلي درس باید د «فلاني نظام ښه و، فلانی بد و» په ساده جمله کې خلاصه نه شي.

اصلي درس دا دی:

په زور راوستل شوې اصلاح دوام نه کوي.

د قانون خلاف مقاومت دولت نه شي جوړولای.

امنیت پرته له عدالت نیمګړی دی.

عدالت پرته له امنیت کمزوری دی.

دین پرته له اخلاقو د سیاست وسیله کېدای شي.

سیاست پرته له اخلاقو د قدرت جګړه ګرځي.

مډرنیزم پرته له ټولنیزې ریښې تحمیلي کېږي.

سنت پرته له نقد څخه د پرمختګ خنډ ګرځېدای شي.

بهرنی ملاتړ ګټور کېدای شي، خو ملي اراده نه شي بدلولای.

ملي خپلواکي پرته له علم او اقتصادي توان څخه نیمګړې ده.

قومي هویت د ملي یووالي دښمن نه دی؛ قومي انحصار یې دښمن دی.

اختلاف د ملت دښمن نه دی؛ د اختلاف د حل ناتواني د ملت دښمنه ده.

د افغانستان د ستونزې قومي، ژبني او سمتي تعبیر باید له مطلق‌ګرایۍ وژغورل شي

د افغانستان د وروستیو پنځو لسیزو جګړو ته ځینې خلک یوازې قومي تعبیر ورکوي.

ځینې یې یوازې ژبنی یا فرهنګي تعبیر بولي.

ځینې یې یوازې د طبقاتي او ټولنیزې شخړې په توګه تشریح کوي.

ځینې یې یوازې د دیني جګړې په توګه ویني.

ځینې بیا ټول مسئولیت پر بهرنیو قدرتونو اچوي.

او ځینې نور بیا ټول مسئولیت پر افغانانو.

خو تاریخ تر دې ډېر پېچلی دی.

افغانستان د داخلي او بهرنیو عواملو د متقابل اغېز په پایله کې له بحرانونو تېر شوی دی.

نه باید داخلي مسئولیتونه له پامه وغورځوو او نه بهرني عوامل.

نه باید قومي او فرهنګي عوامل انکار کړو، او نه یې د ټول تاریخ یوازینی علت وبولو.

نه باید دیني عوامل کم ارزښته وګڼو، او نه د هرې سیاسي جګړې ټول علت دین وبولو.

د تاریخ علم له موږ څخه د ساده شعار پر ځای څو اړخیز فکر غواړي.

ملي همپالنه؛ د یو شان کېدو پر ځای د ګډ ژوند فلسفه

ملي یووالی دا نه دی چې پښتون خپله پښتونولي هېره کړي.

نه دا چې تاجک خپل فرهنګي شناخت پرېږدي.

نه دا چې هزاره خپل تاریخي حافظه له منځه یوسي.

نه دا چې ازبک، ترکمن، بلوچ، پشه‌یي، نورستاني، ایماق، سکهـ او هندو او نورې ټولنې خپل ځانګړي فرهنګي خصوصیات له لاسه ورکړي.

ملي یووالی د تنوع د له منځه وړلو نوم نه دی؛ د تنوع د ګډ مدیریت نوم دی.

موږ داسې افغانستان ته اړتیا لرو چې یو انسان وکولای شي ووایي:

«زه د خپلې ژبې، قوم او فرهنګ درناوی کوم، خو د بل افغان د ژبې، قوم او فرهنګ د سپکاوي لپاره یې نه کاروم.»

دا د ملي همپالنې تر ټولو سالمه بڼه ده.

ژبه باید د هویت پل وي، نه د شخړې مورچل

پښتو، دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌یي، نورستاني او نورې ژبې د افغانستان د فرهنګي وجود بېلابېلې څانګې دي.

د یوې ژبې وده د بلې ژبې د کمزورتیا معنا نه لري.

که د پښتو ادبیات وده کوي، ټول افغانستان غني کېږي.

که د دري علمي او ادبي میراث ساتل کېږي، افغانستان غني کېږي.

که د نورو ژبو فرهنګي میراثونه ثبت، تدریس او وده ورکول کېږي، افغانستان لا غني کېږي.

ژبه باید د سیاسي واک د وېش وسیله نه، بلکې د فرهنګي شتمنۍ وسیله وي.

دین، عقل او اعتدال

افغانستان د یوه ژور دیني او فرهنګي ټولنیز جوړښت خاوند دی.

له همدې امله نه شي کېدای چې د افغانستان د راتلونکي په اړه بحث له دیني واقعیت څخه سترګې پټې کړي.

خو دیني ارزښتونو ته درناوی دا معنا نه لري چې هره سیاسي پرېکړه باید له نیوکې، عقل او علمه پورته وګڼل شي.

په همدې ډول، عقلانیت هم دا معنا نه لري چې د خلکو دیني احساسات، تاریخي حافظه او فرهنګي ارزښتونه باید له منځه یووړل شي.

د افغانستان اړتیا دا ده چې:

دین له اخلاقو سره، عقل له علم سره، سیاست له عدالت سره، او دولت له مسئولیت سره یو ځای شي.

دا د اعتدال یوه مهمه بڼه ده.

علم؛ د راتلونکي تر ټولو ستر ملي امنیت

د افغانستان راتلونکی یوازې په وسلو نه ساتل کېږي.

تر ټولو ستره ملي دفاع پوهه ده.

هغه هېواد چې علمي بنسټونه ولري، متخصصان ولري، تولید ولري، قوي اقتصاد ولري او د خپل نسل د فکر روزنه وکړي، د بهرني نفوذ پر وړاندې هم ډېر مقاومت لري.

له همدې امله:

ښوونځی یوازې ښوونځی نه دی؛ د ملت راتلونکی دی.

پوهنتون یوازې ودانۍ نه ده؛ د دولت د فکري ظرفیت کارخانه ده.

څېړونکی یوازې لیکوال نه دی؛ د ملت د ستونزو د حل یوه سرچینه ده.

استاد یوازې درس نه ورکوي؛ نسل جوړوي.

افغانستان باید له دې ذهنيت څخه ووځي چې «قدرت» یوازې په وسلې کې دی.

علم هم قدرت دی؛ اقتصاد هم قدرت دی؛ اخلاق هم قدرت دی؛ قانون هم قدرت دی؛ ملي یووالی هم قدرت دی.

ښځې او نارینه؛ د ټول ملت ګډ ظرفیت

د افغانستان د راتلونکي په اړه هره جدي ملي فلسفه باید دا حقیقت ومني چې د هېواد ټول انساني ظرفیت د راتلونکي د جوړولو لپاره اړتیا لري.

د ښځو تعلیم، روغتیا، اقتصادي ونډه او ټولنیز نقش باید د افغانستان د دیني، فرهنګي او ملي واقعیتونو په چوکاټ کې د عقلاني او متوازن بحث موضوع وي.

همدارنګه د نارینه‌وو، ځوانانو او ماشومانو د تعلیم او مسلکي روزنې مسئله هم د ملي راتلونکي اساسي موضوع ده.

افغانستان دومره بشري پانګه نه لري چې د ټولنې د کومې برخې استعداد بې‌ځایه پرېږدي.

هر استعداد چې د علم، کار او خدمت له لارې د وطن په جوړولو کې برخه اخلي، د ټول افغانستان پانګه ده.

بهرنی سیاست؛ نه انزوا، نه وابستګي

افغانستان نه شي کولای له نړۍ څخه په بشپړه توګه جلا ژوند وکړي.

اقتصاد، تجارت، روغتیا، تعلیم، ټکنالوژي، اقلیمي بدلون، مهاجرت او امنیت ټول له نړیوال نظام سره تړلي دي.

خو له نړۍ سره اړیکه باید د ملي حاکمیت په بیه نه وي.

له بلې خوا، «خپلواکي» هم باید د نړۍ څخه د انزوا په معنا تعبیر نه شي.

اصلي منځنۍ لار دا ده:

نه غلامانه وابستګي، نه ځان‌ساتونکی انزوا؛ بلکې باعزته، متوازن او د ملي ګټو پر بنسټ نړیوال تعامل.

د افغانستان لپاره د نوي ملي فکر اړتیا

افغانستان یوازې نوي سیاستوال نه غواړي؛ افغانستان نوی سیاسي فکر غواړي.

هغه فکر چې:

دښمن په هر مخالف کې ونه ویني.

خیانت په هر نقد کې ونه لټوي.

قوم په هره سیاسي مسئله کې د اصلي معیار په توګه ونه کاروي.

تاریخ د انتقام لپاره ونه کاروي.

دین د نفرت لپاره ونه کاروي.

ملي یووالی د تنوع د حذف په معنا ونه ګڼي.

پرمختګ د فرهنګي بې‌ریښې کېدو په معنا ونه ګڼي.

او خپلواکي د نړۍ څخه د انزوا په معنا ونه ګڼي.

موږ داسې ملي فکر ته اړتیا لرو چې په یوه جمله کې یې داسې بیانولای شو:

«خپلې ریښې وساته، خو د راتلونکي پر لور حرکت وکړه.»

د راتلونکي افغانستان لپاره د منځنۍ لارې له پاره څو بنسټیزې لارښوونې

که د معاصر تاریخ له ټولو تجربو څخه یو عملي ملي منشور او لارښود جوړوو، نو هغه باید پر لاندې اصولو ولاړ وي:

لومړی: امنیت د هرې ټولنې لومړنی شرط دی.

دویم: امنیت باید د عدالت، قانون او انساني کرامت سره مل وي.

درېیم: دولت باید د ټولو وګړو دولت وي، نه د یوې ډلې، قوم، سیمې یا فکري جریان شخصي ملکیت.

څلورم: دیني او فرهنګي ارزښتونو ته باید د ټولنې د مهمو ارزښتونو په توګه درناوی وشي.

پنځم: علم، تعلیم او څېړنه باید د ملي پالیسۍ په مرکز کې وي.

شپږم: اقتصادي ځان‌بسیا باید د سیاسي خپلواکۍ مهم بنسټ وګڼل شي.

اووم: د افغانستان ژبنۍ او قومي تنوع باید د ملي شتمنۍ په توګه مدیریت شي.

اتم: له نړۍ سره متوازن تعامل باید د ملي حاکمیت او ملي ګټو پر بنسټ وي.

نهم: هېڅ نظام باید له نقد او اصلاح څخه پورته ونه ګڼل شي.

لسم: هېڅ تاریخي شخصیت، ډله یا دوره باید نه په بشپړه توګه سپېڅلې وګڼل شي او نه په بشپړه توګه دقیقه.

یولسم: د تېرو جګړو قربانیان باید د قومي سیالۍ پر ځای د ګډ ملي درد په توګه یاد شي.

دولسم: راتلونکی نسل باید د پخوانیو دښمنیو وارث نه، بلکې د نوي افغانستان جوړوونکی وي.

پایله: نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار

د افغانستان د معاصر تاریخ نږدې پنځه لسیزې موږ ته یو ډېر دروند، خو ډېر ارزښتناک درس راکوي:

موږ هر ځل چې د یوې مفکورې، یوې ډلې، یوه شخصیت، یوه ایډیالوژۍ، یوه قومي روایت یا یوه سیاسي نسخې د مطلق حقیقت دعوه کړې، تاریخ موږ ته د هغې محدودیت راښودلی دی.

موږ هر ځل چې فکر کړی یوازې زور ستونزه حل کوي، بله ستونزه پیدا شوې.

هر ځل چې فکر مو کړی یوازې جګړه د حل لار ده، له جګړې وروسته مو د دولتدارۍ ستونزه مخې ته راغلې.

هر ځل چې مو فکر کړی یوازې امنیت بسنه کوي، د عدالت او مشارکت پوښتنه راولاړه شوې.

هر ځل چې مو فکر کړی یوازې مډرنیزم بس دی، د ټولنیز منښت مسئله مخې ته راغلې.

هر ځل چې مو فکر کړی یوازې دود او سنت بس دي، د پرمختګ او علم اړتیا راولاړه شوې.

هر ځل چې مو فکر کړی بهرنی ملاتړ زموږ ستونزې حلوي، د پایښت پوښتنه راولاړه شوې.

او هر ځل چې مو خپل ملي اختلافات د دښمنۍ تر کچې رسولې، د افغانستان ټول قوت مو کمزوری کړی دی.

نو شاید د دې ټولو تجربو ترمنځ تر ټولو لوی ګډ او مشترک درس همدا وي:

نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار.

منځنۍ لار یعنې:

نه له خپل هویت څخه تېښته، نه د بل هویت څخه انکار.

نه د دین پرېښودل، نه د دین په نوم افراط.

نه ړوند مډرنیزم، نه د تېر وخت زنداني کېدل.

نه بې‌حده مرکزي انحصار، نه بې‌مهاره ټوټه‌ټوټه کېدل.

نه پر بهرنیو تکیه، نه له نړۍ ځان ګوښه کول.

نه د قوم په نوم برتري، نه د قومونو د هویت انکار.

یوازې امنیت او شعارونه بسنه نه کوي؛ بلکې امنیت، عدالت، علم، اقتصاد، قانون او د خلکو ګډون ټول یو ځای اړین دي.

افغانستان نور د داسې تجربو د تکرار توان نه لري چې د یوه نسل خوب د بل نسل په ویر بدل کړي.

موږ داسې راتلونکي ته اړتیا لرو چې ماشوم یې د خپل پلار د جګړې په اړه نه، بلکې د خپل ښوونځي، پوهنتون، کار، علم، مصنوعي ځیرکتیا او راتلونکي په اړه فکر وکړي.

موږ داسې افغانستان ته اړتیا لرو چې په هغه کې د یوه افغان د عزت اندازه د هغه قوم، ژبې، سیمې او سیاسي تړاو نه، بلکې انسانیت، وړتیا، اخلاق، قانون او خدمت وي.

موږ داسې ملي شعور ته اړتیا لرو چې د وطن مینه د بل افغان له کرکې څخه جلا کړي.

او موږ داسې تاریخ‌لوستنې ته اړتیا لرو چې له تېرو څخه بتان نه، بصیرت جوړ کړي.

ځکه رژیمونه بدلېږي.

حکومتونه راځي او ځي.

ایډیالوژۍ زړېږي او نوې ایډیالوژۍ راټوکېږي.

قدرتونه کمزوري کېږي.

نړیوال اتحادونه بدلېږي.

خو افغانستان پاتې کېږي.

او تر افغانستان هم مهم، د افغانستان راتلونکی نسل پاتې کېږي.

همدا نسل به زموږ د نننیو پرېکړو پایلې په میراث وړي.

نو زموږ تاریخي او ملي مسئولیت دا نه دی چې یوازې د پرون په اړه بحث وکړو؛ بلکې دا دی چې له پرون څخه داسې سبق واخلو چې سبا د پرون تکرار نه وي.

د افغانستان د ژغورنې لار ښايي په یوه شعار کې راټوله شي:

نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار.

په فکر کې عقلانیت،
په سیاست کې عدالت،
په دین کې اعتدال،
په فرهنګ کې درناوی،
په اقتصاد کې تولید،
په علم کې پرمختګ،
په دولت کې قانون،
په ملي ژوند کې همپالنه،
او په نړیوال سیاست کې باعزته توازن.

دا یوازې یوه سیاسي نسخه نه ده.

دا د یوه دردمند ملت د نیمې پېړۍ د تجربې حاصل دی.

او که افغانستان غواړي له تېرې غمیزې څخه راتلونکې ته واوړي، نو ښايي تر ټولو لومړی باید له دې انتخاب سره مخامخ شي:

یا به د افراط او تفریط په تکراري دور کې پاتې کېږو،
یا به د عقل، اعتدال، عدالت او ملي همپالنې منځنۍ لار انتخابوو.

زموږ د راتلونکي نسل لپاره تر ټولو ستره ډالۍ به دا وي چې دوی ته یو داسې افغانستان وسپارو چې هویت لري، خو انزوا نه؛ دین لري، خو افراط نه؛ پرمختګ لري، خو بې‌ریښې کېدل نه؛ امنیت لري، خو بې‌عدالتي نه؛ تنوع لري، خو ټوټه‌ټوټه کېدل نه؛ او ملي یووالی لري، خو د چا د هویت د حذف په بیه نه.

نه افراط، نه تفریط؛ یوازې منځنۍ لار.

هنر؛ د ملت حافظه، د ټولنې ژبه او د افغانستان یوه هېره شوې اړتیا

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: