په افغانستان کې د سیاسي جریانونو او شخصیتونو د حذفولو د تکراري ناکامو سیاستونو بیا بیا تکرار

په افغانستان کې د سیاسي جریانونو او شخصیتونو د حذفولو د تکراري ناکامو سیاستونو بیا بیا تکرار

په افغانستان کې ملي تفاهم، سیاسي زغم،مشترک ملي سیاست او د ټولمنلي روایت ته جدي اړتیا

سریزه

د افغانستان د سیاسي تاریخ یوه تکرارېدونکې ځانګړنه د سیاسي واک د ترلاسه کولو او ساتلو لپاره د سیاسي مخالفینو د حذف، انکار، ځپلو او له سیاسي او ټولنیز ژوند څخه د ګوښه کولو هڅې دي. د افغانستان په بېلابېلو تاریخي پړاوونو کې د واکمنو کورنیو، سیاسي ګوندونو، تنظیمونو او حکومتونو له خوا د خپلو سیاسي مخالفینو د کمزوري کولو بېلابېلې تجربې ترسره شوې دي.

د دغو تجربو یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې ډېری وخت د واکمنو سیاسي ډلو له خوا د مخالف جریان د سیاسي نفوذ له منځه وړل د سیاسي ثبات او ملي یووالي د رامنځته کولو د یوې وسیلې په توګه ګڼل شوي دي؛ خو د سیاسي اختلافاتو د له منځه وړلو دا ډول هڅې تل د مطلوبو پایلو لامل نه دي شوې.

د افغانستان تاریخي تجربې دا پوښتنه راپورته کوي چې ایا د یوه سیاسي جریان، سیاسي شخصیت او د هغه د ټولنیزو پلویانو حذف کول په رښتیا شوني دي؟ او که د سیاسي مخالفینو د حذف پر ځای د هغوی سیاسي منل، د اختلافاتو مدیریت او د ګډو ملي ګټو پر محور د تفاهم رامنځته کول د سیاسي ستونزو د حل لپاره یوه بله لاره ده؟

دا موضوع یوازې تاریخي ارزښت نه لري، بلکې د افغانستان د اوسني او راتلونکي سیاسي ژوند له بنسټیزو مسئلو څخه هم ده.

لومړی: د سیاسي جریانونو د حذف سیاست او تاریخي واقعیت

سیاسي جریانونه یوازې د هغو مشرانو په شتون پورې محدود نه دي چې د واک په سر کې قرار لري. هر سیاسي جریان له ځانګړو فکري لیدلورو، ټولنیزو اړیکو، تاریخي تجربو، سیاسي پلویانو او کله ناکله له ژورو ټولنیزو ریښو سره تړاو لري.

له همدې امله، د یوه سیاسي مشر له واکه لرې کېدل په اتومات ډول د هغه د سیاسي افکارو، ټولنیز نفوذ او پلویانو د له منځه تلو معنا نه لري.

په سیاسي تاریخ کې د واک بدلون او د سیاسي جریانونو دوام دوه بېلابېل واقعیتونه دي. یو جریان ښايي له دولتي واک څخه لرې شي، خو د ټولنې په یوه برخه کې خپل فکري او سیاسي نفوذ وساتي. برعکس، ځینې جریانونه د خپلو داخلي اختلافاتو، ټولنیز ملاتړ د کمېدو او د سیاسي شرایطو د بدلون له امله په تدریجي ډول خپل نفوذ له لاسه ورکوي.

له همدې امله، د سیاسي جریانونو د پایښت او زوال عوامل باید د هغوی د ټولنیزو ریښو، فکري بنسټونو، سیاسي کړنو او تاریخي شرایطو په رڼا کې وڅېړل شي، نه یوازې د واکمنو ډلو د ارادې له مخې.

د یوه سیاسي جریان د حذفولو هڅه هغه مهال لا ډېرې ستونزې رامنځته کولای شي چې د هغه د پلویانو سیاسي، ټولنیز او مدني حقونه هم تر پښو لاندې شي. په داسې حالت کې سیاسي اختلافات د سیاسي سیالۍ له چوکاټه وځي او د ټولنیزو شخړو په بڼه راڅرګندېدای شي.

دویم: د افغانستان د سیاسي تاریخ مهمې تجربې

۱. د شاهي نظام او کورنیو واکمنیو تجربه

د افغانستان د شاهي نظام په اوږده تاریخ کې د واک د ساتلو، د مرکزي دولت د پیاوړتیا او د سیاسي مخالفینو د مدیریت بېلابېلې لارې کارول شوې دي. په ځانګړي ډول د امیر عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال د مرکزي واک د پراخولو هڅې له پوځي عملیاتو، د ځینو سیمه‌ییزو ځواکونو له ځپلو او د سیاسي او ټولنیزو جوړښتونو له بدلون سره مل وې.

د شاه امان الله له واک څه لرې کېدو وروسته د حذف سیاست سره مخ شو حتی چې تر دېرشو کلونو تبعید وروسته چې کله بهر کې وفات شو نو بېرته هېواد ته يي د مړي د راتګ مخنیوي هڅې شویدي.

د شاهي کورنۍ دننه هم د واک پر سر سیالۍ او اختلافات موجود وو. په ۱۹۷۳ کال کې محمد داوود خان د کودتا له لارې شاهي نظام پای ته ورساوه او جمهوریت یې اعلان کړ. دا بدلون وښوده چې د یوې اوږدې واکمنۍ تاریخي دوام هم د سیاسي تحولاتو مخه نه شي نیولای.

د دې تجربې یوه مهمه سیاسي پوښتنه دا ده چې ایا د سیاسي واک دوام یوازې د مرکزي ځواک په پیاوړتیا ترلاسه کېدای شي، که د ټولنې د بېلابېلو سیاسي او ټولنیزو برخو ګډون هم د دوامدار ثبات لپاره اړین دی؟

د شاهي نظام د پای ته رسېدو تجربه ښيي چې سیاسي نظامونه د تاریخي شرایطو، د واک د وېش او د ټولنیزو بدلونونو تر اغېز لاندې راځي. له همدې امله، د یوې واکمنې کورنۍ د تاریخي مقام درناوی او د هغې د سیاسي نظام د ارزونې مسئله باید له یو بل څخه جلا وڅېړل شي.

۲. د خلق دیموکراتیک ګوند تجربه

د خلق دیموکراتیک ګوند د واکمنۍ تجربه د افغانستان د معاصر سیاسي تاریخ له مهمو او اغېزناکو پړاوونو څخه ده.

په ۱۹۷۸ کال کې د ثور له کودتا وروسته دغه ګوند واک ته ورسېد. د ګوند د واکمنۍ په لومړیو کلونو کې د سیاسي مخالفینو پر وړاندې د پراخو ځپلو، نیونو او اعدامونو ترڅنګ، د ټولنې د دودونو او جوړښتونو په اړه د حکومت د ځینو سیاستونو پر وړاندې پراخ مقاومت رامنځته شو. د خلق او پرچم د ډلو ترمنځ داخلي سیالۍ هم د ګوند د سیاسي یووالي پر وړاندې جدي ننګونه وه.

وروسته د ډاکتر نجیب الله د واکمنۍ پر مهال د ملي پخلاینې سیاست اعلان شو. د دې سیاست موخه د جګړې د پای ته رسولو او د بېلابېلو سیاسي او پوځي لورو د یوځای کولو هڅه وه؛ خو د ګوند د کورنیو اختلافاتو، د تنظیمونو له لارې د ګاونډیو هېوادونو د جګړې د دوام سیاست او د شوروي اتحاد د مرستو د بندېدو په ګډون ګڼو عواملو د دې بهیر پر پایلو اغېز وکړ. په ۱۹۹۲ کال کې حکومت سقوط وکړ.

د دې پړاو د ارزونې پر مهال باید دوه مسئلې سره ګډې نه شي: یوه د حکومت د سیاسي او پوځي کړنو تاریخي ارزونه ده او بله د هغو وګړو د سیاسي او مدني حقونو مسئله ده چې له دغه جریان سره تړاو لري.

د یوه حکومت د کړنو نقد د هغو ټولو خلکو د ټولنیز او سیاسي حذف معنا نه لري چې په یوه تاریخي پړاو کې یې له هغه حکومت سره تړاو درلود.

۳. د تنظیمونو تجربه

د شوروي اتحاد له وتلو او په ۱۹۹۲ کال کې د پخواني حکومت له سقوط وروسته، د تنظیمونو بېلابېلې ډلې د سیاسي واک د ترلاسه کولو او د نوي نظام د جوړولو په بهیر کې ښکېل شول.

د سیاسي مشارکت او د ګډ حکومت د جوړولو لومړنۍ هڅې د تنظیمونو ترمنځ د واک د وېش، د سیاسي بې‌باورۍ او پوځي سیالیو له امله له جدي ستونزو سره مخ شوې. په کابل او نورو سیمو کې د تنظیمونو ترمنځ جګړو پراخې انساني او مادي زیانونه واړول.

دې تجربې یوه مهمه ځانګړنه دا وه چې د یوه سیاسي جریان د کمزوري کولو یا د واک د پراخولو هڅې په ډېرو مواردو کې له وسله‌والې سیالۍ سره مل شوې. د سیاسي اختلافاتو د سوله‌ییز مدیریت پر ځای د زور کارولو د دولت د بنسټونو پر کمزورتیا او د خلکو پر ورځني ژوند ژورې اغېزې وکړې.

د تنظیمونو د سیاسي تاریخ له مطالعې څخه څرګندېږي چې یوازې د یوه سیاسي جریان له واکه لرې کېدل د سیاسي ستونزو د حل لپاره بسنه نه کوي. د واک د وېش، د سیاسي مشروعیت او د اختلافاتو د مدیریت لپاره د منل شویو اصولو نشتوالی هم د شخړو د دوام یو مهم لامل کېدای شي.

۴. د طال بانو د واکمنۍ تجربه

طال بانو په ۱۹۹۶ کال کې کابل ونیو او خپله واکمني یې رامنځته کړه. د هغوی د واکمنۍ پر مهال د سیاسي مخالفینو د فعالیتونو پراخ محدودیتونه، د ښځو او نجونو پر حقونو بندیزونه او د ټولنیز ژوند پر بېلابېلو برخو سخت کنټرول د نظام له مهمو ځانګړنو څخه وو.

په ۲۰۰۱ کال کې د طال بانو د لومړۍ واکمنۍ له پای ته رسېدو وروسته، د نوي سیاسي نظام په جوړولو کې هم د ټولو سیاسي او وسله‌والو لورو د ګډون مسئله له ننګونو سره مخ وه. د بون د ۲۰۰۱ کال په سیاسي بهیر کې طال بان او ځینې نور مخالف لوري له خبرو اترو څخه بهر پاتې شول. په راتلونکو کلونو کې جګړې دوام وکړ او طال بان په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل.

دا تاریخي بهیر ښيي چې د یوه سیاسي ځواک پوځي ماتې یا له واکه لرې کېدل د هغه د سیاسي او فکري نفوذ د پای تضمین نه دی. همدارنګه، د سیاسي مخالفینو د ګډون محدودول د سولې د بهیر د دوام او د سیاسي جوړجاړي پر امکاناتو اغېز کولای شي.

د طال بانو د واکمنۍ د سیاستونو ارزونه او د هغوی د پلویانو د مدني حقونو درناوی دوه جلا موضوعات دي. د حکومتونو او سیاسي جریانونو د کړنو نقد باید د وګړو د ډله‌ییزې سزا یا د هغوی د انساني کرامت د انکار لامل نه شي.

درېیم: ولې د سیاسي مخالفینو د حذف سیاست دوامداره پایله نه لري؟

د افغانستان د سیاسي تاریخ د بېلابېلو پړاوونو له مطالعې څخه څو مهم ټکي ترلاسه کېدای شي.

۱. سیاسي افکار یوازې د سیاسي مشرانو په شتون پورې تړلي نه دي.

هر سیاسي جریان خپل فکري پلویان، تاریخي مخینه او ټولنیزې اړیکې لري. د یوه مشر وژل، تبعیدول یا له واکه لرې کول په خپله د هغه د افکارو د له منځه تلو معنا نه لري. خو دا هم باید په پام کې ونیول شي چې د هر جریان د دوام اندازه او د ټولنیز نفوذ کچه توپیر لري.

۲. سیاسي حذف د ټولنیز انحصار او بې‌باورۍ لامل کېدای شي.

کله چې سیاسي مخالفین له مشروع سیاسي مشارکت څخه محروم شي، د سیاسي بې‌باورۍ او د ټولنیزو اختلافاتو د ژورېدو احتمال زیاتېږي. که د اختلافاتو د حل لپاره سوله‌ییزې لارې موجودې نه وي، ځینې شخړې ښايي د تاوتریخوالي بڼه خپله کړي.

۳. تاریخي انکار د ګډ ملي روایت جوړول ستونزمنوي.

د افغانستان تاریخ له بېلابېلو سیاسي نظامونو، فکري جریانونو او ټولنیزو تجربو څخه جوړ دی. که د تاریخ یوه برخه یوازې د سیاسي اختلاف له امله له پامه وغورځول شي، د تاریخ بشپړ او متوازن درک ستونزمنېږي.

۴. سیاسي انحصار د مشارکت اړتیا نه شي له منځه وړلای.

د سیاسي واک بشپړ انحصار ممکن د یوې ډلې لپاره د لنډمهاله واکمنۍ زمینه برابره کړي؛ خو د اوږدمهاله سیاسي ثبات لپاره د ټولنې د بېلابېلو برخو مشروع غوښتنو ته پاملرنه هم اهمیت لري.

څلورم: د افغانستان د پرمختګ لپاره د یوه سیاسي جریان انحصار کافي نه دی

افغانستان له تاریخي پلوه د بېلابېلو ټولنیزو، کلتوري، ژبنیو او سیاسي جوړښتونو لرونکی هېواد دی. د دې جوړښتونو ترمنځ د سیاسي او ټولنیزو اړیکو مدیریت د دولت جوړونې له مهمو مسئلو څخه دی.

د افغانستان د پرمختګ، اقتصادي ودې، د دولتي بنسټونو د پیاوړتیا او د ټولنیز عدالت د تأمین په څېر سترې موخې د یوه فرد یا یوې ډلې له وړتیا او ارادې سره نه شي محدودېدای.

د ملي پرمختګ لپاره د پوهانو، متخصصینو، سوداګرو، مدني فعالانو، سیاسي جریانونو او د ټولنې د بېلابېلو برخو د ګډون اړتیا شته.

البته، ټول‌شموله سیاسي مشارکت د دې معنا نه لري چې د ټولو سیاسي جریانونو نظریات دې له یو بل سره یو شان وګڼل شي، یا دې د هغوی ټولې غوښتنې ومنل شي. د مشارکت اساسي مفهوم دا دی چې سیاسي اختلافات د منل شویو اصولو، قانوني لارو او سوله‌ییزو میکانیزمونو له لارې مدیریت شي.

پنځم: د افراطي نظریاتو، سیاسي حرص او استبدادي ذهنیت پر وړاندې د قانوني نظام اړتیا

د افغانستان د سیاسي ستونزو د حل لپاره یوازې د سیاسي مخالفینو منل بسنه نه کوي؛ بلکې د سیاسي واک د کارونې لپاره د روښانه او عادلانه اصولو شتون هم اړین دی.

افراطي نظریات، د واک نامحدود انحصار، تحمیلي سیاسي غوښتنې او د مخالفینو پر وړاندې تاوتریخوالی د یوه باثباته سیاسي نظام د جوړولو په لاره کې جدي خنډونه دي.

د دغو ستونزو د حل لپاره لاندې اصول اهمیت لري:

۱):د سیاسي واک د ترلاسه کولو او کارونې لپاره د روښانه او منل شویو اصولو رامنځته کول.

۲): د سیاسي مخالفینو د مشروع فعالیت او سوله‌ییزې نیوکې حق ته درناوی.

۳): د ټولو وګړو لپاره د قانون پر وړاندې د برابرۍ تأمین.

۴): د سیاسي اختلافاتو د حل لپاره د خبرو اترو او منځګړیتوب میکانیزمونو رامنځته کول.

۵): د سیاسي او ټولنیزو اختلافاتو د حل لپاره د زور پر ځای د قانون او سوله‌ییزو لارو کارول.

۶): د عامه شتمنیو او ملي بنسټونو د ساتنې لپاره د حساب ورکونې او روڼتیا پیاوړتیا.

د سیاسي جریانونو پر وړاندې د نیوکې حق باید خوندي وي، خو دا نیوکه باید د کرکې، ډله‌ییزې سزا، تکفیر او د خلکو د انساني کرامت د تر پښو لاندې کولو وسیله ونه ګرځي.

شپږم: د ګډو ملي روایتونو مالکیت د ټول ملت حق دی

د افغانستان د ګډ تاریخ په اړه یوه مهمه مسئله د ملي ویاړونو، تاریخي شخصیتونو او تاریخي لاسته راوړنو د مالکیت موضوع ده.

د یوه هېواد تاریخي شخصیتونه او لاسته راوړنې یوازې د یوه سیاسي جریان، یوې کورنۍ یا یوې ځانګړې ډلې پورې نه شي محدودېدای. د تاریخي شخصیتونو د سیاسي او فکري لیدلورو له منلو یا نه منلو سره سره، د هغوی تاریخي رول باید د مستندو شواهدو او متوازن تحلیل له مخې وارزول شي.

د افغانستان تاریخي میراث د بېلابېلو نسلونو او ټولنیزو ډلو د هڅو پایله ده. له همدې امله، د ملي تاریخ په اړه باید داسې روایت رامنځته شي چې تاریخي واقعیتونه پټ نه کړي، د سیاسي اختلافاتو له امله تاریخي شخصیتونه له تاریخه حذف نه کړي او د یوه فرد یا ډلې لپاره د ټول ملي میراث د ځانګړي مالکیت ادعا ونه مني.

ګډ ملي روایتونه هغه مهال د ټولنیز یووالي په پیاوړتیا کې مرسته کولای شي چې د هېواد د بېلابېلو ټولنیزو برخو تاریخي تجربې په کې په عادلانه او مستند ډول ځای پر ځای شي.

اووم: د سیاسي ستونزو د حل لپاره د ملي تفاهم اړتیا

د افغانستان ډېری اوږدمهاله ستونزې سیاسي اړخونه لري؛ له همدې امله، د سیاسي اختلافاتو د حل لپاره سیاسي تفاهم او د سوله‌ییز مشارکت زمینه برابرول مهم دي.

ملي تفاهم د دې معنا نه لري چې سیاسي مخالفین دې خپل ټول فکري اختلافات پرېږدي، بلکې معنا یې دا ده چې د اختلافاتو باوجود د ګډ ژوند او ګډو ملي ګټو پر سر توافق ته ورسېږي.

د ملي تفاهم لپاره څو اساسي شرطونه د یادولو وړ دي:

۱): د سیاسي مخالفینو د مشروع شتون منل.

۲): د سیاسي واک د انحصار پر ځای د حساب ورکوونکي او ټول‌شموله سیاسي نظام جوړول.

۳): د تاریخي اختلافاتو د حل لپاره د مستندو اسنادو، علمي څېړنو او رښتینې تاریخي ارزونې ملاتړ.

۴): د ټولنیزو ډلو ترمنځ د متقابل درناوي او باور پیاوړتیا.

۵): د سیاسي اختلافاتو د سوله‌ییز حل لپاره د خبرو اترو او ملي مشورې زمینه برابرول.

۶): د ټولو وګړو د اساسي حقونو او انساني کرامت درناوی.

د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه هر ډول تفاهم باید د ټولنې د بېلابېلو برخو مشروع اندېښنې په پام کې ونیسي. د داسې تفاهم دوام د روښانه اصولو، متقابل مسؤلیت او د عملي ژمنو پر پلي کېدو پورې تړلی دی.

خلاصه او لنډیز

د افغانستان د سیاسي تاریخ بېلابېلې تجربې د واک د بدلونونو، سیاسي انحصار، داخلي اختلافاتو، وسله‌والو شخړو او د ملي پخلاینې د هڅو بېلابېل اړخونه څرګندوي. د شاهي نظام له پای ته رسېدو څخه د خلق دیموکراتیک ګوند، مجاهدینو د تنظیمونو او د طالبانو د واکمنۍ تر تجربو پورې، د سیاسي واک د ترلاسه کولو او ساتلو بېلابېلو لارو د هېواد پر سیاسي او ټولنیز ژوند ژور اغېز کړی دی.

له دې تجربو څخه دا نه شو ویلای چې هر سیاسي جریان به تل خپل نفوذ وساتي، یا دا چې هر ډول سیاسي حذف به حتماً ناکام وي؛ خو تاریخي شواهد دا څرګندوي چې د سیاسي مخالفینو ځپل او له سیاسي مشارکت څخه د هغوی محرومول د تلپاتې سولې او ثبات تضمین نه شي کېدای.

د افغانستان د راتلونکي لپاره یوه مهمه مسئله دا ده چې سیاسي واک باید د ملي ګټو، قانون، حساب ورکولو او د خلکو د مشروع حقونو په چوکاټ کې تعریف شي. د سیاسي جریانونو د افکارو نقد، د حکومتونو د کړنو ارزونه او د تاریخي شخصیتونو علمي تحلیل باید د سیاسي او ټولنیز حذف له سیاست څخه جلا وي.

د یوه باثباته او پرمختللي افغانستان لپاره د ټولنې د بېلابېلو برخو ګډون، د سیاسي اختلافاتو سوله‌ییز مدیریت، د ګډو ملي روایتونو درناوی او د قانون پر وړاندې برابري د بحث وړ مهم اصول دي.

د مقالې اصلي پیغام

د افغانستان د سیاسي ستونزو حل د سیاسي مخالفینو په حذف، د تاریخي واقعیتونو په انکار او د واک په انحصار کې نه، بلکې د سیاسي اختلافاتو په سوله‌ییز مدیریت، د مشترکو ملي ګټو په پېژندلو او د ټولشموله سیاسي تفاهم په رامنځته کولو کې لټول کېدای شي. د افغانستان مشترک تاریخ د ټول ملت میراث دی، نه د کوم ځانګړي فرد یا سیاسي جریان شخصي ملکیت.

پای