د اسلام‌اباد پر سر د افغان ډرونونو الوتنه

د اسلام‌اباد پر سر د افغان ډرونونو الوتنه
د افغانستان ـ پاکستان په شخړه کې نوې مرحله او په جنوبي اسیا کې د مخنیوي د توازن بدلون

وروستي ډروني عملیات چې پاکستان کې د افغان اړخونو له لوري ترسره شوي بلل کېږي، ښايي د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ د امنیتي معادلو په بدلون کې یوه مهمه مرحله وي. دا مقاله د دغو تحولاتو ستراتیژیکې پایلې څېړي او تحلیلوي چې څنګه بدلېدونکې پوځي وړتیاوې، د سیمې د قدرتونو ګټې، او د پاکستان کورني امنیتي ستونزې ښايي په جنوبي اسیا کې د مخنیوي (Deterrence) توازن بدل کړي.
سریزه
د افغانستان او پاکستان ترمنځ وروستۍ ترینګلتیاوې د هغو ژورو جیوپولیټیک بدلونونو څرګندونه کوي چې په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د امریکا د وتلو وروسته رامنځته شول.
د څو لسیزو لپاره اسلام‌اباد ځان د افغان طالبانو ستراتیژیک ملاتړ کوونکی باله او دا خوځښت یې د افغانستان د سیاسي بهیرونو د اغېزمنولو او د سیمې په کچه د هند د نفوذ د مهارولو لپاره کاراوه.
خو کله چې طالبان بېرته په کابل کې واک ته ورسېدل، پایله یې برعکس راووتله. د داسې افغان حکومت رامنځته کېدل چې ځینې مشران یې مخکې په پاکستان کې بندیان شوي وو یا د ګوانتانامو په زندان کې ساتل شوي وو، د دواړو هېوادونو ترمنځ بې‌باوري نوره هم زیاته کړه.
ترینګلتیاوې هغه مهال لا پسې زیاتې شوې چې پاکستان پرله‌پسې تور ولګاوه چې تحریک طالبان پاکستان (TTP) له افغان خاورې فعالیت کوي. کابل بیا دا تورونه رد کړي او ټینګار یې کړی چې د TTP ستونزه تر ډېره د پاکستان کورنۍ امنیتي ستونزه ده.
ځینې شواهد ښيي چې د دغې ډلې زیات فعالیتونه د پاکستان د قبایلي سیمو دننه سرچینه اخلي، چې دا د دې ګواښ کورني اړخونه څرګندوي.
خو پاکستان د دغو کورنیو ستونزو د حل پر ځای څو ځله د افغانستان دننه پوځي بریدونه کړي دي. دا بریدونه د افغان حاکمیت د نقض او د نړیوالو اصولو د ماتولو په توګه سخت غندل شوي دي.
د ملګرو ملتونو او نړیوالو رسنیو لکه Associated Press راپورونه ښيي چې په ځینو دغو بریدونو کې ملکي تلفات هم اوښتي دي. له دې هم جنجالي دا ده چې دا عملیات ډېر لږ داسې شواهد وړاندې کوي چې ګواکې د TTP لوړپوړي مشران له منځه وړل شوي یا کومه ستراتیژیکه لاسته راوړنه ترلاسه شوې ده.
سره له دې چې نړیوال تمرکز اوس نورو بحرانونو ته اوښتی، خو د افغانستان او پاکستان سرحد ورځ تر بلې د یو خطرناک امنیتي کړکېچ پر لور روان دی چې کولای شي ټوله سیمه بې‌ثباته کړي.
سیمه‌ییز اړخونه: د ستراتیژیکو ګټو تداخل
په روان کړکېچ کې د افغان ډرونونو کارول یو مهم ستراتیژیک بدلون ګڼل کېږي.
افغانستان نور یوازې د نیابتي جګړو میدان نه ښکاري، بلکې ورو ورو داسې برېښي چې خپله هم د ستراتیژیک چاپېریال په جوړولو کې رول لوبوي.
په همدې مانا د ډرونونو کارول ښايي د هغه دودیز مخنیوي توازن د ماتېدو نښه وي چې کلونه یې د جنوبي اسیا امنیتي معادلې ټاکلې وې.
د کابل او اسلام‌اباد کړکېچ یوازې دوه‌اړخیزه موضوع نه ده؛ بلکې د سیمې لوی قدرتونه هم پکې خپلې ګټې لټوي.
چین
د پاکستان ثبات د چین لپاره د چین ـ پاکستان اقتصادي دهلېز (CPEC) له امنیت سره تړلی دی. دا پروژه د چین د “یو کمربند، یو سړک” نوښت مهمه برخه ده چې ګوادر له کاشغر سره نښلوي.
په پاکستان کې هر ډول لویه بې‌ثباتي د چین پانګونې، پروژې او کارکوونکي له خطر سره مخ کوي. همدارنګه بیجینګ اندېښنه لري چې بې‌ثباتي به د سنکیانګ سیمې ته خپره شي.
له همدې امله چین هڅه کوي د منځګړي رول ولوبوي او کړکېچ کم کړي.
هند
هند د دې وضعیت ارزونه په یوه پېچلي ستراتیژیک حساب سره کوي.
له یوې خوا د پاکستان داخلي ستونزې ښايي د هغه سیمه‌ییز ځواک کمزوری کړي؛ خو له بلې خوا شدید بې‌ثباتي ممکن نوي امنیتي خطرونه رامنځته کړي، لکه د وسله‌والو ډلو پراخېدل او په کشمیر کې د تاوتریخوالي زیاتېدل.
ایران
ایران هم له احتیاط سره وضعیت څاري. په افغانستان کې ناامني کولای شي د ایران ختیځو سرحدونو ته ستونزې راوړي؛ لکه د کډوالو زیاتوالی، د توندلارو ډلو پراخېدل، او د قاچاق زیاتېدل.
روسیه
روسیه بیا اندېښنه لري چې بې‌ثباتي به مرکزي اسیا ته خپره شي؛ هغه سیمه چې مسکو یې د خپل ستراتیژیک نفوذ برخه ګڼي.
که ناامني پراخه شي، نو هېوادونه لکه تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان به هم اغېزمن شي.
په ټوله کې دا وضعیت ښيي چې د افغانستان او پاکستان شخړه اوس یوازې دوه‌اړخیزه نه ده، بلکې د سیمې د قدرتونو د سیاسي او اقتصادي ګټو برخه ګرځېدلې ده.
د پاکستان ستراتیژیک انتخابونه
اسلام‌اباد اوس له امنیتي، سیاسي او اقتصادي فشارونو سره مخ دی چې د هغه د تصمیم نیولو وړتیا محدوده کوي.
په دې وضعیت کې درې مهم انتخابونه شته:
۱. پوځي انتخاب
د پاکستان وروستي هوايي بریدونه ښايي ځینې لنډمهاله پوځي پایلې ولري، خو ستراتیژیکه ستونزه یې نه ده حل کړې.
په ځینو مواردو کې دغو بریدونو برعکس سیاسي اغېز کړی دی.
په افغانستان کې د پاکستان پر ضد احساسات زیات شوي او د طالبانو داخلي مشروعیت یې پیاوړی کړی دی.
همدارنګه یوازې پوځي ځواک د هغو شبکو له منځه وړلو توان نه لري چې وسله‌والې ډلې لکه TTP پرې تکیه کوي.
۲. دیپلوماتیک فشار
د کابل پر وړاندې د پاکستان دیپلوماتیک نفوذ محدود دی.
چین ښايي د منځګړي په توګه د خبرو اترو زمینه برابره کړي، ځکه اقتصادي نفوذ لري.
خو دا ډول هڅې وخت، دوامداره اړیکې، او د دواړو لورو سیاسي اراده غواړي.
۳. د کورني امنیت اصلاح
تر ټولو لویه ستونزه ښايي د پاکستان په کورني امنیتي جوړښت کې وي.
د استخباراتي ادارو ترمنځ همغږي، د پوځ او ملکي حکومت همکاري، او د امنیتي بنسټونو اصلاح د اوږدمهاله ثبات لپاره ضروري دي.
که دا اصلاحات ونه شي، د وسله‌والو ډلو پر ضد مبارزه به تل نیمګړې پاتې شي.
راتلونکي احتمالي سناریوګانې
لومړۍ سناریو: د کړکېچ مهار
د چین په منځګړیتوب ممکن کابل او اسلام‌اباد یوې محدودې هوکړې ته ورسېږي.
خو دا سناریو له ګڼو ستونزو سره مخ ده.
دوهمه سناریو: دوامداره ټیټه کچه شخړه
پرله‌پسې محدود بریدونه او سیاسي ترینګلتیا به دوام وکړي.
ډېر شنونکي دا حالت تر ټولو محتمل بولي.
درېیمه سناریو: سیمه‌ییزه جګړه
که شخړه پراخه شي او پاکستان لوی پوځي عملیات پیل کړي، نو سیمه‌ییز قدرتونه هم ښکېل کېدای شي.
دا سناریو د سیمې لپاره تر ټولو خطرناکه ده.
پایله
د افغانستان او پاکستان ترمنځ روانه ترینګلتیا یوازې د سرحدي شخړې موضوع نه ده.
دا د جنوبي اسیا د امنیتي جوړښت د بدلون نښه ده.
د دې کړکېچ د مدیریت لپاره درې اړخیزه تګلاره اړینه ده:
د کورني امنیت اصلاح
سیمه‌ییزه دیپلوماسي
اقتصادي او ټولنیزې ستونزې حل کول
په پای کې د جنوبي اسیا ثبات به تر ډېره پورې دې پورې تړلی وي چې سیمه‌ییز قدرتونه وکولای شي دا شخړه د پراخې جګړې تر کچې د رسېدو مخکې مهار کړي.

د ملګروملتونو راپور تر پوښتنې لاندې: ایا دا امنیتي واقعیت دی که سیاسي او جیوپولیټیک سناریو؟

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: