نقش رسانه‌ های آنلاین در آگاهی ‌دهی جامعه؛ فرصت‌ ها و چالش‌ ها در افغانستان

در عصر کنونی، فناوری‌ های ارتباطی و انترنت، جغرافیای آگاهی را در جهان و به ویژه در افغانستان به شدت تغییر داده‌است. روزگاری دسترسی به اطلاعات و ابراز نظر، در انحصار روزنامه‌ های چاپی، رادیو و تلویزیون‌ ها محدود بود اما امروزه با گسترش رسانه‌ های آنلاین، صفحات اجتماعی و وبسایت ‌های تحلیلی، این انحصار شکسته شده است. امروزه هر شهروند با داشتن یک دستگاه موبایل، همزمان هم مصرف‌ کننده اطلاعات است و هم میتواند در نقش یک رسانه، افکار عمومی را هدایت کند. این تحول بزرگ دیجیتالی، بستر بی نظیر را برای تبادل اندیشه، آموزش و بیداری جامعه فراهم کرده است، اما همزمان، این فضای باز و بدون کنترول، چالش ‌های عمیق فرهنگی و اجتماعی را نیز به همراه دارد که نیازمند بررسی دقیق و موشگافانه است.

بحران شایعات و اخبار جعلی (Fake News) نیمهء تاریک فضای مجازی: اگرچه رسانه‌های آنلاین سرعت دسترسی به معلومات را بالا برده‌اند، اما بزرگترین آفت این فضا، تولید و بازنشر سرسام ‌آور «اخبار جعلی» یا همان شایعات بی ‌اساس است. در فضای مجازی، برخلاف رسانه ‌های متعهد و حرفه ‌ای، کمتر معیار یا فیلتری برای سنجش راستی ‌آزمایی مطالب وجود دارد. این معضل بزرگ از چند ناحیه جامعهء ما را تهدید میکند.

ایجاد اضطراب و ترور روانی: پخش شایعات دروغین در جریان بحران ‌های صحی، سیاسی یا حوادث طبیعی، به سرعت ترس و واهمه را در دل‌ های مردم تزریق میکند و ثبات روانی عامه را برهم میزند.

انحراف افکار عمومی از حقایق: صفحات پر رونق و تجاری برای جذب مخاطب و بخاطر دریافت بیشتر (لایک و کامنت)، به آبروی افراد، حقایق علمی و وقایع تاریخی صدمه میزنند و ذهن نسل جوان را با مطالب سطحی و نادرست پرمیکنند.

دامن زدن به تفرقه ‌ها: متأسفانه برخی حلقات با استفاده سوء از نام رسانه‌ های آنلاین، به پخش اخبار تحریف ‌شده با هدف شعله ‌ور ساختن اختلافات قومی، مذهبی و زبانی دست میزنند که صلح اجتماعی را به شدت با خطر مواجه میسازد. بنابراین، تفکیک خوب از بد و شناخت منبع اصلی اخبار، مسئولیت شرعی و اخلاقی هر کاربر (استفاده کننده) است. نویسندگان و نخبگان متعهد وظیفه دارند تا با حضور فعال در این عرصه، سدی در برابر هجوم این اطلاعات نادرست ایجاد نمایند و سواد رسانه‌ ئی جامعه را ارتقا بخشند.

فرصت‌ها و افق‌های روشن:

رسانه‌ های آنلاین در خدمت بیداری جامعه: در کنار تمام چالش‌ ها و تهدیدهایی که ذکر شد، نمیتوان چشم را بر دستاوردهای بزرگ و دگرگون ‌کنندهء رسانه ‌های آنلاین در جامعه افغانستان بست. این پلتفرم ‌های دیجیتال، فرصت‌ های بی نظیری را ایجاد کرده‌اند که در تاریخ سنتی رسانه ‌های کشور بی ‌سابقه بوده است.

مهم ‌ترین نکات مثبت این پدیده را میتوان در محورهای زیر خلاصه کرد:

شکستن انحصار و ایجاد تریبون برای نخبگان مستقل: در گذشته، نشر یک مقاله یا دیدگاه تحلیلی نیازمند عبور از فیلترهای پیچیده و گاهی سلیقه ئی رسانه ‌های رسمی بود اما امروزه وبسایت ‌های وزینی چون اصلاح آنلاین، دعوت میدیا و دها سایت های دیگر یا همین وبلاگ‌ های شخصی، به نویسندگان، استادان و پژوهشگران متعهد این امکان را داده ‌است تا بدون واسطه، اندیشه‌ها و راهکارهای خود را در حوزه‌های آموزشی، محیط ‌زیستی و اصلاحی با توده‌ های مردم و اجتماع شریک سازند.

سرعتِ در خدمتِ آگاهی: رسانه‌ های آنلاین مرزهای جغرافیایی را از بین برده‌اند. یک مطلب علمی در مورد تکنیک‌ های نوین آموزشی یا یک یادداشت هشداردهنده در خصوص بحران آب و اسراف انرژی، به محض انتشار میتواند در سراسر ولایات و حتی میان شهروندان خارج از کشور خوانده شود و موجی از تغییر رفتار و آگاهی مثبت را ایجاد کند.

دسترسی همگانی و رایگان به دانش: فضای مجازی به یک دانشگاه بزرگ و عام ‌المنفعه مبدل شده است. جوانان ما که تشنه آموختن هستند، امروزه میتوانند به راحتی به مقالات آموزشی، روش‌های درس خواندن و تحلیل ‌های عمیق اجتماعی دسترسی پیدا کنند، فرصتی که پیش از این به دلیل کمبود کتابخانه و منابع چاپی در بسیاری از مناطق کشور ممکن نبود، بنا براین، رسانه‌های آنلاین یک ابزار و ظرفیت بزرگ هستند، ظرفیتی که اگر توسط قلم ‌های مسئولیت‌ پذیر، منصف و احساس ‌مند مدیریت شود، میتواند به عنوان ماشین محرک توسعه فرهنگی و بیداری اجتماعی در کشور عمل کند.

نتیجه‌ گیری و راهکارهای عملی: از آنچه گفته شد میتوان نتیجه گرفت که رسانه ‌های آنلاین و فضای مجازی در جامعه‌ء امروز ما، حکم یک چاقوی دو لبه را دارند، هم میتوانند ابزاری برای رشد، تعلیم و بیداری نسل جوان باشند و هم در صورت غفلت، به بستری برای پخش شایعات، اسراف وقت و انحراف فکری مبدل شوند. در این میان، نمیتوان روند رو به رشد تکنولوژی را متوقف ساخت، بلکه تنها راه نجات، مدیریت عاقلانه و برخورد مسئولانه با این پدیده است. برای استفاده‌ء مثبت از این ظرفیت بزرگ، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌گردد:

۱. ارتقای سواد رسانه ‌ئی عامه: هر کاربر یا استفاده کننده باید بیاموزد که به هر مطلبی در فضای مجازی اعتماد نکند و پیش از بازنشر اخبار، از اعتبار منبع آن مطمئن شود.

۲. حضور فعال نخبگان و علمای با احساس: صاحبان قلم، استادان و شخصیت‌های اصلاح ‌گر نباید میدان فضای مجازی را خالی بگذارند، بلکه باید با ایجاد صفحات و وبلاگ ‌های تخصصی، محتوای غنی و هدایت ‌گر را در دسترس مردم قرار دهند.

۳. تولید محتوای کاربردی و عام‌ فهم: نویسندگان باید به جای پرداختن به مسائل حاشیه‌ ئی، روی نیازهای واقعی جامعه از جمله روش‌ های نوین آموزشی و اجتماعی، مدیریت منابع طبیعی (مانند حفظ آب و انرژی) ارائه نظریه های تشویقی و اخلاق اجتماعی برای جوانان و همه مردم، و غیره تمرکز نمایند. در نهایت، امید است با تعهد همگانی کاربران و تلاش نویسندگان دلسوز، رسانه‌ های آنلاین در کشور ما به بازوی توامند توسعه، همدلی و رفاه اجتماعی تبدیل شود.

با احترام

اسد ۱۴۰۵ / آگست ۲۰۲۶

درخواست فقهی، حقوقی و اجتماعی در مورد تصامیم اخیر در قبال شهرک‌های رهایشی

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: