مارګو دښته؛ ولې د افغانستان دې «مرګونې دښتې» زرګونه انسانان قرباني کړي دي؟
لیکنه او راټولونه: نجیب پاڅون
مارګو دښته؛ ولې د افغانستان دې «مرګونې دښتې» زرګونه انسانان قرباني کړي دي؟
د افغانستان په سوېل لوېدیځ کې پرته مارګو دښته او د نیمروز ولایت د چهاربرجک ولسوالۍ اړوند ګردلالو دښته د هېواد له تر ټولو خطرناکو او لږ پېژندل شویو صحرايي سیمو څخه دي، په وروستیو کلونو کې د بېوزلۍ، بېکارۍ او ناقانونه کډوالۍ له امله زرګونه افغانان د ایران پر لور د همدې لارې سفر کوي، خو هر کال لسګونه کسان د تندې، لوږې، سختې ګرمۍ او لارې ورکېدو له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي.
سره له دې چې د مارګو دښتې نوم ډېر مشهور دی، خو د دې سیمې د تاریخ، جغرافیې، طبیعي جوړښت او نړیوالو علمي څېړنو په اړه کره معلومات لږ خپاره شوي دي. دا نیمګړې لیکنه د همدې تشې د ډکولو ترڅنګ د هغو افغانانو یاد ته هم ډالۍ ده چې د ښه ژوند په هیله دې مرګونې صحرا ته ورننوتل، خو بېرته خپلو کورونو ته راونه ګرځېدل.
*** د مارګو دښتې تاریخي مخینه
ولې دې دښتې ته د «مرګ دښته» ویل کېږي؟
مارګو دښته د افغانستان په سوېل لوېدیځ کې پرته ده او نوم یې د «مرګ دښته» معنا لري. جغرافیهپوهان باور لري چې دا نوم د هغو انسانانو او حیواناتو له امله پرې ایښودل شوی چې د اوبو د نشتوالي، سختې ګرمۍ او لارې ورکېدو له امله پکې مړه شوي دي.
پخوا د افغانستان، ایران او سیستان ترمنځ ځینې سوداګریز کاروانونه د دې صحرا له څنډو تېرېدل، خو ډېر کم به چا د دښتې منځ ته د ننوتلو جرئت کاوه. هغه کسان چې د اوبو ځایونه او لارې یې نه پېژندلې، ډېر ځله به ورک شول او بېرته به خپلو کورونو ته نه رسېدل. همدا لامل دی چې د مارګو نوم له پېړیو راهیسې د وېرې او مرګ له تصور سره تړل شوی دی.
*** جغرافیایي موقعیت
مارګو دښته د افغانستان په سوېل لوېدیځ کې پرته ده او د هلمند، نیمروز او د فراه د جنوبي برخو لویه برخه رانغاړي. لوېدیځه څنډه یې د ایران سیستان ته رسېږي.
د دې صحرا مساحت شاوخوا ۳۵ زره مربع کیلومتره اټکل کېږي. ځمکه یې د شګو غونډۍ، د مالګې سپین میدانونه، وچ سیندونه او کلکې ډبرینې سیمې لري.
د نیمروز ولایت د چهاربرجک ولسوالۍ اړوند ګرد لالو د مارګو دښتې له تر ټولو خطرناکو برخو څخه ده، چې په وروستیو کلونو کې د افغان کډوالو د مرګونو له امله ډېره مشهوره شوې ده.
*** اقلیم؛ ولې ژوند پکې ستونزمن دی؟
مارګو د نړۍ د وچو صحرايي اقلیمونو له ډلې څخه ده. د دوبي په موسم کې د هوا تودوخه تر ۴۸–۵۲ سانتي ګرادو او د ځمکې د سطحې تودوخه کله ناکله تر ۷۰ سانتي ګرادو هم رسېږي. کلنی اورښت په ډېرو برخو کې له ۵۰–۷۵ میلی مترو هم کم دی.
د ورځې سخته ګرمي، د شپې ناڅاپي یخوالی، د اوبو نشتوالی، د شګو توپانونه او د لمر مستقیمې وړانګې انسان په لنډ وخت کې د شدیدې تندې او د بدن د اوبو له کمښت سره مخ کوي.
*** ولې مارګو دښته دومره خطرناکه ده؟
د نړۍ د ډېرو صحراوو برعکس، د مارګو په ډېرو برخو کې نه سړکونه شته، نه مخابرات، نه د ژغورنې پوستې او نه د اوبو خوندي زېرمې.
د دې دښتې تر ټولو لوی خطرونه دا دي:
سلګونه کیلومتره بېاوبو واټن
د استوګنې نشتوالی
د ګرځنده شبکو نه شتون
د شګو متحرکې غونډۍ چې لارې له منځه وړي
د دوبي سخته ګرمي او د ژغورنې د عملیاتو ستونزمنتیا.
همدا ځانګړنې سبب شوې چې نړیوال جغرافیهپوهان مارګو د افغانستان له تر ټولو سختو طبیعي چاپېریالونو څخه وبولي.
*** د مارګو دښتې تاریخي لارې او د انسان د ورکېدو راز
پخوا د سیستان، هرات، کندهار او هلمند ترمنځ ډېری سفرونه د اوښانو او اسونو په کاروانونو ترسره کېدل، خو مارګو د اصلي کارواني لارې برخه نه وه، ډېری کاروانونو به هڅه کوله د دې صحرا له څنډو تېر شي، ځکه منځنۍ برخه یې نه د اوبو څاګانې لرلې او نه د استراحت ځایونه.
د سیمهییزو روایتونو له مخې، هغه کاروانونه چې د شګو توپان یا د لارې د لنډولو لپاره د صحرا منځ ته ننوتل، ډېر ځله ورک شول او یوازې به یې د اوښانو هډوکي او بارونه موندل کېدل.
*** ولې خلک پکې ورکېږي؟
د صحرايي ژغورنې متخصصین وایي، په پراخو صحراوو کې د انسان د ورکېدو تر ټولو لوی لامل د موقعیت له لاسه ورکول دي.
په مارګو کې:
د شګو غونډۍ تل بدلېږي
ډېری سیمې یو له بل سره ورته ښکاري
سراب د اوبو دروغجن انځور جوړوي او د شګو توپانونه د لارې ټولې نښې له منځه وړي.
که یو څوک له اصلي لارې څو کیلومتره واوړي، بېرته د سمې لارې موندل خورا ستونزمن کېږي.
*** ولې مړي ډېر وخت نه موندل کېږي؟
د مارګو دښتې پراخوالی، د شګو توپانونه، د استوګنې نشتوالی او سخت اقلیم د دې سبب کېږي چې ډېری قربانیان کلونه هم ونه موندل شي.
شګې جسدونه پټوي، وحشي ژوي پاتې شوني خپروي او د ژغورنې ډلې هم د خطر له امله د صحرا هره برخه نه شي پلټلای. له همدې امله د ګڼو ورکو شویو کسانو برخلیک هېڅکله نه څرګندېږي.
*** د نړۍ د صحراوو له نظره د مارګو ځای
متخصصین مارګو د اقلیم، د اوبو د کمښت او د انساني خطر له پلوه د افریقا د صحرا، د چیلي د اتاکاما او د عربي ټاپووزمې د «ربع الخالي» له ځینو برخو سره پرتله کوي. خو د دغو صحراوو په ډېرو سیمو کې اوس سړکونه، د ژغورنې مرکزونه او مخابرات شته، په داسې حال کې چې د مارګو په پراخو برخو کې لا هم دا امکانات نشته.
*** د نړۍوالو څېړونکو او نشنل جیوګرافیک موندنې
د شلمې پېړۍ له نیمایي راهیسې نړۍوالو جغرافیهپوهانو، جیولوجستانو او سپوږمکۍ متخصصانو د مارګو دښتې په اړه څېړنې کړې دي. ډېری معلومات د ساحوي سفرونو، هوايي انځورونو او سپوږمکۍ نقشو له لارې راټول شوي دي.
د دې څېړنو تر ټولو مشهور سفر د نشنل جیوګرافیک له خوا په ۱۹۶۸م کال کې ترسره شو. امریکایي خبریال او عکاس توماس جي. ابرکرومبي د خپل بلوڅ لارښود امان الله شېرزاد په ملتیا دې صحرا ته ولاړ. لارښود ورته وویل:
«په دې صحرا کې په یوه موټر سفر مه کوئ؛ که موټر خراب شي، پایله یې مرګ کېدای شي.»
ابرکرومبي د «تور باد» یادونه هم کړې، هغه باد چې د سختې ګرمۍ له امله د انسان د بدن رطوبت په چټکۍ له منځه وړي. د همدې سفر یو مشهور عکس، چې د سراب له امله غرونه په هوا کې ځړېدلي ښکاري، وروسته د نشنل جیوګرافیک د ورځې د انځور په توګه خپور شو.
همدارنګه، د دې سفر پر مهال د وچو کانالونو او د پخوانیو اوبولګولو شبکو نښې هم وموندلې.
*** که څوک په مارګو دښته کې ورک شي، څه وکړي؟ نړۍ څه کوي او افغانستان ته کومې حللارې شته؟
په مارګو دښتې په څېر پراخو صحراوو کې د ژوندي پاتې کېدو تر ټولو مهم اصل دا دی چې انسان له وېرې او بېړه ډډه وکړي، د نړۍ د صحرايي ژغورنې متخصصین سپارښتنه کوي چې که څوک لاره ورکه کړي، بې هدفه مزل ونه کړي، خپل ځواک وساتي، د ورځې د سختې ګرمۍ پر مهال حرکت ونه کړي او که موټر ورسره وي، هېڅکله یې پرې نه ږدي، ځکه د ژغورنې ډلې موټر تر انسان ژر موندلای شي.
د نړۍوالو ژغورونکو تجربه ښيي چې ډېری ژغورل شوي کسان هغه وو چې له خپل موټر څخه نه وو لرې شوي، خو ډېر قربانیان د مرستې د موندلو په هیله لسګونه کیلومتره پلی تللي وو.
*** تر ټولو لوی قاتل تنده ده، نه لوږه
په مارګو دښته کې انسان تر لوږې ډېر د تندې له امله مري. د ۴۵ تر ۵۰ سانتي ګرادو پورې تودوخې کې بدن په څو ساعتونو کې خپلې اوبه له لاسه ورکوي، کله چې د بدن اوبه کمې شي، انسان سر ګرځي، سمه پرېکړه نه شي کولای، سرابونه ویني او ورو ورو بېهوښه کېږي، له همدې امله متخصصین سپارښتنه کوي چې که اوبه لږې وي، باید په لږو اندازه وڅښل شي او د ورځې له سختې ګرمۍ ځان وساتل شي.
*** د نړۍ صحرايي هېوادونه څه کوي؟
د نړۍ په ډېرو صحرايي هېوادونو کې د انساني مرګونو د مخنیوي لپاره عملي اقدامات شوي دي.
د لارښوونې ستنې: په سعودي عربستان، استرالیا او متحده عربي اماراتو کې د صحراوو په اوږدو کې هر څو کیلومتره وروسته ستنې نصب شوې دي چې د سیمې نوم، جي پي ایس موقعیت او د ژغورنې مرکز معلومات پرې لیکل شوي وي.
د اوبو بېړنۍ زېرمې: په ځینو خطرناکو لارو کې د اضطراري حالت لپاره د اوبو خوندي ټانکونه ایښودل شوي دي.
سپوږمکۍ او ډرون: ژغورنیز مرکزونه د سپوږمکۍ انځورونه، بېپیلوټه الوتکې او حرارتي کمرې کاروي چې د ورکو کسانو د موندلو چانس څو برابره زیاتوي.
ځانګړي ژغورنیز ټیمونه: استرالیا، سعودي عربستان او امریکا د صحرايي ژغورنې ځانګړي ټیمونه لري چې په ځانګړو وسایطو، مخابراتو، اضافي اوبو او طبي تجهیزاتو سمبال وي.
*** افغانستان کې باید څه وشي؟
که څه هم د افغانستان اقتصادي امکانات محدود دي، خو د مارګو دښتې د مرګونو د کمولو لپاره ځینې اغېزمن اقدامات ډېر لګښت نه غواړي.
د چهاربرجک، ګرد لالو او مارګو د مهمو لارو په اوږدو کې د لارښوونې ستنې نصب شي، څو د موقعیت، د سفر د لوري او بېړنیو اړیکو معلومات ولري.
په مهمو سیمو کې د ژغورنې کوچنۍ پوستې جوړې شي چې اوبه، لومړنۍ طبي مرستې او د لټون امکانات ولري.
د ژغورنې لپاره د ډرون او سپوږمکۍ له ټکنالوژۍ ګټه واخیستل شي.
د رسنیو، ښوونځیو او دیني عالمانو له لارې خلکو ته د قاچاقي لارو، د صحرا د خطرونو او د ژوندي پاتې کېدو د اصولو په اړه عامه پوهاوی ورکړل شي.
*** پایله
مارګو دښته او د نیمروز د چهاربرجک ولسوالۍ د ګرد لالو سیمه د افغانستان له تر ټولو سختو او مرګونو طبیعي سیمو څخه دي. د دې دښتې نوم یوازې یوه افسانه نه، بلکې د هغو انسانانو د غمیزو یادګار دی چې د اوبو د نشتوالي، سختې ګرمۍ او لارې ورکېدو له امله یې ژوند له لاسه ورکړی دی.
د نړۍوالو څېړنو، د نشنل جیوګرافیک د ۱۹۶۸م کال د سفر، سپوږمکۍ انځورونو او علمي مطالعاتو له مخې، د دې صحرا تر ټولو لوی خطرونه د اوبو نشتوالی، متحرکې شګې، سخت اقلیم او د ژغورنې د امکاناتو کمښت دي. له بلې خوا، وروستیو کلونو کې د ناقانونه کډوالۍ له امله د دې دښتې انساني غمیزه نوره هم پراخه شوې او هر کال یو شمېر افغانان پکې د تندې، لوږې او لارې ورکېدو له امله مړه کېږي.
که د نړۍ د نورو صحراوو د تجربو په څېر په دې سیمه کې د لارښوونې ستنې، د اوبو بېړنۍ زېرمې، ژغورنیزې پوستې، سپوږمکۍ او ډرون څارنه او عامه پوهاوی رامنځته شي، د ګڼو انسانانو ژوند ژغورل کېدای شي.
مارګو دښته باید یوازې د «مرګ دښتې» په نوم ونه پېژندل شي، بلکې د افغانستان د هغو طبیعي سیمو له ډلې وي چې علمي څېړنې، دولتي پاملرنې او د بشري خوندیتوب جدي پروګرامونو ته اړتیا لري.
سرچینې:
۱. نشنل جیوګرافیک – د افغانستان په اوږدو کې سفر، توماس جي. ابرکرومبي، ۱۹۶۸م.
۲. نشنل جیوګرافیک – د ورځې انځور – د افغانستان د مرګ
۳. بریتانیکا دایرةالمعارف – مارګو دښته
۴. د امریکا د جیولوجۍ سروې – د افغانستان د جیولوجۍ، صحرايي سیمو او توپوګرافیکو نقشو څېړنې.
۵. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې اداره – د افغانستان د ځمکنیو سرچینو او وچو سیمو ارزونه.
۶. د ناسا د ځمکې د څارنې مرکز- او لېنډسټ سپوږمکۍ پروګرام – د افغانستان د صحراوو سپوږمکۍ انځورونه او اقلیمي ارزونې.
۷. د افغانستان او نړۍوالو رسنیو مستند راپورونه – د نیمروز، چهاربرجک، ګرد لالو او مارګو دښتې د انساني غمیزو او ورکو شویو کډوالو په اړه راپورونه.
پای
لیکنه او راټولونه: نجیب پاڅون
زموږ انګلیسي ویبپاڼه:
د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه
د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :
Support Dawat Media Center
If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320
Comments are closed.