د تهران له جنازې تر افغان ملي اجماع پورې

د تهران له جنازې تر افغان ملي اجماع پورې

د متضادو افغان لوریو ګډ حضور، د ایران-پاکستان د ځانګړو دوسیو نږدېوالی، د پاکستان د نظامي-استخباراتي بې‌ثبوته ادعاوو حقوقي محاکمه، او د افغانستان ملي ګټې

منځپانګه
لومړی: لنډیز؛ د ویر له تالاره تر ملي سند پورې
دویم: د تهران مراسم؛ څه ثابت دي، څه یوازې نښه ده، او څه نه ثابتېږي؟
درېیم: ایران او پاکستان؛ د ځانګړو دوسیو نږدېوالی او د افغانستان د فشار نقشه
څلورم: د پاکستان نظامي-استخباراتي روایت؛ له بې‌ثبوته ادعا تر حقوقي محاکمې
پنځم: افغان مظلومیت او حقانیت؛ د ماشوم، مور، کډوال او بې‌وسه کور غږ
شپږم: د متضادو افغان لوریو ګډ حضور؛ د کابل، مخالفینو او ولس لپاره درې درسونه
اووم: سیمه‌ییزې لارې، تجارت او د خپلواک تصمیم خطر
اتم: نړیوال قانون؛ حاکمیت، زور، ملکي خوندیتوب او کډوال
نهم: ملي اجماع؛ مشروعیت، تعلیم، عدالت او ملي وحدت
لسم: عملي ګامونه
یوولسم: د ثبوت علمي معیار او د رسنیز امانت ژبه
دولسم: پایله
دیارلسم: سرچینې

لومړی: لنډیز؛ د ویر له تالاره تر ملي سند پورې

د تهران دولتي جنازه یوازې د ویر او دعا مراسم نه وو؛ هغه د سیمې د قدرتونو، د افغان اختلافاتو، د ایران د څو لارو اړیکي پالنې، او د افغانستان د ملي میز د نشتون یو روښانه انځور و. په همدې تالار کې د کابل د اوسني حاکم نظام لوړپوړي استازي، لکه ملا عبدالغني برادر او امیرخان متقي، او له بلې خوا مخالفې افغان سیاسي څېرې، لکه احمد مسعود او محمد محقق، د یوه کوربه دولت د رسمي آدابو تر چتر لاندې ولیدل شول. د دې انځور تر ټولو درنه معنا دا نه ده چې افغان ستونزه حل شوه؛ درنه معنا یې دا ده چې افغان ستونزه د نورو په تالار کې ښکاره شوه.

له علني سرچینو څخه پټ تړون، نظامي ائتلاف، مالي تمویل یا د افغان لوریو رسمي روغه جوړه نه ثابتېږي. خو یوه پیاوړې سیاسي نښه ښکاري: تهران کابل ته دا پیغام ورکوي چې د افغانستان په قضیه کې یوازې یوه دروازه نه لري. رسمي رابطه ساتي، مخالفې څېرې هم له نظره نه غورځوي، او د راتلونکي کړکېچ لپاره د لاسرسي، فشار او سیاسي بیمې کارتونه ژوندي پرېږدي.

د دې انځور تر شا تر ټولو مهم خطر د ایران او پاکستان د ځانګړو دوسیو نږدېوالی دی.

دا نږدېوالی د بشپړ او اوږدمهاله اتحاد معنا نه لري؛

خو د افغانستان لپاره له بشپړ اتحاد نه هم خطرناک کېدای شي که د «تروریزم»، «پوله‌ییز امنیت»، «کډوالو»، «اوبو» او «تجارت» په نوم د افغانستان پر سر محدود، لنډمهاله او هممهاله فشار جوړ شي. له ختیځه د پاکستان نظامي-استخباراتي دسیسې او فشار، او له لوېدیځه د ایران سیاسي، اقتصادي، اوبو او مهاجرو فشار، که د افغان ملي اجماع له کمزورۍ سره یو ځای شي، د افغانستان حاکمیت، اقتصاد، مهاجر، تعلیم او ملي وحدت ته مستقیم زیان رسولای شي.

په دې لیکنه کې د پاکستان د امنیتي  بی سنده او بی ثبوته ادعاوو بحث د تشې غوسې په ژبه نه، بلکې د قانوني محاکمې په ژبه کېږي.

هره ادعا باید د واقعیت، انتساب، ثبوت، اړتیا، تناسب، ملکي خوندیتوب او خپلواکې څارنې له معیار سره وسنجول شي.

« امنیتي اندېښنه » د افغان کور د ویشتلو اجازه نه ده.  او د «تروریزم» نوم د ماشوم، مور، کډوال، سپین‌ږیري او بې وسه افغان د ژوند تر قانوني حق لوړ کیدای نه شي کېدای.

افغان ولس د څلورو لسیزو جګړو، بمباریو، کډوالۍ، بېوزلۍ، د ماشومانو د یتیمېدو، د کونډو د درد، د ښوونځیو د تړل کېدو، د کورنیو د وېش، او د عزت د پرله‌پسې ټپي کېدو دروند قیمت ورکړی دی. د افغان حقانیت دفاع یوازې په نارو نه کېږي؛

په سند، قانون، کره شمېر، رسنیز امانت، نړیوال معیار او داخلي مشروعیت کېږي.

له همدې امله د تهران له تالاره افغانانو ته اصلي پیغام دا دی:

که خپل ملي تا لار و نه لرئ، د نورو تالارونه به ستاسو د اختلافاتو تا لار شی.

دویم: د تهران مراسم؛ څه ثابت دي، څه یوازې نښه ده، او څه نه ثابتېږي؟

د مسوولې لیکنې لومړی شرط دا دی چې «ثبوت»، «نښه»، «احتمال» او «اټکل» سره ګډ نه شي.

په تهران کې د دولتي جنازې پراخ بهرنی حضور، د ایران د رسمي مراسمو سیاسي وزن، او د افغان متضادو لوریو ګډون د علني راپورونو او رسنیزو انځورونو له مخې د بحث وړ واقعیتونه دي. خو له یوه تالار، یوه عکس، یوې بلنې یا یوې سلامۍ څخه د پټې معاملې، نظامي تړون یا مالي ملاتړ پایله ایستل علمي نه دي.

ثابت حقیقت دا دی چې ایران د جنازې مراسم د دولت د بقا، د خپل سیاسي روایت، سیمه‌ییز وزن او بهرني حضور د ښودلو په میدان بدل کړل.

ثابت حقیقت دا هم دی چې افغان متضاد لوري، په بېلابېلو رسمي او نیمه رسمي چوکاټونو کې، په همدې فضا کې ولیدل شول. خو  له دی حتمی نه ثابتېږي چې د کابل اوسني حاکم نظام او مخالفو لوریو تر منځ رسمي روغه جوړه شوې، نه دا چې ایران د یوه افغان لوري پر ضد د بل لوري نظامي پروژه اعلان کړې، او نه دا چې ټول افغان ګډونوال د یوه واحد بهرني پلان تابع وو.

ا ما پیاوړې نښه بیا دا ده چې تهران د افغان دوسیې د انحصار نه منلو پیغام ورکړ. په ساده ژبه یې معنا دا ده:

کابل د ایران رسمي مخاطب دی، خو یوازینی افغان مخاطب نه دی.

دا د افغانانو لپاره د خطر زنګ دی، نه د خوشحالۍ نغاره.

که افغانان د خپل اختلاف د حل لپاره خپل کورنی، بااعتباره او ولس‌محوره مېز او تا لار و نه  لري، هر ګاونډی به د افغان قضیې څو دروازې ځان ته خلاصې وساتي.

افغان سیاستوال، رسنۍ او عام ولس باید له دوو تېروتنو ځان وساتي.

لومړۍ تېروتنه دا ده چې هر عکس د خیانت، هره بلنه د تړون، او هره ناسته د پټې معاملې ثبوت وګڼل شي.

دویمه تېروتنه دا ده چې د تالار سیاسي پیغام هېڅ ونه ګڼل شي. سمه لار دا ده چې ووايو:

دا انځور د پټ تړون ثبوت نه دی؛ خو د افغان د ملي میز نشتون ، د بهرني نفوذ د څو لارو، او د سیمه‌ییزو لوبو د ژوروالي جدي نښه ده.

درېیم: ایران او پاکستان؛ د ځانګړو دوسیو نږدېوالی او د افغانستان د فشار نقشه

ایران او پاکستان اوږده بې باوري لري:

بلوچستان، جیش العدل، مذهبي حساسیتونه، سعودي-ایراني سیالي، امریکا-ایران کړکېچ، هند-پاکستان رقابت، بندري حسابونه، او د چین، خلیج او لوېدیځ سره جلا اړیکې.

له همدې امله د تهران او اسلام‌اباد بشپړ اتحاد اسانه خبره نه ده. خو افغانستان ته خطر د بشپړ اتحاد له نوم نه راځي؛

خطر له دې راځي چې دواړه هېوادونه په ځینو دوسیو کې لنډمهاله، محدود او د اړتیا له مخې یو بل ته نږدې شي.

په وروستیو کلونو کې د ایران او پاکستان تماسونو څو نښې مهمې دي:

د ۲۰۲۴م کال د ایران د ولسمشر سفر اسلام‌اباد ته او د ګډو اقتصادي او امنیتي هدفونو یادونه؛

د چین، ایران، پاکستان او روسیې څلور اړخیزې غونډې چې د افغانستان امنیتي وضعیت پکې د سیمه‌ییزې اندېښنې په توګه یادېږي؛

او د افغانستان د تجارت ورو ورو مخه د ایران او منځنۍ اسیا لارو ته، په ځانګړي ډول هغه وخت چې د پاکستان لارې بندېږي یا سیاسي فشار پرې زیاتېږي.

پاکستان له ایران سره د دې ډول نږدېوالي له لارې درې ګټې لټولای شي.

لومړی، خپل امنیتي روایت سیمه‌ییز کول؛ یعنې د TTP، د ډیورنډ فرضي کرښه، او د افغانستان له خاورې د عملیاتو بې‌ثبوته ادعا یوازې د اسلام‌اباد شکایت نه، بلکې د «سیمه‌ییز امنیت» ګډه اندېښنه وښيي.

دویم، د افغان تجارت پر بدیلو لارو فشار راوستل؛ ځکه افغانستان چې چابهار، ایران او منځنۍ اسیا ته مخه کوي، پاکستان نه غواړي خپل پخوانی نفوذ له لاسه ورکړي.

 درېیم، د کډوالو، اوبو او پوله‌ییز امنیت موضوعات له کابل سره د یو پراخ فشار په بڼه وتړي.

ایران هم خپل حساب لري. تهران غواړي افغانستان د ایران ضد شبکو، د داعش خراسان د پراختیا، یا د امریکا او اسرائیل د احتمالي تقابل ډګر نه شي. د هلمند او هریرود اوبه، د خراسان او سیستان اقتصادي ژوند، د میلیونونو افغان کډوالو حضور، چابهار، تجارت، مذهبي اړیکې او سیمه‌ییز وزن د ایران د افغانستان سیاست څو موازي ستنې دي. له همدې امله ایران له کابل سره رسمي رابطه غواړي، خو مخالفو افغان څېرو ته د لیدل کېدو ځای هم د راتلونکي لپاره د سیاسي بیمې په توګه ساتي.

د افغانستان لپاره تر ټولو خطرناک حالت دا دی چې د پاکستان بې‌ثبوته امنیتي ادعاوې او د سیسې د ایران، چین، روسیې یا نورو سیمه‌ییزو غونډو په ژبه کې غیرمستقیمه تکیه پیدا کړي او د افغانستان پر ضد هر تور د «سیمه‌ییزې امنیتي اندېښنې» په نوم وړاندې شي، نو د اسلام‌اباد ادعا یوازې د یوه ګاونډي شکایت نه پاتې کېږي؛

او دغه حا لت  د افغانستان د دفاع پر وړاندې سیمه‌ییز فشار جوړولای شي. د همدې لپاره افغان دریځ باید نه د ایران ضد تش شعار وي، نه د پاکستان د ادعاوو خام منل؛

بلکې مستند، متوازن، ولس‌محوره او حقوقي سیاست وي.

څلورم: د پاکستان نظامي-استخباراتي روایت او د سیسې ؛ له بې‌ثبوته ادعا تر حقوقي محاکمې

پاکستان د افغانستان په اړه خپله امنیتي ژبه عموماً په څو کلمو کې خلاصوي:

TTP، د ډیورنډ فرضي کرښې په اوږدو کې بریدونه، د افغانستان له خاورې د عملیاتو ادعا، او د «وسله‌والو پټنځایونه».

د افغان ملي روایت له مخې، ستونزه یوازې دا نه ده چې پاکستان امنیتي اندېښنې بیانوي؛ ستونزه دا ده چې دغه ادعاوې ډېر ځله له دقیق، شریک شوي، خپلواک او د څار وړ ثبوت پرته د فشار، هوايي برید، اقتصادي بندیز، کډوالو ایستلو او د افغان حاکمیت د کمزوري کولو لپاره کارول کېږي، چی ا فغان ولس او تاریخ په څو لسېزو کی ددی شا هد دی .

افغانان د پاکستان د داخلي ناامنۍ – چی عا مل ې  پخپلهذپا کستا نې ا ستخبا را ت دی – اصل نه پټوي. په پاکستان کې بریدونه، وسله‌والې شبکې، قومي بې‌عدالتي، د قبایلي سیمو اوږده عسکري کول، د نیابتي سیاستونو میراث، او د امنیتي ادارو د تېرو لسیزو پالیسۍ د پاکستان د خپل داخلي کړکېچ برخې دي.

خو د دې کړکېچ بار د افغان ماشوم، افغان مور، افغان بزګر، افغان کډوال او افغان کور پر اوږو اچول نه قانوني جواز لري، نه انساني منطق.

د پاکستان د پوځ او استخباراتي جوړښت هغه پالیسۍ چې افغانان یې ظالمانه، فشار جوړوونکې او دسیسه‌ییزې بولي، باید یوازې په غوسه نه، بلکې په سند، قانون او کره محاکمه ودرول شي. د یوې امنیتي ادعا قانوني ارزونه لږ تر لږه اووه پوښتنې لري:

ادعا څه ده؟

پېښه چېرته او کله شوې؟

د چا له خوا شوې؟

د انتساب ثبوت څه دی؟

دغه ثبوت له کابل یا یوې خپلواکې څارنې سره شریک شوی که نه؟

د زور استعمال رښتیا اړین و که نه؟

استعمال شوی زور متناسب و که نه؟

د ملکي خلکو د ژغورلو لپاره کوم عملي ګامونه اخیستل شوي وو؟

پاکستان که د وسله‌والو د پټنځایونو ادعا کوي، باید نوم، ځای، وخت، شواهد، د شواهدو د سپارلو لاره، او د خپلواکې څارنې وړ میکانیزم وړاندې کړي.

عمومي استخباراتي جمله، مبهم تور، یا د رسنیو لپاره جوړ شوی امنیتي بیان د ملکي کور د ویشتلو اجازه نه شي جوړولای.

د ځان دفاع حق هم د نړیوال قانون له اړتیا، تناسب، فوري والي، او د ملکي خوندیتوب له مکلفیت څخه لوړ نه دی.

افغانستان هم باید خپله مکلفیت روښانه کړي. کابل باید په ښکاره، لیکلي او د څار وړ ډول وښيي چې د افغانستان خاوره د هېڅ ګاونډي پر ضد د غیر دولتي وسله‌والو د عملیاتو لپاره نه کارېږي. خو دا مکلفیت پاکستان یا بل ګاونډي ته د بې‌ثبوته ادعا، جمعي سزا، هوايي برید، اقتصادي بندیز یا ملکي تلفاتو حق نه ورکوي.

د افغان ملي دریځ دوه ستنې باید یو ځای ولاړې وي:

افغانستان د بل چا د جګړې میدان نه دی؛ او افغانستان د بل چا د بې‌ثبوته امنیتي تجربو لابراتوار هم نه دی.

پنځم: افغان مظلومیت او حقانیت؛ د ماشوم، مور، کډوال او بې‌وسه کور غږ

افغان مظلومیت یوازې یوه احساساتي جمله نه ده؛ دا د کور په کنډواله، د ماشوم په یتیمۍ، د مور په فریاد، د کونډې په خاموشو سترګو، د کډوال په بې‌وسه قطار، د ښوونځي په تړلې دروازه، او د بزګر په سوځېدلي فصل کې ښکاري. دا درد هغه وخت نړیوال وزن پیدا کوي چې له سند سره یو ځای شي: نوم، نېټه، ځای، شاهد، طبي راپور، عکس، ویډیو، د کورنۍ بیان، د سیمه‌ییزې ادارې ثبت، د ملکي زیان ارزونه، او د نړیوال قانون د مادو له مخې حقوقي دوسیه.

د ۲۰۲۶م کال د جون په وروستیو کې UNAMA د پاکستاني هوايي عملیاتو له امله په پکتیا، پکتیکا او کونړ کې د لږ تر لږه ۲۸ ملکي وژل شویو او ۴۹ ټپیانو یادونه وکړه؛ رویټرز هم دغه راپور خپور کړ. تر دې وړاندې، د جون په لسمه، د افغان لوري د معلوماتو له مخې په پاکستاني بریدونو کې لږ تر لږه ۱۳ ملکي وګړي، چې ډېری قربانیان ماشومان بلل شوي، ووژل شول؛ پاکستان بیا د وسله‌والو د هدف ګرځولو ادعا کوله. همدا تضاد ښيي چې افغان قضیه باید د ثبوت، خپلواکې څارنې او نړیوال قانون په ژبه وړاندې شي.

د ماشوم وژل د شمېرې یوه خانه نه ده؛

هغه د یوې مور ټول جهان دی.

د کور ورانېدل یوازې د خښتو او لرګیو زیان نه دی؛ هغه د کورنۍ عزت، امنیت، خاطره او راتلونکی دی.

د کډوال جبري ایستل یوازې اداري پرېکړه نه ده؛ هغه د ناروغ، ماشوم، ښځې، سپین‌ږیري او بې‌پناه کورنۍ د ژوند د تار پرې کول دي.

همدا انساني درد باید د افغان ملي روایت زړه وي، خو د دې زړه تر څنګ د قانون، سند او ارقامو مټ هم باید ولاړ وي.

د پاکستان د نظامي-استخباراتي فشار پر وړاندې د افغان ولس اخلاقي برتري په دې کې ده چې افغانان د ملکي ژوند، د ماشوم د خونديتوب، د ښځې د عزت، د کډوال د کرامت، د تعلیم د حق او د ملي حاکمیت له ځایه خبرې کوي. دا برتري باید په بې‌مسووله مبالغه ضایع نه شي. هره ملکي پېښه باید ثبت شي؛ هر جبري اخراج باید مستند شي؛ هره اقتصادي بندیزي پرېکړه باید د زیان له محاسبې سره ولیکل شي؛

او هر بې‌ثبوته امنیتي تور باید د نړیوال قانون په ژبه ځواب شي.

شپږم: د متضادو افغان لوریو ګډ حضور؛ د کابل، مخالفینو او ولس لپاره درې درسونه

د احمد مسعود، محمد محقق، ملا عبدالغني برادر او امیرخان متقي حضور د افغان سیاست لپاره درې جلا درسونه لري.

د کابل لپاره درس دا دی چې رسمي حضور د داخلي مشروعیت بدیل نه دی.

که تعلیم بند وي، ښځې له روغتیا، کار او پوهې لرې وي، ملي مشارکت کمزوری وي، او د ولس درد د شفافې مشورې له لارې نه اورېدل کېږي، بهرني دولتونه به د افغان دوسیې څو دروازې خلاصې ساتي.

د مخالفو افغان لوریو لپاره درس دا دی چې بهرنی تالار د ملي مشروعیت ځای نه نیسي. که مخالفت د افغانستان د حاکمیت، ملکي خوندیتوب، د نجونو تعلیم، د ښځو حق، د ټولو قومونو عزت، سیاسي مشارکت او قانوني حساب غوښتنې ژبه ولري، د ملي راتلونکي مشروع برخه کېدای شي.

خو که مخالفت د بهرني نظامي ملاتړ، قومي اور بلولو، شخصي انتقام، یا د افغان کور د لا زیات وېش په ژبه حرکت وکړي، د افغان ولس د زخمي وجدان درد زیاتوي.

د افغان ولس لپاره درس تر ټولو ژور دی:

د افغان ستونزې د حل ځای باید د افغانستان خپل ملي کور وي؛

کابل، کندهار، هرات، ننګرهار، بلخ، بامیان، خوست، بدخشان، کونړ، غزني او د ټول وطن د خلکو ګډ مېز. تهران، اسلام‌اباد، دوحه، مسکو او نور بهرني تالارونه د اړیکو ځای کېدای شي، خو د افغان اختلاف مالکیت باید د افغان ولس له لاسه ونه وځي.

دلته یو ضروري تفکیک شته. قومي مجرمین، غاصبان، د استخباراتي کړیو پېژندل شوي عناصر، او هغه کسان چې د افغان کور په ورانېدو کې یې مستقیم رول لرلی، باید له ملي، مدني، منلو شوو او مسوولو اشخاصو، حلقو او احزابو څخه جدي جلا شي.

ملي اجماع د جنایت د سپینولو نوم نه دی؛ ملي اجماع د عدالت، حق، حساب، مشارکت او د راتلونکي د ژغورلو نوم دی.

اووم: سیمه‌ییزې لارې، تجارت او د خپلواک تصمیم خطر

افغانستان د سمندر له مستقیم لاسرسي بې برخې هېواد دی؛ نو بندر، لار، رېل، ګمرک، برېښنا، تېل، صادرات او ترانزیت د ملي حاکمیت عملي برخه ده.

پاکستان کلونه د افغانستان د سمندري لاسرسي پر مهمو لارو د فشار توان درلود. کله چې لارې تړل کېږي، ګمرکي ستونزې جوړېږي، یا امنیتي فشار زیاتېږي، افغانستان اړ کېږي چې ایران، چابهار، منځنۍ اسیا، هند، چین او خلیج ته بدیلې لارې پیدا کړي.

دا بدلون فرصت هم دی او خطر هم.

فرصت ځکه دی چې افغانستان له یوه انحصار څخه ځان خلاصولای شي. که چابهار، منځنۍ اسیا، کورنی تولید، هوايي لارې او سیمه‌ییز تجارت په شفافو تړونونو، روښانه ګمرکي نظام، د فساد ضد څارنې او متوازن سیاست سره سمبال شي، افغانستان د خپل اقتصاد لپاره نوی ساه پیدا کوي.

خطر ځکه دی چې که افغانستان له پاکستاني انحصار څخه ووځي خو د بل هېواد په تیاره معامله کې بند پاتې شي، نو یوازې د بند به  نوم بدل شوی وي خو قلف  به نه وي مات شوی.

د ایران-پاکستان د ځانګړو دوسیو نږدېوالی په همدې اقتصادي میدان کې خطرناک کېږي.

که ایران د اوبو، کډوالو او تجارت په نوم فشار ولري، او پاکستان د امنیت، د ډیورنډ فرضي کرښې او تجارت په نوم فشار جوړ کړي، افغانستان د دوو اړخیزو فشارونو تر منځ د خپلواک تصمیم ځای له لاسه ورکولای شي.

درملنه یې د ملي اقتصاد څو لارې، د تړونونو شفافیت، د څو دروازو سیاست، او د هرې دروازې د افغان ملي ګټې په قلف تړل دي.

اتم: نړیوال قانون؛ حاکمیت، زور، ملکي خوندیتوب او کډوال

د ملګرو ملتونو د منشور ۲(۴) ماده د دولتونو تر منځ د زور ګواښ یا استعمال د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر ضد منع کوي. د ځان دفاع ادعا یوازې هغه وخت جدي ارزول کېږي چې برید فوري، ثبوت وړ، اړین او متناسب غبرګون غوښتونکی وي. مبهم استخباراتي تور، عمومي امنیتي اندېښنه، یا سیاسي فشار د ملکي مرګ ژوبلې قانوني جواز نه شي جوړولای.

د ملکي خوندیتوب اصل د هر امنیتي عملیات په زړه کې ولاړ دی. د یوې ادعا شوې نظامي موخې په نوم د ماشومانو، ښځو، کډوالو او بې وسلې کورنیو زیانمنول له سختو حقوقي پوښتنو سره مخ کېږي:

ایا هدف رښتیا نظامي و؟

ایا ملکي زیان مخکې اټکل شوی و؟

ایا د زیان د کمولو بدیلې لارې موجودې وې؟

ایا له پېښې وروسته خپلواک تفتیش وشو؟

د کډوالو په برخه کې د ۱۹۵۱م د کډوالو کنوانسیون ۳۳ ماده د جبري ستنولو د منع اصل بیانوي: کډوال باید داسې ځای ته په زور ستانه نه شي چې هلته یې ژوند، ازادي یا انساني امنیت له جدي خطر سره مخ وي. د افغان کډوالو سپکوونکې، ناڅاپي او غیرمنظمه ستنونه د افغانستان پر اقتصاد، ښوونځیو، روغتیايي نظام، کورنیو او ټولنیز ثبات دروند فشار اچوي. له ایران، پاکستان او نورو هېوادونو سره باید د خوندي، تدریجي، داوطلبانه او باعزته ستنېدو قانوني میکانیزم جوړ شي.

د ښځو او نجونو تعلیم، کار او روغتیا یوازې د بشري حقونو اداري بحث نه دی؛

دا د افغانستان د ملي امنیت، اقتصاد، مورني صحت، کورنۍ ثبات، اسلامي عدالت او نړیوال مشروعیت مسئله ده.

هغه هېواد چې د خپل نفوس نیمایي برخه له پوهې، کار او تخصصه محروموي، په حقیقت کې د خپل راتلونکي ډاکټرانې، قابلې، ښوونکې، مورني نسل او ملي عزت کمزوري کوي.

نهم: ملي اجماع؛ مشروعیت، تعلیم، عدالت او ملي وحدت

د ایران-پاکستان د نږدېوالي، د پاکستان د بې‌ثبوته امنیتي روایت، او د بهرنیو تالارونو د افغان کارتونو پر وړاندې تر ټولو قوي دفاع داخلي مشروعیت دی.

داخلي مشروعیت یوازې د قدرت له موجودیت یا امنیتي کنټرول څخه نه پیدا کېږي؛

له عدالت، امانت، مشورې، مشارکت، تعلیم، روغتیا، د ټولو قومونو عزت، د فساد کمولو، د خلکو د درد اورېدو، او د ملکي قربانیو د ثبت له لارې رامنځته کېږي.

نړیوال مشروعیت د پردي امر منل نه دي؛

بلکې د افغان ملي ګټو د دفاع لپاره قانوني او سیاسي ساه ده.

هغه نظام چې د ولس بنسټیز حقونه، د ښځو او نجونو تعلیم، د خاورې د نه استعمال تضمین، د ملکي خوندیتوب اسناد، او د کډوالو د کرامت دفاع په عمل کې وښيي، د نړۍ په محافلو کې د افغانستان غږ پیاوړی کوي.

همدا مشروعیت د بندیزونو د نرمېدو، تجارت د پراخېدو، د کډوالو د دفاع، او د پاکستان د بې‌ثبوته ادعاوو د نړیوالې محاکمې لپاره ضروري دی.

ولس او نظام باید د یو بل لازم او ملزوم وبلل شي.

ولس له نظام پرته د ګډې ادارې، امنیت، قانون او نړیوالې استازولۍ قوي وسیله نه لري؛

خو نظام هم له ولس پرته د مشروعیت، ثبات او ملي دفاع روح نه لري.

که ولس او نظام د تعلیم، عدالت، حاکمیت، ملي وحدت او انساني کرامت پر محور سره وتړل شي، افغانستان د بهرنیو تالارونو د عکس سیاست له حالت څخه د خپل ملي سند، ملي منشور او خپلواک عقل خاوند کېږي.

لسم: عملي ګامونه

۱. د ملي سند مرکز جوړول: د پاکستاني بریدونو، ملکي تلفاتو، کډوالو ایستلو، اقتصادي بندیزونو، د ډیورنډ فرضي کرښې په اوږدو کې پېښو، او جبري ستنونو دقیق ثبت باید په مسلکي او د نړیوال معیار سره سم مرکز کې وشي.

۲. د خاورې د نه استعمال علني تضمین: کابل باید په لیکلي، شفاف او د څار وړ میکانیزم اعلان کړي چې د افغانستان خاوره د هېڅ ګاونډي پر ضد د غیر دولتي وسله‌والو د عملیاتو لپاره نه کارېږي؛ په بدل کې هر ګاونډی باید د افغانستان پر حاکمیت له زور څخه ډډه وکړي.

۳. د پاکستاني ادعاوو د ثبوت کمېسیون: هره ادعا باید له دقیق نوم، ځای، وخت، شواهدو، د شواهدو د شریکولو طریقې او خپلواکې څارنې سره راشي. عمومي امنیتي ژبه باید د سیاسي فشار وسیله پاتې نه شي.

۴. له ایران سره درې‌ګونی حقوقي چوکاټ: اوبه، کډوال او تجارت باید د ګډو کمېسیونونو، اقلیمي معلوماتو، حقوقي اسنادو، د معلوماتو شریکولو او باعزته انساني چلند پر بنسټ اداره شي.

۵. د نجونو د تعلیم او د ښځو د روغتیا عاجله پرېکړه: ښځینه ډاکټرانې، قابلې، ښوونکې او متخصصې د افغانستان د ملي امنیت برخه دي. د دې نسل پرې کول د هېواد راتلونکي ته ژوره ضربه ده.

۶. د افغان خپلمنځي ملي مکالمې مېز: کابل، مخالف سیاسي لوري، علما، قومي مشران، ښځینه متخصصې، ځوانان، سوداګر، ډیاسپورا او مدني ټولنه باید د حاکمیت، تعلیم، عدالت، اقتصاد او د بهرني نفوذ د کمولو پر محور ګډ لږ تر لږه منشور جوړ کړي.

۷. د تجارت او لارو تنوع: افغانستان باید یوازې پر یوه بندر، یوه ګاونډي یا یوه لار تکیه ونه کړي. چابهار، منځنۍ اسیا، چین، هند، خلیج او کورنی تولید باید د متوازن اقتصاد برخه شي.

۸. د کډوالو د کرامت نړیواله دوسیه: ایران، پاکستان او نور هېوادونه باید د افغان کډوالو د باعزته، خوندي، داوطلبانه او تدریجي ستنېدو میکانیزم ته راوستل شي.

۹. د رسنیز او حقوقي روایت روزنه: افغان سیاستوال، رسنۍ او مدني فعالان باید د ادعا، نښې، ثبوت او اټکل توپیر زده کړي. د افغان مظلومیت دفاع په دقیقو کلمو، شواهدو، شمېر او قانوني ژبه کېږي.

۱۰. د ملي وجدان منشور: هر افغان لوری، که په کابل کې وي، که په مخالفت کې، که په ډیاسپورا کې، باید پنځه اصلونه ومني:

حاکمیت، د خاورې د نه استعمال تضمین، د ملکي ژوند خوندیتوب، د تعلیم او روغتیا حق، او د افغان اختلاف د بهرني نظامي بازار نه کول.

یوولسم: د ثبوت علمي معیار او د رسنیز امانت ژبه

د افغان ملي قضیه هغه وخت نړیوال وزن پیدا کوي چې سرچینې درجې ولري.

لومړۍ درجه سرچینې د بنسټیزو خبرونو، شمېر، نړیوال قانون او رسمي دریځونو لپاره دي: Reuters، Associated Press، UN، UNAMA، UNHCR، OHCHR، د ملګرو ملتونو منشور او رسمي دولتي اعلامیې.

دویمه درجه سرچینې د تحلیلي فضا لپاره دي: BBC، The Guardian، Washington Post، Al Jazeera، Financial Times، The Economist، RFE/RL او معتبرې څېړنیزې ادارې. درېیمه درجه سرچینې افغان او سیمه‌ییزې رسنۍ دي چې د محلي روایت لپاره مهمې دي، خو د پټو معاملاتو د وروستي ثبوت ځای نه نیسي.

ټولنیزې رسنۍ، لنډ کلیپونه، بې سیاقه عکسونه او نامعلوم حسابونه یوازې د پوښتنې د پیدا کولو لپاره ګټور دي؛ د حقوقي، تاریخي یا استخباراتي ثبوت ځای نه شي نیولی. افغان رسنۍ او لیکوالان باید د ملي درد د دفاع لپاره له تبلیغاتي مبالغې ځان وساتي؛

ځکه مبالغه د حق قوت کموي. د افغان درد د دفاع تر ټولو قوي لاره دا ده چې هره جمله د امانت، هر تور د ثبوت، هر تحلیل د احتمال، او هره پایله د مسوولیت په ژبه وړاندې شي.

دولسم: پایله

د تهران د جنازې انځور افغانانو ته یو سخت خو ضروري حقیقت ښيي:

کله چې افغانان د خپل ملي کور دننه د خبرو بااعتباره مېز نه لري، نور یې په خپلو تالارونو کې جلا جلا صفونو ته دروي.

ایران له خپل امنیت، اوبو، کډوالو، تجارت او سیمه‌ییز نفوذ څخه حرکت کوي؛

پاکستان د امنیت په نوم فشار جوړوي او د ډیورنډ فرضي کرښې په اوږدو کې د نظامي-استخباراتي بې‌ثبوته ادعاوو ژبه کاروي؛

هند، چین، روسیه، منځنۍ اسیا او لوېدیځ هر یو خپل حساب لري.

د افغانستان د ژغورنې لاره نه خام شعار دی، نه د بل چا د جګړې برخه کېدل، نه د بهرني پناه سیاست، او نه د افغان اختلاف نړیوال بازار ته وړل.

د ولس حق او نظام  لاره د سند سیاست دی، د قانون سیاست دی، د ملي حکمت سیاست دی، د داخلي مشروعیت سیاست دی، او د خپلواک ملي عقل سیاست دی.

هر افغان لوری چې د حاکمیت، تعلیم، عدالت، ملکي خوندیتوب، د کډوالو کرامت، د اوبو او اقتصاد ملي پلان، او د خاورې د نه استعمال اصل ته وفادار وي، د ملي ګټې په صف کې دی.

هر لوری چې افغان اختلاف د بهرني نفوذ په بازار کې خرڅوي، که هر نوم ولري، د افغان ولس د زخمي وجدان پر ضد ولاړ دی.

د تهران له جنازې څخه د افغان ملي اجماع تر مېزه سفر باید همدا نن پیل شي.

 

دیارلسم: سرچینې 

• Reuters, Three sons of Iran’s slain leader Khamenei appear at funeral, not his successor, 5 July 2026.

• Associated Press, Iran begins a procession through Tehran for Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei’s funeral, 6 July 2026.

• The Guardian, Calls for killing of Trump at funeral of Iran supreme leader Ali Khamenei, 5 July 2026.

• The Guardian, Ali Khamenei’s six-day funeral expected to draw millions in Iran, 3 July 2026.

• RFE/RL Radio Azadi Dari, Ahmad Massoud and Mohammad Mohaqiq attended Khamenei funeral in Tehran, 12 Saratan 1405 / 3 July 2026.

• Afghanistan International, Iran invites Taliban & Afghan opposition to Khamenei funeral, 3 July 2026.

• 8am Media, This Time, Tehran Hosted More Than Just the Taliban, 4 July 2026.

• Etilaatroz, Mohaqiq and Massoud attended Khamenei’s funeral, 12 Saratan 1405 / 3 July 2026.

• Reuters, Iranian president lands in Pakistan for three-day visit to mend ties, 22 April 2024.

• Reuters, Iran, Pakistan urge U.N. Security Council to take action against Israel, 24 April 2024.

• Ministry of Foreign Affairs of Pakistan, Joint Statement between Pakistan and Iran at the culmination of the visit by the President of Iran, 24 April 2024.

• Ministry of Foreign Affairs of Iran, Joint Statement of Official Visit of President of the Islamic Republic of Iran to the Islamic Republic of Pakistan, 22-24 April 2024.

• Ministry of Foreign Affairs of Iran, Statement of the four-way meeting of Iran, China, Russia and Pakistan regarding Afghanistan, 27 September 2024.

• Ministry of Foreign Affairs of Pakistan, Joint Statement: Fourth Quadripartite Meeting of Foreign Ministers of China, Iran, Pakistan, and Russia, New York, 25 September 2025.

• Reuters, Afghanistan shifts trade to Iran route to avoid Pakistan closures, 14 November 2025.

• Reuters, Afghanistan urges India to scale up trade, expand use of Iran’s Chabahar Port, 20 November 2025.

• Reuters, Afghan trade resilient in 2025 as Iran, Central Asia routes offset Pakistan closures, 6 January 2026.

• Reuters, At least 28 killed in Pakistan air operations on Afghanistan, UN says, 28/29 June 2026.

• Reuters, Pakistan says 26 militants killed in strikes on hideouts on Afghan border, 10 June 2026.

• Reuters, Pakistani airstrikes kill at least 13 in Afghanistan, Taliban authorities say, 10 June 2026.

• United Nations, Charter of the United Nations, Article 2(4).

• UNHCR, 1951 Refugee Convention and 1967 Protocol, Article 33, non-refoulement.

• UNAMA public reporting on civilian harm and Afghanistan cross-border incidents, 2026.

۷ جولای ۲۰۲۶

محمد هما یون همت

MD,PhD

د افغان ولس زخمي آواز