کابل په یوه ورځ ونه نړېد

کابل په یوه ورځ ونه نړېد

د کابل تر نړېدو اوږده لار: له ۲۰۱۰ څخه تر ۱۵ اګست ۲۰۲۱ پورې د یوه سقوط پټه او ښکاره کرونولوژي

د ډاکټر فضل محمود فضلي د روایت، رسمي اسنادو، نړیوالو مطبوعاتو او د افغان ولس د ناځواب شویو پوښتنو په رڼا کې

تحقیقي – انتقادي لیکنه

سپتمبر ۲۰۲۶

یادونه: د دې لیکنې دریځ

دا مقاله د کوم شخص، ګوند، پخواني حکومت، اوسني حکومت، بهرني دولت یا سیاسي کمپ د دفاع یا محکومولو لپاره نه ده لیکل شوې.

د دې لیکنې محور افغانستان، د افغان ولس حق، ملي حاکمیت، تاریخي حافظه او د عامه مسئولیت پوښتنه ده.

په دې لیکنه کې «ادعا» د «ثابت حقیقت» په توګه نه وړاندې کېږي او «تفسیر» د «سند» ځای نه نیسي. هر ځای چې شواهد کافي نه وي، د شواهدو هماغه محدودیت په روښانه ډول یادېږي.

د ښاغلي ډاکټر فضل محمود فضلي مرکه له عبدالحی کاکړ سره د دې څېړنې د پیل ټکی دی، خو وروستۍ مرجع نه ده.

فضلي د جمهوري نظام په وروستیو کلونو کې د ولسمشر محمد اشرف غني له نږدې دولتي کړۍ سره تړلی و؛ نو د هغه خبرې د یوه نږدې شاهد او ګډونوال ارزښت لري. خو همدا نږدېوالی دا هم لازموي چې ادعاوې او روایت یې له خپلواکو اسنادو، د نورو افغان لورو له شهادتونو او د امریکا، روسیې، چین، ایران، پاکستان او نړیوالو بنسټونو له ثبت شویو سرچینو سره پرتله شي.

څېړنیزه طریقه: حقیقت، روایت او پوښتنه څنګه جلا شوې؟

په دې مقاله کې شواهد په درې کچو جلا شوي دي:

لومړی، تایید شوی حقیقت (verified fact): هغه معلومات چې رسمي سند یا څو خپلواکې او باوري سرچینې یې تاییدوي.

دویم، د یوه لوري ادعا یا روایت (claim/narrative): هغه خبره چې د ویونکي له خوا وړاندې شوې، خو بشپړ خپلواک ثبوت یې لا نه وي موندل شوی.

درېیم، تحلیلي پوښتنه (analytical question): هغه پوښتنه چې د ثابتو حقایقو او متضادو روایتونو ترمنځ د مسئولیت، علت او پایلې د روښانولو لپاره مطرح کېږي.

دا تفکیک په ځانګړي ډول د «سیستماتیک پلان»، «ډبل ګیم» (double game)، «خیانت» او «سقوط له مخکې طرحه شوی و» په څېر درنو تعبیرونو کې ضروري دی. دا اصطلاحات یوازې هغه وخت تاریخي پایله بلل کېدای شي چې قصدي طرحه، داخلي همغږي او عملي تعقیب یې په اسنادو ثابت شي؛ تر هغه مخکې باید د پوښتنې، فرضیې یا د مشخص لوري د ادعا په توګه وکارول شي.

له همدې امله، د فضلي د روایت په ارزونه کې درې پوښتنې جلا ساتل کېږي: «فضلي څه وايي؟»، «اسناد څه ښيي؟» او «له موجودو اسنادو څخه څه لا نه شي ثابتېدلای؟». دا معیار د روسیې، چین، ایران او پاکستان په بحثونو کې هم یو شان تطبیق شوی دی.

۱. د سقوط لومړی څرک: ایا ستراتیژیک مسیر په ۲۰۱۰ کې واوښت؟

د فضلي د روایت یو مهم ټکی دا دی چې د ۲۰۲۱ سقوط باید یوازې د اګست له پنځلسمې ونه لوستل شي؛ د هغه په سیاسي کرونولوژۍ کې لومړۍ مهمه نښه شاوخوا ۲۰۱۰ ته ورګرځي.

په همدې کال کې واشنګټن له یوې خوا له ولسمشر حامد کرزي سره «دوامدار او پراخ ستراتیژیک شراکت» تاییداوه او د افغانانو په مشرۍ د سولې او پخلاینې ملاتړ یې اعلانوه [2]؛ له بلې خوا، د امریکا او طالبانو ترمنځ مستند مستقیم تماسونه هم له ۲۰۱۰ څخه پیل شوي وو. د امریکا د کانګرس د څېړنیز خدمت (CRS) تاریخي خلاصه لیکي چې امریکايي ډیپلوماتانو له ۲۰۱۰ تر ۲۰۱۲ پورې له طالب استازو سره متناوبې او غیررسمي مستقیمې خبرې درلودې، او وروسته د قطر له لارې هم تماسونه روان وو [5]. Washington Post هم په ۲۰۱۱ کې راپور ورکړ چې مستقیم تماسونه څو میاشتې مخکې پیل شوي وو او په قطر او جرمني کې غونډې شوې وې [4].

له دې حقیقت څخه دوه بېلابېل تفسیرونه اخیستل کېدای شي. یو دا چې دا د جګړې د پای ته رسولو لپاره عادي «موازي ډیپلوماسي» وه؛ دولتونه ډېر ځله جګړه او مذاکره په یوه وخت کې پر مخ وړي.

دویم تفسیر، چې فضلي یې په خپل روایت کې مطرح کوي، دا دی چې همدې تماسونو د داسې مسیر بنسټ کېښود چې وروسته پکې افغان دولت له مرکزي مذاکراتي میز څخه څنډې ته شو. موجود علني اسناد د تماسونو شتون ثابتوي، خو په یوازې ځان نه ثابتوي چې له ۲۰۱۰ څخه د جمهوریت د نسکورولو یو واحد، پټ او بشپړ پلان موجود و.

د افغان ولس مشروع پوښتنې

1. که د امریکا او طالبانو مستقیم تماسونه په ۲۰۱۰ کې پیل شوي وو، ولسمشر کرزی، ملي امنیت شورا او بهرنیو چارو وزارت دقیقاً په کومه نېټه، د کوم سند له لارې او تر کومې کچې خبر شول؟

2. که افغان حکومت خبر و، ولې د دې تماسونو لپاره لیکلي ملي شرطونه، د ګډون ضمانت او د پرېکړې روښانه چوکاټ عام نه شول؟

3. که افغان حکومت خبر نه و، د یوه «ستراتیژیک شریک» له خوا له هغه وسله‌وال غورځنګ سره مستقیمې خبرې چې له افغان دولت سره په جګړه کې و، د حاکمیت او اعتماد له نظره څه معنا لرله؟

4. ولې واشنګټن په عامه ژبه «Afghan-led, Afghan-owned» ویل، خو مستقیمه امریکايي لاره یې هم پرانیستله؟ د دواړو ترمنځ حدود څه وو؟

5. که ولسمشر او لوړپوړو چارواکو د موازي مسیر خطر لیدلی و، د خدای، وطن او ولس پر وړاندې یې د خبرداري، بدیل پلان او عامه حساب ورکولو مکلفیت څنګه ادا کړ؟

۲. «ډبل ګیم» که موازي ډیپلوماسي؟ د ادعا او سند ترمنځ کرښه

د «ډبل ګیم» (double game) اصطلاح جذابه ده، خو علمي احتیاط غواړي. د دولتونو په جګړو کې مستقیم او غیرمستقیم تماسونه غیرمعمولي نه دي. د دې لپاره چې «ډبل ګیم» له سیاسي شعار څخه تاریخي نتیجه شي، لږ تر لږه درې شیان باید ثابت شي:

لومړی، یو لوري خپل رسمي شریک ته مشخص تعهد ورکړی وي؛

دویم، په پټه یې له مقابل لوري سره داسې متضاد تعهد کړی وي چې له لومړي سره نه جوړېږي؛

او درېیم، د دې تضاد عملي اغېز په مستندو پرېکړو کې لیدل شوی وي.

له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۲ پورې موجود اسناد ښيي چې واشنګټن له طالبانو سره مستقیم تماسونه درلودل، خو په ۲۰۱۲ کې ولسمشر اوباما په علني ډول وویل چې امریکا «د افغان حکومت په همغږۍ» له طالبانو سره مستقیم بحثونه کړي او د سولې لپاره یې د القاعدې پرېښودل، له تاوتریخوالي لاس اخیستل او د افغان قوانینو منل شرط بلل [6]. له همدې امله د دې دورې دقیق تحلیل باید د «پټ سازش» له قطعي ژبې ځان وساتي او پوښتنه داسې مطرح کړي:

ایا هغه څه چې واشنګټن یې همغږي بلله، په کابل کې هم هماغسې د برابر شراکت په توګه درک کېدل؟

هغه پوښتنې چې تاریخ باید ورته ځواب پیدا کړي

1. د امریکا له طالبانو سره د هرې لویې ناستې په اړه د افغان حکومت د خبرولو رسمي بهیر څه و؟

2. ایا د افغان دولت استازو کله د بشپړ ګډون غوښتنه وکړه او رد شوه؟ اسناد یې چېرته دي؟

3. ایا کابل له دې تماسونو څخه د سولې فرصت جوړ کړ، که یوازې یې د بهرني شریک د نیت پر ښه والي تکیه وکړه؟

4. په دې کلونو کې د افغان دولت د بدیل امنیتي او مالي ځانبساینې پلان څه و؟ که نه و، ولې نه و؟

۳. د ولسمشرۍ لوړه: د الله، وطن، ولس او اساسي قانون پر وړاندې مسئولیت

دا بحث یوازې اخلاقي نه دی؛ حقوقي بنسټ هم لري.

د ۲۰۰۴ اساسي قانون ۶۳مه ماده ولسمشر د الله تعالی په نوم مکلفوي چې اسلام او اساسي قانون وساتي، د اساسي قانون او نورو قوانینو پلي کېدل مراعت او وڅاري، او د افغانستان استقلال، ملي حاکمیت او ارضي تمامیت خوندي کړي.

۶۴مه ماده ولسمشر ته د اساسي قانون د تطبیق د څار، د هېواد د اساسي سیاستونو د ټاکلو او د وسله والو ځواکونو د اعلی سرقوماندانۍ په ګډون پراخ مسئولیتونه ورکوي؛

او ۶۶مه ماده ټینګار کوي چې ولسمشر باید د خپلو صلاحیتونو په کارولو کې د افغانستان د خلکو لوړې ګټې په پام کې ونیسي [1].

له همدې قانوني چوکاټ څخه د کرزي او غني دواړو د دورو لپاره یوه بنسټیزه پوښتنه راولاړېږي:

که د افغانستان تر ټولو مهم بهرنی نظامي او مالي شریک د جګړې له مقابل لوري سره مستقیم مذاکراتي مسیر پرانیست، د افغان ولسمشر مسئولیت یوازې د شریک پر ژمنو باور کول و، که د احتمالي بدلون لپاره د دولت، پوځ، اقتصاد او ډیپلوماسۍ یو خپلواک بدیل پلان (Plan B) هم جوړول؟

د اساسي قانون له مخې د حساب پوښتنې

1. ایا د سولې او جګړې په دې بنسټیزو بدلونونو کې ملي شورا د اړتیا تر کچې خبره او په تصمیم کې شریکه شوې وه؟

2. ایا د جمهوري ریاست او ملي امنیت شورا له خوا د امریکايي وتلو احتمالي سناریوګانو لیکلې خطر-ارزونه (Risk Assessment) موجوده وه؟

3. که موجوده وه، ولې د پوځ د ساتنې، هوايي ځواک د تخنیکي ځانبساینې او د بودجې د بدیلو سرچینو لپاره پر وخت کافي عملي پایله ونه لیدل شوه؟

4. که موجوده نه وه، د اوږدې جګړې په داسې دولت کې دا ستراتیژیکه تشه د چا مسئولیت و؟

۳.۱. یو معیار، دوه ولسمشران: د حامد کرزي د دورې لپاره موازي حقوقي پوښتنې

علمي عدالت او تاریخي امانت غوښتنه کوي چې د اساسي قانون یو شان معیار د ولسمشر حامد کرزي او ولسمشر محمد اشرف غني پر دواړو دورو تطبیق شي.

د ۲۰۱۰ د مې د ۱۲مې په ګډه اعلامیه کې واشنګټن او کابل د دوامدار ستراتیژیک شراکت او د افغانانو په مشرۍ د سولې او پخلاینې پر اصل ټینګار کاوه [2]؛ خو د همدې تاریخي پړاو په شاوخوا کې د امریکا او طالبانو مستقیم تماسونه هم پیل شول، چې د کانګرس د څېړنیز خدمت او Washington Post په اسنادو کې ثبت دي [4][5]. له همدې امله د کرزي د دورې په اړه پوښتنه یوازې دا نه ده چې بهرنیو لورو څه کول؛ دا هم ده چې افغان دولت څه پوهېده، څه یې غوښتل، د کومو زیانونو مخنیوی یې کولای شوای او د ملي حاکمیت د ساتنې لپاره یې کوم مستند بدیل تدابیر لرل.

له ولسمشر کرزي او د هغه د حکومت له مسئولینو څخه د حساب پوښتنې

1. ولسمشر کرزی، ملي امنیت شورا او بهرنیو چارو وزارت د امریکا او طالبانو د مستقیمو تماسونو له پیل، موخو او حدودو څخه دقیقاً په کوم وخت او تر کومې کچې خبر شول؟ د دې خبرتیا رسمي اسناد کوم دي؟

2. که افغان حکومت خبر و، ایا یې د افغانستان د ملي حاکمیت، د دولت د مذاکراتي مالکیت او د اساسي قانون د ساتنې لپاره لیکلي ملي شرطونه او نه ماتېدونکي اصول ټاکلي وو؟ که وو، ولې بشپړ متن یې ولس او ملي شورا ته روښانه نه شو؟

3. که افغان حکومت بشپړ خبر نه و، د یوه ستراتیژیک شریک له خوا له هغه وسله وال لوري سره د موازي مستقیمو تماسونو په وړاندې د ولسمشرۍ، ملي امنیت شورا او بهرنیو چارو وزارت رسمي حقوقي او ډیپلوماټیک غبرګون څه و؟

4. د «افغان په مشرۍ او افغان په مالکیت» د سولې د اصل د عملي تضمین لپاره د کرزي حکومت کوم مشخص میکانیزمونه، تضمینونه یا د ګډون شرطونه غوښتلي وو، او د هغو د منل کېدو یا رد کېدو اسناد چېرته دي؟

5. ایا د کرزي د دورې پر مهال د امریکا د ستراتیژۍ د احتمالي بدلون، د بهرني پوځي حضور د کمېدو او د نړیوال ملاتړ د محدودېدو لپاره یو لیکلی بدیل پلان او خطر-ارزونه موجوده وه؟ که وه، عملي پایلې یې څه وې؛ او که نه وه، ولې نه وه؟

6. د افغان امنیتي ځواکونو د هوايي، تخنیکي، اکمالاتي او مالي وابستګۍ د کمولو لپاره د کرزي د حکومت اوږدمهاله ځانبساینې تګلاره څه وه، او د هغه د دورې تر پای پورې کومې برخې عملي شوې؟

7. د پاکستان، قطر، جرمني او نورو اړوندو بهرنیو موازي لارو او ناستو سره د تعامل لپاره افغان حکومت کوم سیمه ییز او نړیوال ډیپلوماټیک چوکاټ جوړ کړی و، څو د افغانستان د دولت رسمي مذاکراتي موقعیت کمزوری نه شي؟

8. افغان ولس او ملي شورا په کوم وخت، په کومه کچه او د کومو رسمي راپورونو له لارې د دې ستراتیژیکو بدلونونو له خطرونو خبر شول؟ که داخلي خطر-ارزونه له عامه پیغامونو سره توپیر درلود، د دې توپیر دلیل څه و؟

9. د کرزي د واکمنۍ تر پای پورې راتلونکي حکومت ته د ملي حاکمیت، د سولې د مذاکراتي مالکیت، د امنیتي ځانبساینې او د بهرني ملاتړ د احتمالي کمېدو په اړه کوم مستند ستراتیژیک میراث او عملي پلان وسپارل شو؟

10. د اساسي قانون د ۶۳مې، ۶۴مې او ۶۶مې مادو په رڼا کې، د افغانستان د استقلال، ملي حاکمیت او د خلکو د لوړو ګټو د ساتنې لپاره کومې مشخصې پرېکړې او تدابیر نیول شوي وو، او کوم ستراتیژیک خطرونه د کرزي د دورې تر پای پورې لا ناحل پاتې وو؟

دا پوښتنې د ملامتۍ، جرم یا تاریخي حکم د مخکېني ټاکلو لپاره نه دي. موخه دا ده چې د اساسي قانون یو شان حقوقي معیار پر ټولو ولسمشرانو او حکومتونو تطبیق شي، خو د هرې دورې ارزونه د هماغې دورې د اسنادو، صلاحیتونو، محدودیتونو او واقعي شرایطو پر بنسټ وشي. په دې توګه نه څوک له مشروع پوښتنې معافېږي او نه څوک له سند پرته ملامت اعلانېږي.

۴. له «شرطونو» تر مستقیمو خبرو: په ۲۰۱۸ کې څه بدل شول؟

د ۲۰۱۷ د اګست په ۲۱مه ولسمشر ډونالډ ټرمپ د افغانستان او جنوبي اسیا نوې تګلاره اعلان کړه. هغه وویل چې د امریکا چلند به «د وخت پر مهال وېش نه، بلکې د شرایطو پر بنسټ» وي، د چټک وتلو پایلې یې د منلو وړ ونه بللې او ټینګار یې وکړ چې امریکا به د افغان حکومت او پوځ ملاتړ ته دوام ورکړي. هغه له طالبانو د ځینو عناصرو سره د احتمالي سیاسي جوړجاړي دروازه هم پرانیستې پرېښوده، خو دا یې د مؤثر پوځي فشار وروسته یو احتمالي راتلونکی وباله [7].

د ۲۰۱۸ د جولای په ۹مه، یعنې له دې وینا نږدې یوولس میاشتې وروسته، ولسمشر غني او د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مایک پومپیو په کابل کې بیا د امریکا «دوامدار شراکت» او د افغانانو په مشرۍ د سولې ژبه کاروله. غني وویل چې «اوس تر بل هر وخت» متحده ایالات د افغانستان دوامدار شریک دی، او پومپیو وویل چې د امریکا تګلاره د افغان خلکو او امنیتي ځواکونو لپاره د ملاتړ روښانه پیغام دی [8].

خو په همدې ۲۰۱۸ کال کې واشنګټن مستقیمې امریکا-طالب خبرې په نوې کچه رسمي کړې او زلمی خلیلزاد یې د افغانستان د پخلاینې لپاره د ځانګړي استازي په توګه وګوماره.

د ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ ترمنځ د تګلارې بدلون: مهمې پوښتنې

1. په نږدې یو کال کې کوم اطلاعات، کورني فشارونه یا ستراتیژیک حسابونه بدل شول چې د «شرط محوره حضور» ژبه په مستقیمو امریکا-طالب خبرو واوښته؟

2. کابل د دې بدلون له دقیق ماهیت څخه مخکې خبر و، که وروسته ورسره مخ شو؟

3. که ولسمشر غني د ۲۰۱۸ په جولای کې امریکا «دوامدار شریک» باله، د همدې کال له مستقیمو خبرو وروسته یې د اعتماد ارزونه څنګه بدله شوه؟

4. ولې د افغان ولس لپاره د دې تګلارې د بدلون یو صریح، مستند او عامه سپین کتاب (white paper) خپور نه شو؟

۵. له میز څخه څنډې ته؟ د افغان دولت د مذاکراتي مالکیت ازموینه

د ۲۰۱۸ له وروستیو څخه مستقیم امریکا-طالب مذاکرات د جګړې د سیاسي پای په بحث کې اصلي محور شول. طالبانو له اوږدې مودې راهیسې افغان حکومت «اصلي مقابل» نه ګاڼه او غوښتل یې لومړی له امریکا سره خبرې وکړي.

د ۲۰۱۹ په فبروري کې Reuters راپور ورکړ چې د غني حکومت د امریکا-طالبانو له مخ پر وړاندې تللو خبرو څخه عملاً بهر پاتې و، او غني ټینګار وکړ چې د افغانستان په اړه هېڅ وروستی تړون د افغان حکومت له ګډون پرته مشروع تصمیم نه شي کېدای [15].

دا واقعیت د فضلي د روایت له هغې برخې سره سمون لري چې وايي افغان دولت د مذاکراتي بهیر له ځینو مهمو پړاوونو څخه څنډې ته شوی و. خو دا سمون په خپله د هغه د پراخې فرضیې بشپړ ثبوت نه دی.

د طالبانو خپل انکار، د افغان سیاسي قشر داخلي وېش، د ۲۰۱۴ وروسته انتخاباتي مشروعیت شخړې، د نړیوالو لورو ستړیا او د امریکا د وتلو کورنی فشار هم د معادلې برخې وې. علمي تحلیل باید دا ټول عوامل په ګډه وسنجوي.

د مذاکراتي مالکیت پوښتنې

1. ولې افغان دولت ونه توانېد چې طالبان دې ته اړ کړي یا وهڅوي چې له امریکا سره د هرې معاملې تر څنګ کابل هم اصلي طرف وي؟

2. ایا د افغان سیاسي مشرانو خپلمنځي وېش د طالبانو دا دریځ قوي کړ چې «کابل یو واحد ملي طرف نه دی»؟

3. ایا د واشنګټن لپاره د وتلو هدف ورو ورو د افغان دولت د مذاکراتي مالکیت له اصل څخه مهم شو؟

4. په دې پړاو کې ولسمشر، اجرائیه مشرتابه، ملي شورا او سیاسي ګوندونه په ګډه کوم ملي دریځ درلود؟ که نه و، ولې؟

۶. فضلي څه ادعا کوي، اسناد څه ښيي؟ د سیمه ییزو قدرتونو مستقل حساب

د فضلي په روایت کې یوه مهمه او درنه ادعا دا ده چې امریکا په سیستماتیک ډول روسیه، چین، ایران، پاکستان او نور مهم لوبغاړي دې ته «قانع» کړل چې امریکايي وتل او له طالبانو سره نوی سیاسي ترتیب د هغوی له ګټو سره په ټکر کې نه دی.

دا ټکی باید د فضلي د روایت په نوم ولوستل شي، نه د دې مقالې د ثابتې پایلې په توګه.

موجود شواهد ښيي چې له ۲۰۱۷ وروسته د طالبانو سیمه‌ییزه سیاسي عادي کېدنه (political normalization) چټکه شوه؛ خو دا چې واشنګټن د هر هېواد دریځ په یوه واحده طرحه بدل یا «قانع» کړ، په علني اسنادو کې تر اوسه بشپړ نه دی ثابت شوی.

برعکس، د روسیې، چین، ایران او پاکستان د هر یوه خپل امنیتي، جیوپولیټیک او اقتصادي حساب هم په اسنادو کې لیدل کېږي.

۶.۱. روسیه: د فضلي د «قانع کېدو» ادعا او د مسکو خپل مسیر

فضلي په خپل روایت کې روسیه هم د هغو هېوادونو په کتار کې یادوي چې ګواکې امریکا یې د نوي مسیر د منلو لپاره قانع کړې وه.

خو موجود علني شواهد دا ادعا په قطعي ډول نه تاییدوي.

د روسیې قضیه د احتیاط تر ټولو قوي مثال دی. د ۲۰۱۸ په نومبر کې روسیې په مسکو کې د افغانستان په اړه څو اړخیزه غونډه وکړه چې طالبان، د افغانستان د سولې عالي شورا او د ایران، چین، پاکستان، منځنۍ اسیا او نورو هېوادونو استازي پکې حاضر وو، خو د غني حکومت رسمي دولتي پلاوي او امریکا په رسمي کچه ګډون نه درلود [9]. Reuters دا د افغانستان په مسئله کې د روسیې د زیاتېدونکي خپلواک رول نښه بلله. له دې څخه ښکاري چې مسکو یوازې د واشنګټن د لارښوونې تابع نه و؛ خپل جیوپولیټیک هدفونه او مستقل چینلونه یې هم درلودل.

د مسکو په اړه پوښتنې

1. که د فضلي د روایت له مخې روسیه د امریکا له خوا «قانع» شوې وه، ولې مسکو داسې ناستې جوړولې چې واشنګټن او کابل یې له جوړښت او مالکیت سره ستونزه لرله؟

2. ایا روسیه غوښتل د سولې مرسته وکړي، د امریکا سیمه ییز انحصار مات کړي، له طالبانو سره د راتلونکي لپاره اړیکه جوړه کړي، که دا ټول عوامل یوځای وو؟

3. د افغان حکومت لپاره ولې ممکنه نه شوه چې د مسکو مسیر د خپل رسمي مذاکراتي چوکاټ برخه کړي؟

۶.۲. چین: د فضلي روایت، سینکیانګ او د بیجینګ خپل امنیتي حساب

فضلي د چین په اړه هم د «قانع کېدو» پراخه ادعا مطرح کوي. خو له طالبانو سره د چین تعامل د بیجینګ د خپل امنیتي او سیمه‌ییز حساب له زاویې هم مستند دی.

Reuters د ۲۰۱۹ په سپټمبر کې راپور ورکړ چې یوه نهه کسیزه طالب پلاوي په بیجینګ کې د چین د افغانستان له ځانګړي استازي سره د امریکا-طالب سولې د خبرو په اړه وکتل [11].

د چین لپاره د سینکیانګ امنیت، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ (ETIM) په اړه اندېښنې، د پاکستان له لارې سیمه‌ییز اتصال او په افغانستان کې د اوږدمهاله بې‌ثباتۍ مخنیوی مهم وو. نو یوازې دا ویل چې امریکا چین «قانع» کړ، د چین د خپلواک امنیتي او اقتصادي حساب پیچلتیا نه شي رانغاړلی.

د چین په اړه پوښتنې

1. ایا د چین له طالبانو سره تعامل د واشنګټن د هڅونې تر اغېز لاندې زیات شو، که بیجینګ د امریکا له احتمالي وتلو مخکې د خپل امنیت لپاره مستقیمه لاره جوړوله؟

2. کابل له چین سره د دولت-دولت ستراتیژیکو اړیکو په کارولو ولې ونه توانېد چې د طالبانو د هر ډول سیاسي تعامل لپاره افغان-محوره شرطونه رامنځته کړي؟

3. د چین رسمي اسناد د جمهوریت د بقا، د امریکا د حضور او له طالبانو سره د تعامل ترمنځ کوم لومړیتوبونه څرګندوي؟

۶.۳. ایران: د فضلي ادعا که د تهران پخوانی مستقل چینل؟

فضلي ایران هم د هغو سیمه‌ییزو قدرتونو له ډلې شمېري چې د ده په روایت کې امریکا د خپل نوي مسیر د منلو لپاره قانع کړي وو. خو د ایران په اړه موجود شواهد د تهران د خپل مستقل چینل او محاسبې شتون هم په روښانه ډول ښيي.

Reuters د ۲۰۱۸ د دسمبر په ۲۶مه د ایران د ملي امنیت د عالي شورا د مشر علي شمخاني په حواله راپور ورکړ چې ایران له طالبانو سره خبرې کوي او تهران ویل چې افغان حکومت پرې خبر دی [10]. ایران له طالبانو سره د ۱۹۹۰مو کلونو ژوره دښمني لرله، خو وروسته د امریکا د اوږد پوځي حضور، داعش، د لوېدیځ افغانستان امنیت، کډوالو، اوبو او سیمه ییز نفوذ له امله یې خپل تماسونه پراخ کړل.

له همدې امله د ایران په اړه د «امریکا قانع کړ» ادعا باید د فضلي د روایت په توګه پاتې شي، تر هغې چې خپلواک اسناد یې دقیق میکانیزم ثابت نه کړي.

د ایران په اړه پوښتنې

1. که تهران د افغان حکومت په خبرتیا له طالبانو سره خبرې کولې، کابل د دې چینل د شرایطو او پایلو پر جوړولو څومره نفوذ درلود؟

2. ایا د امریکا د پوځي حضور پای ته رسول د ایران له پخوا ستراتیژیک هدف و؟ که هو، نو د فضلي په روایت کې د واشنګټن «قانع کول» دقیقاً په څه معنا دي؟

3. افغان دولت ولې ونه توانېد چې د ایران له امنیتي اندېښنو څخه د جمهوریت د ملاتړ لپاره یو منظم امتیاز-محوره سیاست جوړ کړي؟

۶.۴. پاکستان: د فضلي ادعا، د بهرنیو ستراتیژیو عملي کانال او د اسلام‌اباد خپل امنیتي حساب

فضلي پاکستان هم د هغې پراخې سیمه‌ییزې ادعا برخه بولي چې له مخې یې امریکا هڅه وکړه روسیه، چین، ایران او پاکستان له خپل نوي افغان مسیر سره همغږي یا «قانع» کړي. خو د پاکستان قضیه له روسیې، چین او ایران سره په بشپړ ډول یو شان نه ده. په ځینو مهمو تاریخي پړاوونو کې پاکستان د امریکا او نورو لوېدیځو قدرتونو د افغان تګلارو د عملي کولو یو تجربه لرونکی امنیتي، استخباراتي، لوژستیکي او سیاسي شریک کانال او د هغوی د اوامرو مجری پاتې شوی دی. دا په دې معنا نه ده چې د اسلام‌اباد هره پرېکړه د بهرني «امر» تابع وه؛

پاکستان په موازي ډول خپلې ملي، امنیتي او جیوپولیټیکې موخې هم تعقیبولې، او د واشنګټن او اسلام‌اباد ګټې ځینې وخت سره نږدې او ځینې وخت متضادې وې.

د دې متمايز رول تاریخي بنسټ تر ۲۰۱۸ ډېر پخوانی دی. د امریکا د ۹/۱۱ رسمي کمېسیون لیکي چې د شوروي ضد جګړې پر مهال د امریکا او سعودي عربستان میلیاردونه ډالره پټه مرسته د پاکستان له لارې افغان مجاهدینو ته رسېدله او د پاکستان پوځي استخباراتي ادارې (ISI) د روزنې او وسلو د وېش په بهیر کې مهم رول درلود [30].

همدغه کمېسیون ثبتوي چې د ۲۰۰۱ د سپتمبر له بریدونو وروسته پروېز مشرف د امریکا اووه مشخصې غوښتنې ومنلې؛ په هغو کې د امریکايي پوځي او استخباراتي عملیاتو لپاره د هوايي تېرېدو او ناستې حق، پاکستاني قلمرو ته لاسرسی، استخباراتي همکاري، طالبانو ته د سون توکو او جنګیالیو د تګ د مخنیوي او، د ټاکلو شرایطو په صورت کې، له طالب حکومت سره د اړیکو پرېکول شامل وو [30].

دا اسناد ښيي چې کله د دواړو لورو ګټې سره نږدې شوې، پاکستان د بهرني ستراتیژیک غوښتنلیک د عملي کولو دولتي او امنیتي ظرفیت درلود.

د دې اړیکې مادي او ستراتیژیک اړخ هم په رسمي امریکايي اسنادو کې ثبت دی. د امریکا د کانګرس د څېړنیز خدمت (CRS) له مخې، یوازې د ۲۰۰۲-۲۰۱۲ مالي کلونو په موده کې شاوخوا ۱۵.۸ میلیارد ډالره امریکايي امنیتي مرسته او پوځي جبرانونه – د ائتلافي ملاتړ د بودجې (Coalition Support Funds) په ګډون – او له ۷.۸ میلیارد ډالرو ډېر اقتصادي ملاتړ پاکستان ته ځانګړی شوی و [31].

دا شمېرې په خپله دا نه ثابتوي چې هر پاکستانی اقدام د کومې ځانګړې مرستې په بدل کې شوی و؛ خو د امریکا-پاکستان د اړیکې ژور امنیتي، مالي او معامله‌ییز (transactional) ابعاد ښيي. په همدې وخت کې اسلام‌اباد خپل سیمه‌ییز نفوذ، د هند په اړه امنیتي محاسبه او هغه فکر هم تعقیباوه چې په پاکستاني امنیتي ادبیاتو کې د «ستراتیژیک عمق» (Strategic Depth) په نوم یاد شوی دی.

همدا دوه‌ګونی مسیر له ۲۰۰۱ وروسته هم لیدل کېږي. د ۹/۱۱ کمېسیون په ارزونه کې پاکستان له یوې خوا د القاعده پر ضد له امریکا سره فعاله همکاري کوله، خو له بلې خوا یې له طالب پاتې‌شونو او نورو اسلامپالو شبکو سره له پراخې مقابلې ځان ساته [30].

له همدې امله د پاکستان ځانګړنه دا وه چې که له بوی خوا د واشنګټن تابع و ، دبلی خوا ې د بهرنیو ستراتیژیو د عملي همکارۍ تجربی د خپل مستقل امنیتي حساب سره یوځای ساتله.

همدا ټکی یې قضیه د روسیې، چین او ایران له پورته یادو شوو مسیرونو څخه متمايزوي.

د ۲۰۱۸-۲۰۱۹ د امریکا-طالب مذاکراتو پر مهال دا تاریخي بڼه بیا په عیني ډول راڅرګنده شوه.

Reuters د امریکايي چارواکو او طالب سرچینو په حواله راپور ورکړ چې پاکستان د مذاکراتو په بهیر کې « د پردی تر شا نا ست ، خو مرکزي رول» درلود،

د طالب استازو سفرونه یې  د ا نر یکا په هدا یت او لار ښونه اسانه کول او پر ځینو طالب مشرانو یې د مذاکراتو لپاره فشار راوړ [12].

د ملا عبدالغني برادر خوشې کېدل یې تر ټولو روښانه عملي مثال و؛ زلمي خلیلزاد وروسته وویل چې پاکستان برادر د ده په غوښتنه خوشې کړی و [13].

په همدې نقطه کې د فضلي ادعا د چین، روسیې او ایران له قضیو څخه جلا ازمویل کېدای شي:

دلته یوازې د «قانع کولو» عمومي ادعا نه لرو، بلکې د امریکا د ځانګړي استازي د مشخصې غوښتنې او د پاکستان د مشخص عملي اقدام مستند مثال هم شته.

خو دا شواهد بیا هم په یوازې ځان د یوه واحد، له مخکې بشپړ جوړ شوي ګډ «د سقوط پلان» ثبوت نه شي کېدای.

د فضلي د روایت په رڼا کې هغه پوښتنې چې افغان تاریخ یې باید پرېنږدي

1. که د پاکستان او امریکا ترمنځ د څو لسیزو امنیتي او ستراتیژیکې همکارۍ تجربه موجوده وه، د ۲۰۱۸-۲۰۲۰ په مذاکراتي پړاو کې د خلیلزاد او اسلام‌اباد ترمنځ کومې مشخصې غوښتنې، تفاهمونه او شرطونه موجود وو؟ د

ملا برادر له خوشې کېدو پرته کوم نور اقدامات په اسنادو کې مستقیم له امریکايي غوښتنو سره تړل کېدای شي؟

2. پاکستان په دې همکارۍ کې څه غوښتل یا څه تمه یې لرله – د افغانستان په راتلونکي جوړښت کې نفوذ، امنیتي تضمینونه، له امریکا سره د اړیکو ښه کېدل، اقتصادي اسانتیاوې، که د ناڅاپي امریکايي وتلو د سیمه‌ییزو زیانونو مخنیوی؟ کومه برخه یې مستند حقیقت دی او کومه لا تحلیلي فرضیه پاتې کېږي؟

3. افغان دولت د امریکا-پاکستان د دغو تعاملاتو له دقیقو حدودو څخه تر کومې کچې خبر و؟ ایا کابل د پاکستان د نفوذ د کارولو په بدل کې د واضح، اندازه کېدونکو او د تایید وړ تعهداتو غوښتنه کړې وه، او که کړې وه اسناد یې چېرته دي؟

4. د پاکستان کوم اقدامات د واشنګټن له غوښتنو او متقابلو اړتیاوو سره همغږي وو، او کوم اقدامات د اسلام‌اباد د خپل مستقل امنیتي او جیوپولیټیک حساب محصول وو؟

د فضلي د «قانع کولو» ادعا د پاکستان په قضیه کې تر کومه ځایه د مستندو شواهدو ملاتړ لري، او له کوم ځایه وروسته لا د مستقلو اسنادو اړتیا پاتې کېږي؟

۷. عامه اعتماد او داخلي احتیاط: ثبت شوې ویناوې څه ښيي؟

په رسمي امریکايي آرشیفونو او نورو لټون وړ نړیوالو سرچینو کې د ولسمشر غني هغه ویناوې پلټل شوې چې امریکا ته یې د اعتماد او اوږدمهاله دوستۍ ژبه کارولې. هغه ځانګړې جمله چې «د امریکا په دوستۍ باید څوک شک ونه کړي» .

په ۲۰۱۵ کې له ولسمشر اوباما سره په ګډه خبري غونډه کې غني وویل چې د امریکا د امنیتي همکارۍ انعطاف افغان ځواکونو او خلکو ته «اعتماد» ورکوي او سیمې ته دا پیغام استوي چې دا همکاري «لنډمهاله نه، بلکې دوامداره او اوږدمهاله» ده [14].

په ۲۰۱۶ کې د امریکا د دفاع له وزیر اش کارټر سره غني امریکا «لوی دوست او ستراتیژیک شریک» وبلله او ویې ویل چې د امریکا پرېکړې د افغانستان د راتلونکو نسلونو لپاره د اعتماد فضا جوړه کړې [16].

د ۲۰۱۸ د جولای په ۹مه یې له پومپیو سره وویل چې «اوس تر بل هر وخت» متحده ایالات د افغانستان دوامدار شریک دی [8].

دا بیانونه په خپله د خطا یا بې‌احتیاطۍ ثبوت نه دي؛ دولتونه د خپلو شریکانو په اړه مثبته ډیپلوماټیکه ژبه کاروي.

خو کله چې له ۲۰۱۸ وروسته مذاکراتي چاپېریال چټک بدلېده، همدا عامه اعتماد د حساب ورکونې یوه مهمه پوښتنه راولاړوي:

ایا د ارګ داخلي خطر-ارزونه د عامه خوشبینۍ په پرتله ډېره محتاطه وه؟ که وه، ولس ته ولې نه ویل کېده؟ او که نه وه، ولې؟

د اعتماد او احتیاط ترمنځ د ولس پوښتنې

1. کله چې ولسمشر امریکا «دوامدار شریک» باله، د دې دوام لپاره کوم حقوقي او عملي تضمینونه موجود وو؟

2. ایا د ارګ داخلي راپورونو د امریکا د وتلو احتمال لوړ ښود؟ که هو، ولې عامه پیغامونه ورسره دومره متفاوت وو؟

3. په ملي سیاست کې اعتماد باید د دوستۍ پر ژبه ولاړ وي، که د اندازه کولو وړ تعهداتو، بودجې، تړونونو او بدیل سناریوګانو پر بنسټ؟

4. افغان ولس ته کله وویل شول چې که بهرنی تخنیکي، هوايي او مالي ملاتړ په چټکۍ کم شي، د پوځ عملیاتي ظرفیت به څه حالت ته ځي؟

۸. دوحه: د سولې دروازه که د کا بل د حاکمیت تر ټولو ستره ازموینه؟

د ۲۰۲۰ د فبروري په ۲۹مه امریکا او طالبانو «افغانستان ته د سولې راوستلو تړون» لاسلیک کړ.

افغان حکومت د دې دوه اړخیز تړون لاسلیک کوونکی نه و [17]. تړون د بهرنیو ځواکونو د بشپړ وتلو مسیر د طالبانو له ترهګرۍ ضد تعهداتو سره وتاړه، او د افغانانو ترمنځ د خبرو لپاره یې د بندیانو خوشې کول د اعتماد جوړونې د یوه اقدام په توګه شامل کړل. په عامه متن کې تر ۵۰۰۰ طالب بندیانو او تر ۱۰۰۰ د مقابل لوري بندیانو د خوشې کولو یادونه شوې وه.

بله ورځ ولسمشر غني وویل چې افغان حکومت د ۵۰۰۰ طالب بندیانو د خوشې کولو ژمنه نه ده کړې او دا صلاحیت د امریکا نه، بلکې د افغانستان د دولت دی [18].

دا یوه مهمه حاکمیتي شخړه وه: هغه شرط چې د امریکا-طالبانو په سند کې راغلی و، د هغو زندانیانو د خوشې کولو په اړه و چې د افغان دولت په زندانونو کې وو. څو میاشتې وروسته، د ۲۰۲۰ په اګست کې لویې جرګې د پاتې ۴۰۰ سختو بندیانو د خوشې کولو ملاتړ وکړ او د بین‌الافغاني خبرو لپاره یې لاره هواره کړه [19].

ددوحی له عامه تړون سره غیرعامه/طبقه‌بندي شوي ضمایم هم موجود وو؛

د امریکا د کانګرس د څېړنیز خدمت راپورونه د دغو غیرعامه ضمایمو شتون ثبتوي، خو بشپړه منځپانګه یې عامه نه ده [29].

له همدې امله سمه پوښتنه دا نه ده چې «ایا ضمایم وو؟»؛ بلکې دا ده چې د هغوی بشپړه منځپانګه، د اجرايي تفسیر حدود او د افغان حکومت د خبرتیا کچه څه وه.

د دوحې په اړه بنسټیزې پوښتنې

1. څنګه د یو داسې حاکم دولت د بندیانو په اړه په یوه دوه اړخیز سند کې عدد او مهال وېش ځای پر ځای شو چې هماغه دولت یې لاسلیک کوونکی نه و؟

2. افغان حکومت د دې مادې په اړه مخکې په کومه کچه خبر و؟ که مخالفت یې درلود، ولې تړون تر لاسلیک مخکې حل نه شو؟

3. ایا د ۵۰۰۰ بندیانو خوشې کول د سولې لپاره اړین امتیاز و، که د طالبانو سیاسي او نظامي مورال ته غیرمتوازن ګټه؟

د دې پوښتنې لپاره باید د خوشې شویو کسانو د بیا جګړې ته د ستنېدو کچه په کره معلوماتو وڅېړل شي.

4. د غیرعامه ضمایمو بشپړ منځپانګه څه وه، د اجرايي تفسیر اسناد څه ښيي، او د افغان حکومت کوم چارواکي په کومه کچه پرې خبر وو؟

5. که دوحه د «بین الافغاني سولې» مقدماتي چوکاټ و، ولې افغان دولت د اصلي امریکايي تړون له لاسلیک څخه بهر پاتې شو؟

۹. کله چې سیاسي بدلون د پوځ لوژستیکي رګونو ته ورسېد

د ۲۰۲۱ د اپرېل په ۱۴مه ولسمشر جو بایډن اعلان وکړ چې د امریکا وروستۍ وتنه به د مې له لومړۍ نېټې پیل شي. هغه وویل چې د ټرمپ له ادارې ورته داسې تړون ورپاتې و چې د ۲۰۲۱ د مې تر لومړۍ یې د امریکايي ځواکونو بشپړ وتل غوښتل؛ بایډن دا نېټه وغځوله، خو د وتلو اصل یې ومانه او ویې ویل چې د امریکا د تر ټولو اوږدې جګړې د پای ته رسولو وخت رارسېدلی [20].

په همدې وخت کې د افغان هوايي ځواک او امنیتي ځواکونو په جوړښت کې د قراردادیانو اهمیت حیاتي و.

SIGAR تر سقوط مخکې خبرداری ورکړی و چې د امریکايي او ائتلافي قراردادیانو د وتلو په صورت کې د افغان هوايي ځواک د ساتنې، روزنې او تخنیکي ملاتړ دوام له جدي خطر سره مخ کېږي [21]. وروسته د SIGAR څېړنو د قراردادیانو د ملاتړ ناڅاپي ختمېدل د افغان امنیتي ځواکونو د سقوط له مهمو لاملونو څخه وبلل [22][25].

Reuters د ۲۰۲۱ د جولای په ۲۲مه راپور ورکړ چې افغان پوځ، د پرله‌پسې تلفاتو او د طالبانو د پرمختګ له امله، خپله جګړه‌ییزه تګلاره بدله کړه او ځواکونه یې د کابل، لویو ښارونو، مهمو تګلارو او حیاتي زېربناوو پر شاوخوا متمرکزول؛ داسې تګلاره چې په عملي ډول د ځینو سیمو د پرېښودو خطر یې درلود [23].

دا شواهد د فضلي د روایت له هغې برخې سره تر یوه حده همغږي لري چې د ۲۰۲۱ وروستۍ مرحله یوازې سیاسي نه، بلکې د لوژستیک، هوايي ملاتړ، مورال او جغرافیایي دفاع د ماتېدو مرحله هم وه.

خو دا همغږي د یوې پټې واحدې طرحې ثبوت نه دی؛ بلکې د نظام د څو اړخیزې اتکا او د بحران د شدت نښه ده.

د ۲۰۲۱ د پوځي سقوط  پوښتنې

1. ولې داسې یو پوځ جوړ شو چې د الوتکو، اکمالاتو، استخباراتو او ساتنې په حیاتي برخو کې د بهرنیو قراردادیانو له دوام پرته بشپړ عملیات نه شوای ساتلای؟

2. که دا وابستګي کلونه معلومه وه، د افغان حکومت او نړیوالو شریکانو د انتقال عملي پلان ولې تر وروستیو میاشتو پوره نه شو؟

3. د قراردادیانو د وتلو د خطر په اړه د SIGAR د خبرتیاوو پر وړاندې د ارګ، دفاع وزارت او امریکا د دفاع وزارت مشخص اقدامات څه وو؟

4. د ځواکونو د متمرکزولو پلان د پوځي ضرورت نتیجه وه، که د یوې ستراتیژۍ ناوخته اعتراف چې نور ټول هېواد په پخواني جوړښت نه شو ساتل کېدای؟

5. ایا د افغان پوځ سقوط لومړی د قوماندې، اکمال، باور او سیاست سقوط و او وروسته میدان مات شو؟

۱۰. SIGAR: څو لاملونه، نه یو واحد علت

د امریکا د افغانستان د بیارغونې ځانګړي مفتش (SIGAR) د افغان حکومت د سقوط په اړه شپږ ستر لاملونه وپېژندل.

د راپور لومړی عامل دا و چې افغان حکومت په کافي وخت کې دا واقعیت ونه مانه چې امریکا به واقعاً ووځي؛ د شلو کلونو متضادو امریکايي پیغامونو د دې بې باورۍ برخه جوړه کړې وه. راپور نور عوامل هم یادوي: له طالبانو سره د امریکا د خبرو له بهیر څخه د افغان حکومت منزوي کېدل؛ د مذاکراتو د جوړجاړي ناکامي؛ د طالبانو د جوړجاړي محدود چمتووالی؛ د حکومت ډېر مرکزي او شخصي کېدل؛ او د مشروعیت، فساد او اوږدمهاله بنسټیزو ستونزو اغېز [24].

د افغان امنیتي ځواکونو د سقوط په جلا راپور کې SIGAR د امریکا د وتلو پرېکړه، د قراردادیانو د ملاتړ ختمېدل، د افغان پوځ د امریکا-محوره جوړښت محدودیتونه، د قوماندې او اکمال ستونزې، او د ۲۰۲۰ تړون وروسته د مورال کمزوري کېدل مهم لاملونه ګڼي [25].

له همدې امله هره مقاله چې سقوط یوازې په یوه عامل – امریکا، غني، طالبانو، پاکستان، فساد یا پوځ – کې خلاصه کړي، د موجودو شواهدو له پیچلتیا سره انصاف نه کوي.

د مسئولیت د عادلانه وېش پوښتنې

1. که امریکا متضاد پیغامونه ورکول، افغان حکومت ولې تر وروستیو پورې د وتلو امکان په بشپړ جديت مدیریت نه کړ؟

2. که افغان دولت له مذاکراتو منزوي کېده، د داخلي سیاسي یووالي لپاره یې څه وکړل او څه یې ونه کړل؟

3. که فساد، شخصي محوري او کمزوری مشروعیت د سقوط عوامل وو، دا اصلاحات ولې د امنیتي بحران تر کچې عاجل ونه ګڼل شول؟

4. که طالبان د جګړې اصلي وسله وال طرف وو، د دوی د پوځي فشار، هدفي وژنو، رواني جګړې او سیمه ییزو اړیکو ونډه باید څنګه جلا اندازه شي؟

۱۱. کورنی درز: ایا جمهوریت یوازې له بهر څخه کمزوری شو؟

د فضلي د مرکې او نورو سرچینو یوه مهمه برخه دا ده چې مسئولیت یوازې پر امریکا نه ور اچول کېږي.

د ۲۰۱۹ په مسکو کې طالبانو له پخواني ولسمشر حامد کرزي او نورو افغان سیاستوالو سره خبرې وکړې، په داسې حال کې چې د غني حکومت رسمي پلاوی پکې نه و؛

د کابل ځینو چارواکو دا ډول ناستې د دولت د رسمي مذاکراتي موقف د کمزوري کولو په سترګه کتل [26]. د سولې په کلونو کې ګڼ افغان سیاسیون، جهادي مشران، مدني شخصیتونه او پخواني چارواکي په بېلابېلو ناستو کې له طالبانو سره مخامخ شول.

دا تماسونه په خپله ناقانونه یا نامشروع نه بلل کېږي؛ په یوه اوږده جګړه کې غیررسمي او ټولنیز تماسونه د سولې لپاره ګټه هم لرلای شي.

خو اصلي پوښتنه دا ده چې ایا دا تماسونه د یوه ګډ ملي چوکاټ تابع وو، که هر سیاسي لوري د خپل راتلونکي ځای، نفوذ او بقا لپاره جلا لاره لټوله.

که دویم حالت غالب و، د جمهوریت د مذاکراتي ځواک کمزوري کېدل یوازې د بهرنیو لورو عمل نه و.

له افغان سیاسي قشره پوښتنې

1. ولې د جمهوریت سیاسي مشران ونه توانېدل چې د نظام د بقا او سولې لپاره لږ تر لږه پر پنځو یا لسو نه ماتېدونکو ملي اصولو موافقه وکړي؟

2. له طالبانو سره انفرادي او ډله ییز ملاقاتونه د ملي مذاکراتي ځواک برخه وه، که د موازي شخصي مشروعیت د ترلاسه کولو وسیله؟

3. ولې د افغانستان د راتلونکي په اړه بهرنۍ پلازمېنې – دوحه، مسکو، اسلام‌اباد، تهران او نور – تر کابل ډېر مهم مذاکراتي میدانونه شول؟

4. د جمهوریت د دفاع په وخت کې د سیاسي سیالۍ او د نظام د بقا ترمنځ کرښه ولې روښانه نه شوه؟

۱۲. ۱۵ اګست: ناڅاپي ورځ، اوږده مخینه

د شواهدو له ټولګې داسې ښکاري چې د اګست پنځلسمه د سقوط د بهیر «یوازینی علت» نه، بلکې د څو کلونو د متراکم بحران وروستۍ او ناڅاپي پایله وه.

د ۲۰۱۰ مستقیم تماسونه، د ۲۰۱۷ او ۲۰۱۸ ترمنځ امریکايي ستراتیژیک بدلون، له ۲۰۱۸ وروسته مستقیم امریکا-طالب مذاکرات، سیمه‌ییزې ناستې، د ۲۰۲۰ دوحه، د بندیانو موضوع، د ۲۰۲۱ بشپړ وتل، د قراردادیانو وتل، د پوځ د لوژستیکي ماډل کمزوري، د حکومت داخلي مشروعیت او سیاسي اختلافات – دا ټول بېلابېل عوامل وو چې په ۲۰۲۱ کې سره یوځای شول.

خو د دغو عواملو یوځای کېدل په خپله د یوه واحد پټ پلان ثبوت نه دی.

تاریخي تحلیل باید د هممهاله پېښو ترمنځ د «اړیکې» او «سببیت» توپیر وساتي؛

د فضلي روایت مهم دی ځکه پوښتنې راولاړوي، خو د هرې پایلې د منلو لپاره خپلواک اسناد ضروري دي.

۱۳. هغه پوښتنې چې باید بې ځوابه پاتې نه شي:

د ولس لپاره جامع حساب ورکونه

لاندې پوښتنې باید د راتلونکو تاریخي څېړنو، پارلماني اسنادو، د پخوانیو چارواکو د مرکو، له محرميت څخه ایستل شویو اسنادو (declassified) او سیمه‌ییزو آرشیفونو په مرسته وڅېړل شي. موخه یې د مخکېني حکم جوړول نه، بلکې ملي زده کړه او مستند حساب ورکونه ده.

الف – د امریکا له حکومتونو څخه

1. د ۲۰۱۰ مستقیمو تماسونو بشپړ مهال وېش څه و، او کابل هر پړاو کې تر کومې کچې خبر و؟

2. ولې د ۲۰۱۷ شرط محوره تګلاره په ۲۰۱۸ کې د مستقیمو طالبانو خبرو ته واوښته؟

3. د افغان دولت د مذاکراتي ګډون لپاره واشنګټن کوم عملي شرطونه پر طالبانو ایښي وو، او ولې یې د طالبانو انکار مات نه کړ؟

4. د دوحې د غیرعامه ضمایمو بشپړ منځپانګه څه وه او د افغان حکومت کوم چارواکي پرې خبر وو؟

5. د ۵۰۰۰ بندیانو مسئله ولې د هغه دولت له لاسلیک پرته په تړون کې شامله شوه چې بندیان یې په واک کې وو؟

6. د قراردادیانو د وتلو او د افغان هوايي ځواک د سقوط خطر ولې تر وروستۍ مرحلې پورې په کافي ډول جبران نه شو؟

ب – له افغان ولسمشرانو او حکومتونو څخه

1. کوم وخت پوه شول چې د امریکا اوږدمهاله حضور تضمین نه دی؟

2. د امریکا د وتلو لپاره لومړنی بشپړ بدیل پلان کله جوړ شو؟

3. د پوځ د هوايي، تخنیکي او اکمالاتي ځانبساینې مهال وېش ولې د سیاسي وتلو له مهال وېش سره برابر نه شو؟

4. ولې د سولې لپاره یو ټولمنلی، فوق الحزبي ملي مذاکراتي میکانیزم ونه جوړ شو؟

5. ولې عامه خوشبیني او داخلي خطر-ارزونه، که توپیر یې درلود، ولس ته په شفاف ډول ونه ویل شول؟

6. د ولسمشر د اساسي قانون د لوړې په رڼا کې د ملي حاکمیت د ساتنې لپاره کوم مشخص نه ماتېدونکي حدود ټاکل شوي وو؟

ج – له افغان سیاستوالو او سیاسي ډلو څخه

1. له طالبانو سره موازي ناستې د کوم ګډ ملي اصولو تابع وې؟

2. ایا د شخصي سیاسي راتلونکي محاسبو د جمهوریت د واحد مذاکراتي دریځ بیه لوړه کړه؟

3. ولې د انتخاباتي او شخصي اختلافاتو باوجود د نظام د بقا لپاره یو محدود اضطراري ملي تړون ونه شو؟

د – له سیمه ییزو قدرتونو څخه

1. روسیې، چین، ایران او پاکستان له طالبانو سره د اړیکو پراخولو پر مهال د افغان دولت حاکمیت ته کوم عملي وزن ورکاوه؟

2. ایا دوی د جګړې د پای، د امریکا د وتلو، د خپل امنیت او د راتلونکي نفوذ ترمنځ معامله کوله؟

3. کوم تعهدونه یې له طالبانو واخیستل او څومره یې عملي شول؟

۱۴. ملي زده کړه: د راتلونکي دولت لپاره پنځه بنسټیز اصول

د دې مقالې اصلي هدف د پرون د یوه شخص یا یوه دولت محاکمه نه ده؛ موخه دا ده چې افغان ولس او راتلونکي دولتونه له دې تجربې څخه د تصمیم جوړونې څو بنسټیز اصول زده کړي.

لومړی اصل دا دی چې په نړیوالو اړیکو کې «دوستي» دایمي حقوقي تضمین نه دی. دولتونه د خپلو ملي ګټو له مخې تګلارې بدلوي؛

نو افغان دولت باید هر ستراتیژیک شراکت د روښانه تعهداتو، بدیل سناریوګانو او خپلواک ظرفیت په ژبه ولولي.

دویم اصل دا دی چې یو امنیتي نظام چې د خپل هوايي ځواک، استخباراتو، اکمالاتو او ساتنې په حیاتي برخو کې له بهرني قراردادي او مالي ملاتړ پرته نه شي درېدلای، ظاهراً لوی خو ستراتیژیکاً کمزوری جوړښت دی.

درېیم اصل دا دی چې ملي حاکمیت یوازې په وینا نه ساتل کېږي؛ د حاکمیت معنا دا ده چې د جګړې، سولې، بندیانو، پوځ او اساسي سیاسي راتلونکي په پرېکړو کې دولت د تصمیم اصلي مرکز وي.

څلورم اصل دا دی چې د سیاسي مخالف او ملي نظام ترمنځ توپیر باید وساتل شي. حکومتونه بدلېږي؛ دولت، اساسي ادارې او ملي حاکمیت باید د شخصي سیالۍ قرباني نه شي.

پنځم اصل دا دی چې عام ولس د ستراتیژیکو خطرونو په اړه د حقیقت د اورېدو حق لري. بې دلیله خوشبیني او بې سنده وېرول دواړه د سالمې ملي پرېکړې دښمنان دي.

پایله: له ملامتۍ هاخوا، افغان ولس د پوښتنې حق لري

د ډاکټر فضل محمود فضلي روایت یوه مهمه دروازه پرانیستې:

دا پوښتنه چې کابل ولې او څنګه ولوېد، باید د اګست پنځلسمې له څو ساعتونو څخه یولس کاله شاته وغځول شي. اسناد تاییدوي چې امریکا له طالبانو سره مستقیم تماسونه له ۲۰۱۰ څخه درلودل؛ په ۲۰۱۷ کې یې لا د شرطونو پر بنسټ د دوامدار ملاتړ ژبه کاروله؛ په ۲۰۱۸ کې مستقیم مذاکرات نوې کچې ته ولاړل؛ په ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ کې طالبان په مسکو، تهران، بیجینګ، دوحه او نورو ځایونو کې د سیمه‌ییز سیاست یو مهم مذاکراتي طرف ګرځېدل؛ په ۲۰۲۰ کې امریکا او طالبانو داسې تړون لاسلیک کړ چې افغان حکومت یې لاسلیک کوونکی نه و؛ او په ۲۰۲۱ کې د بهرنیو ځواکونو او قراردادیانو وتلو د افغان امنیتي جوړښت حیاتي کمزورۍ بربنډې کړې.

سره له دې، د موجودو اسنادو له مخې د یوه واحد، منظم او له ۲۰۱۰ څخه هدایت شوي «د جمهوریت د سقوط پلان» فرضیه لا مستقیم ثبوت نه لري.

په ځانګړي ډول، د فضلي هغه ادعا چې امریکا روسیه، چین، ایران او نور سیمه‌ییز لوبغاړي د یوه واحد پلان منلو ته قانع کړل، باید تر هغو د هغه د روایت په توګه پاتې شي چې خپلواک اسناد یې میکانیزم، تعهدات او همغږي روښانه کړي. برعکس، موجود شواهد د دغو هېوادونو خپل مستقل امنیتي او جیوپولیټیک حسابونه هم ثبتوي.

همدارنګه، د افغانستان داخلي مسئولیت – کمزوري بنسټونه، سیاسي وېش، فساد، شخصي محوري، په بهرني ملاتړ ژوره اتکا او د وتلو د احتمال ناوخته منل – له موجودو شواهدو سره له پامه نه شي غورځېدای.

له همدې امله د افغان ولس پوښتنه باید نه یوازې دا وي چې «امریکا څه وکړل؟» بلکې دا هم وي: «زموږ دولت څه پوهېده؟

زموږ مشران کله پوه شول؟ څه یې وکړل؟ څه یې ونه کړل؟ ولې یې ونه کړل؟

سیمه‌ییز هېوادونه د خپلو ګټو لپاره څه کول؟ او موږ ولې خپل ملي تصمیم دومره د نورو د تصمیم تابع پرېښود؟»

د تاریخي حساب ورکونې اصل دا دی چې هېڅ لوری له پوښتنې معاف نه وي او هېڅ ادعا له سند پرته حقیقت ونه ګڼل شي.

که راتلونکی نسل له دې تجربې یو اصل واخلي، هغه دې دا وي:

افغانستان باید د نړۍ له ټولو سره اړیکې ولري، خو د خپل امنیت، اقتصاد، سیاسي مشروعیت او ملي تصمیم بنسټ باید داسې وي چې د یوه بهرني شریک د پالیسۍ په بدلېدو سره ټول نظام ونه نړېږي.

دا د یوه ګوند شعار نه، بلکې د دولتدارۍ تر ټولو بنسټیزه زده کړه ده.

د لوستونکي لپاره څلور لا پرانیستې څېړنیزې دوسیې

د مقالې له اسنادو او تحلیل وروسته څلور اسنادي دوسیې لا پرانیستې دي. دا د مخکې ټاکل شوې پایلې د اثبات لپاره نه، بلکې د راتلونکو مستندو څېړنو لپاره د کار نقشه ده:

1. د دوحې غیرعامه/طبقه‌بندي شوې ضمیمې: بشپړ متن، د اجرايي تفسیر اسناد، او دا چې د افغان حکومت کوم چارواکي په کوم پړاو کې پرې خبر وو.

2. د ۲۰۱۸-۲۰۲۱ د ارګ او ملي امنیت شورا داخلي خطر-ارزونې: د امریکا د وتلو، د قراردادیانو د وتلو، د هوايي او لوژستیکي ملاتړ د کمېدو او د احتمالي نظامي بحران لپاره کوم لیکلي بدیل سناریوګانې موجودې وې؟

3. د امریکا، روسیې، چین، ایران او پاکستان وروسته خپاره شوي (declassified) ډیپلوماټیک اسناد: د هر هېواد خپلواک حسابونه او په مهمو پړاوونو کې د ګډو یا متقاطع محاسبو احتمالي نښې.

4. د ۲۰۲۱ د افغان هوايي ځواک، قراردادیانو، اکمالاتو او لوژستیک ورځ-پر-ورځ عملیاتي ریکارډونه: د سیاسي بحران، د قوماندې کمزورۍ، د تخنیکي ملاتړ د کمېدو او د جګړه‌ییز ظرفیت د ماتېدو دقیق تسلسل.

تر څو چې د دغو څلورو دوسیو اسناد په کافي اندازه راټول، تایید او سره پرتله نه شي، د «له مخکې طرحه شوي واحد سقوط پلان» په اړه قطعي تاریخي حکم باید محتاط پاتې شي.

 

سرچینې 

[1] Afghanistan 2004 Constitution, Articles 63-66, Constitute Project. — https://www.constituteproject.org/constitution/Afghanistan_2004

[2] White House, Joint Statement from President Obama and President Karzai, 12 May 2010. — https://obamawhitehouse.archives.gov/realitycheck/the-press-office/joint-statement-president-and-president-karzai-afghanistan

[3] White House, Overview of the Afghanistan and Pakistan Annual Review, 16 Dec 2010. — https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/12/16/overview-afghanistan-and-pakistan-annual-review

[4] Washington Post, “U.S. speeds up direct talks with Taliban,” 16 May 2011. — https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-speeds-up-direct-talks-with-taliban/2011/05/16/AFh1AE5G_story.html

[5] Congressional Research Service, Afghanistan: Background and U.S. Policy — section on U.S.-Taliban talks. — https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R45818/R45818.2.pdf

[6] White House, President Obama Address from Afghanistan, 1 May 2012. — https://obamawhitehouse.archives.gov/realitycheck/the-press-office/2012/05/01/remarks-president-obama-address-nation-afghanistan

[7] White House, President Trump Remarks on the Strategy in Afghanistan and South Asia, 21 Aug 2017. — https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/remarks-president-trump-strategy-afghanistan-south-asia/

[8] U.S. Department of State, Press Availability with President Ashraf Ghani, 9 July 2018. — https://2017-2021.state.gov/press-availability-with-afghanistan-president-ashraf-ghani/

[9] Reuters via The Moscow Times, Taliban Participates in Afghanistan Peace Talks in Moscow, 9 Nov 2018. — https://www.themoscowtimes.com/2018/11/09/taliban-participates-in-afghanistan-peace-talks-in-moscow-a63447

[10] Reuters via Euronews, Iran in talks with Afghan Taliban, 26 Dec 2018. — https://www.euronews.com/2018/12/26/iran-in-talks-with-afghan-taliban-iranian-state-media-report

[11] Reuters via Euronews, Afghanistan Taliban meets Chinese government in Beijing, 22 Sep 2019. — https://www.euronews.com/2019/09/22/afghanistans-taliban-meets-chinese-government-in-beijing

[12] Reuters via Euronews, Pakistan’s behind-the-scenes aid to U.S.-Taliban talks, 8 Feb 2019. — https://www.euronews.com/2019/02/08/exclusive-once-spoiler-pakistan-starts-behind-scenes-aid-to-us-taliban-talks

[13] Dawn, Khalilzad: Pakistan freed Baradar at U.S. request, 9 Feb 2019. — https://www.dawn.com/news/1462740

[14] White House, Obama-Ghani Joint Press Conference, 24 Mar 2015. — https://obamawhitehouse.archives.gov/realitycheck/node/328106

[15] Reuters via Euronews, Ghani says no peace deal without his government, 5 Feb 2019. — https://www.euronews.com/2019/02/05/afghan-president-says-he-will-oppose-peace-deal-without-his-government

[16] U.S. Department of Defense, Joint Press Conference: Ash Carter and President Ghani, 12 July 2016. — https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/835506/joint-press-conference-with-secretary-carter-and-president-ghani-in-kabul-afgha/

[17] U.S. Department of State, Agreement for Bringing Peace to Afghanistan, 29 Feb 2020. — https://2017-2021.state.gov/agreement-for-bringing-peace-to-afghanistan/

[18] RFE/RL Radio Azadi, Ghani casts doubt on prisoner-release clause, 1 Mar 2020. — https://www.rferl.org/a/trump-us-troops-to-begin-leaving-afghanistan-immediately/30462190.html

[19] Reuters, Afghanistan to release 400 hard-core Taliban prisoners, 9 Aug 2020. — https://www.investing.com/news/world-news/afghan-assembly-approves-release-of-400-hardcore-taliban-prisoners-resolution-2259789

[20] President Biden, Remarks on Afghanistan Withdrawal, 14 Apr 2021. — https://www.presidency.ucsb.edu/documents/remarks-united-states-military-operations-afghanistan

[21] SIGAR 21-14-AR, Afghan Air Forces: Continued U.S. Support Needed to Sustain Forces, 2021. — https://www.sigar.mil/Portals/147/Files/Reports/Audits-and-Inspections/Performance-Audits/SIGAR-21-14-AR.pdf

[22] SIGAR Testimony 23-22-TY, lessons from Afghanistan collapse, 2023. — https://www.sigar.mil/pdf/testimony/SIGAR-23-22-TY.pdf

[23] Reuters via Euronews, Afghan military overhauls war strategy, 22 July 2021. — https://www.euronews.com/2021/07/22/us-afghanistan-conflict-military-strategy

[24] SIGAR 23-05-IP, Why the Afghan Government Collapsed, Nov 2022. — https://www.sigar.mil/pdf/evaluations/SIGAR-23-05-IP.pdf

[25] SIGAR 23-16-IP, Why the Afghan Security Forces Collapsed, 2023. — https://www.sigar.mil/Portals/147/Files/Reports/Audits-and-Inspections/Evaluation/SIGAR-23-16-IP.pdf

[26] Reuters/Al Jazeera, Taliban and Afghan opposition talks in Moscow without government, 5 Feb 2019. — https://www.aljazeera.com/news/2019/2/5/taliban-afghan-opposition-hold-moscow-talks-without-government

[27] Washington Post, U.S. deal with Taliban breaks down, 22 Dec 2011. — https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-deal-with-taliban-breaks-down/2011/12/20/gIQAntAXCP_story.html

[28] Washington Post, Clinton: talks with Taliban necessary, 23 Jun 2011. — https://www.washingtonpost.com/national/national-security/clinton-talks-with-taliban-not-pleasant-but-necessary/2011/06/23/AGjpo9hH_story.html

[29] Congressional Research Service, Afghanistan: Background and U.S. Policy: In Brief, 11 Mar 2020 — notes that the U.S.-Taliban agreement was accompanied by nonpublic/secret annexes. — https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R45122/R45122.37.pdf

[30] National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, The 9/11 Commission Report, Chapters 2, 10 and 12. — https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf

[31] Congressional Research Service, Pakistan: U.S. Foreign Assistance, R41856 — historical U.S. economic and security assistance and Coalition Support Fund reimbursements. — https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R41856/R41856.29.pdf