د اماني ارمان؛ د خپلواکۍ، ملي هویت او راتلونکي افغانستان لپاره

افغانستان د تاریخ په اوږدو کې له بېلابېلو سیاسي پړاوونو، جګړو، بدلونونو او ستونزو تېر شوی، خو د یوه ملت په توګه یې د خپل هویت، خپلواکۍ او ملي حاکمیت د ساتنې هڅه تل دوام کړې ده. د افغانستان د خپلواکۍ کلیزه له همدې تاریخي حافظې سره تړاو لري؛ هغه حافظه چې یوازې د یوه حکومت یا یوه واکمن پورې محدوده نه ده، بلکې د ټول ملت ګډ میراث دی د خپلواکۍ لمانځل د یوه ځانګړي حکومت یا سیاسي مشر د کړنو تایید نه دی. حکومتونه بدلېږي، نظامونه تحول کوي او سیاسي مشران راځي او ځي؛ خو وطن، ملت، تاریخي حافظه او ملي هویت د نسلونو ګډ امانت پاتې کېږي. له همدې امله، د نن ورځې سیاسي اختلافات باید د افغانستان له تاریخي هویت او د خپلواکۍ له ارزښت څخه جلا وکتل شي خپلواکي؛ د حکومت نه، د ملت حق کله چې څوک پوښتي: «کومه خپلواکي؟» باید ځواب مو یوازې احساساتي نه، بلکې تاریخي او منطقي وي خپلواکي د یوه ولسمشر، پاچا، امیر، حکومت، سیاسي ډلې یا قومي جریان شخصي ملکیت نه دی. خپلواکي د یوه ملت د سیاسي حاکمیت، ملي عزت او تاریخي هویت مسئله ده.

که یو حکومت ناکام شي، وطن نه ناکامېږي. که یو نظام سقوط وکړي، تاریخ نه سقوط کوي. که یو مشر له خلکو سره خپله ژمنه پوره نه کړي، د یوه ملت هویت له منځه نه ځي همدا اصل موږ ته اجازه راکوي چې د خپلواکۍ درناوی وکړو، خو په عین وخت کې د تېرو حکومتونو او سیاسي پرېکړو نقد هم وکړو موږ وطن لمانځو، نه حکومت.

موږ تاریخ یادوو، نه د سیاستوالو څوکۍ.

موږ ملي هویت ساتو، نه د واکمنانو قدرت.

د غازي امان‌الله خان تاریخي ځای د افغانستان د خپلواکۍ په معاصر تاریخ کې د غازي امان‌الله خان نوم ځانګړی ځای لري. هغه د داسې افغانستان تصور درلود چې خپل سیاسي تصمیمونه په خپلواکه توګه ونیسي او د نړۍ له هېوادونو سره په برابر او باعزته دریځ اړیکې ولري د هغه د واکمنۍ دوره د خپلواکۍ د تثبیت دولت‌جوړونې، اداري اصلاحاتو، تعلیم، بهرنیو اړیکو او عصري کېدو له هڅو سره تړلې ده امان‌الله خان هڅه وکړه چې افغانستان له نړیوالې ټولنې سره خپلې اړیکې پراخې کړي او د عصري دولت د جوړولو لپاره له نورو هېوادونو څخه د علم، تخنیک او ادارې تجربې ترلاسه کړي. د هغه د اروپا سفر او له بېلابېلو هېوادونو سره د اړیکو پراختیا د همدې سیاست یوه برخه وه د تعلیم او ټولنیزو اصلاحاتو په برخه کې هم د هغه د دورې هڅې د افغانستان په معاصر تاریخ کې مهمې بلل کېږي. خو د هغه د واکمنۍ ارزونه باید یوازې په ستاینه یا رد کې محدوده نه شي. د اصلاحاتو د تطبیق څرنګوالی، د ټولنې له دودیزو جوړښتونو سره د اړیکو ستونزې، سیاسي مدیریت او نورې تجربې باید د تاریخ‌پوهانو له خوا په علمي او متوازن ډول وڅېړل شي د یوه تاریخي شخصیت درناوی هغه وخت بشپړ وي چې د هغه بریاوې هم ووینو او تېروتنې یې هم په صادقانه توګه وڅېړو.

اماني ارمان څه معنا لري؟

اماني ارمان یوازې د یوه تاریخي شخصیت د نوم تکرار نه دی. دا مفهوم د خپلواکۍ، ملي حاکمیت، تعلیم، پرمختګ، قانون، ملي یووالي او د افغانستان د عزت له غوښتنې سره تړاو لري.

که نن د «اماني ارمان» خبرې کوو، باید هغه د اوسني افغانستان له اړتیاوو سره هم وتړو.

اماني ارمان باید دا وي چې افغانستان  خپلواک سیاسي تصمیم ولري؛د ټولو وګړو مشروع حقونه خوندي کړي تعلیم ته پراخه زمینه برابره کړي قانون د ټولو لپاره په مساوي ډول تطبیق کړي د ښځو او نارینه‌وو د استعدادونو له ظرفیت څخه د هېواد د پرمختګ لپاره استفاده وکړي ځوانانو ته د زده‌کړې او کار فرصتونه برابر کړي له نړۍ سره متوازن او باعزته اړیکې ولري؛ او د ملي یووالي پر بنسټ د یوه باثباته راتلونکي لپاره زمینه برابره کړي.

په دې معنا، اماني ارمان د تېر وخت د تکرار غوښتنه نه ده؛ بلکې د هغه مثبتو ارزښتونو د بیا راژوندي کولو هڅه ده چې د افغانستان د پرمختګ او عزت لپاره ارزښت لري.

«لاره د غازي امان‌الله خان څارم،

د خپلواکۍ په مینه ځان تیاروم.»

دا یوازې شاعرانه احساس نه دی؛ دا د وطن سره د یوې ژمنې څرګندونه هم ده.

د خپلواکۍ مینه هغه وخت حقیقي معنا پیدا کوي چې له مسؤولیت سره مل وي. یو هېواد یوازې د شعارونو په وسیله نه پرمختګ کوي. وطن هغه وخت پیاوړی کېږي چې ځوانان یې تعلیم وکړي، مسلکي وړتیا ترلاسه کړي، قانون ته درناوی وکړي او د هېواد د آبادۍ لپاره خپله ونډه واخلي د وطن خدمت یوازې په جګړه او قربانۍ پورې محدود نه دی. یو ښوونکی چې ماشومانو ته علم ورکوي، یو ډاکټر چې د خلکو درملنه کوي، یو انجنیر چې د هېواد د بنسټونو په جوړولو کې ونډه اخلي، یو محصل چې په زحمت زده‌کړه کوي او هر هغه وګړی چې قانون رعایتوي او د خپل هېواد عامه شتمنۍ ساتي؛ ټول د وطن په خدمت کې ونډه لري.

«د آزادۍ بیرغ به تل رپوم»

«د آزادۍ بیرغ به تل رپوم،

د خپل وطن نوم به تل لوړوم.»

د آزادۍ بیرغ د یوه ملت د سیاسي عزت او تاریخي حافظې نښه ده. خو د آزادۍ ریښتینی مفهوم باید له یوه تاریخي سمبول څخه پراخ وي.

آزادي هغه وخت بشپړه معنا پیدا کوي چې انسان د خپل ژوند په بېلابېلو برخو کې د عزت، امنیت، تعلیم، قانون او انساني کرامت احساس وکړي له همدې امله، د خپلواکۍ د ورځې تر څنګ باید د خپلواکۍ د محتوا په اړه هم فکر وکړو.

ایا زموږ ماشومان د ښه تعلیم فرصت لري؟

ایا قانون د ټولو لپاره یو شان دی؟ ایا زموږ ځوانان د خپل هېواد په اقتصادي او ټولنیز ژوند کې د ونډې اخیستلو زمینه لري؟

ایا موږ کولای شو خپل سیاسي اختلافات د خبرو او تفاهم له لارې حل کړو؟

د خپلواکۍ حقیقي روح له همدې پوښتنو سره تړلی دی.

«د اماني ارمان به ژوندی ساتم»

«د اماني ارمان به ژوندی ساتم،

د وطن مینه به په زړه کې ساتم.»

《د وطن مینه باید له عقل، صداقت او مسؤولیت سره مل وي.》

له وطن سره مینه دا نه ده چې د هېواد ستونزې پټې کړو. برعکس، له وطن سره رښتینې مینه دا ده چې ستونزې په زړورتیا ومنو او د حل لپاره یې کار وکړو.

که په تېرو لسیزو کې تېروتنې شوې وي، باید له هغو زده کړه وکړو که نن ستونزې شته، باید د حل لپاره یې مسؤلانه بحث وکړو.

که راتلونکی مو مهم وي، باید د راتلونکي نسل لپاره د نن ورځې له تجربو ګټه واخلو.

تاریخ باید نه وسوځول شي او نه باید د سیاسي اختلافاتو قرباني شي. تاریخ باید ولوستل شي، تحلیل شي او ترې درس واخیستل شي.

«افغانستانه، ستا په لار روان یم،

ستا د عزت لپاره تل قربان یم.»

دا کرښې د وطن سره د ژورې مینې احساس څرګندوي. خو د نن ورځې لپاره د وطن خدمت باید د علم، اخلاقو، قانون، کار او آبادۍ له لارې هم تعبیر شي.

افغانستان داسې نسل ته اړتیا لري چې د جګړې پر ځای تعلیم، د ویجاړۍ پر ځای آبادۍ، د بې باورۍ پر ځای تفاهم او د وېش پر ځای ملي یووالي ته لومړیتوب ورکړي موږ باید داسې راتلونکی جوړ کړو چې زموږ ځوانان د خپل هېواد پرېښودلو ته اړ نه شي؛ بلکې په خپل وطن کې د زده‌کړې، کار او پرمختګ فرصتونه ولري.

له تاریخ سره متوازن چلند

د افغانستان تاریخ یوازې د بریاوو تاریخ نه دی؛ د ستونزو، تېروتنو او سختو تجربو تاریخ هم دی له همدې امله، د امان‌الله خان په اړه هم باید متوازن دریځ ولرو. نه باید هغه له هر ډول نقد څخه پورته وبولو او نه باید د هغه ټولې هڅې یوازې د هغه د دورې د ستونزو له امله رد کړو.

تاریخ هغه وخت رښتینی ارزښت لري چې موږ یې په انصاف ولولو د امان‌الله خان له دورې څخه موږ کولای شو د خپلواکۍ، دولت‌جوړونې، تعلیم او پرمختګ په اړه درسونه واخلو؛ او په عین وخت کې د هغه د دورې له سیاسي او ټولنیزو تجربو څخه هم زده کړه وکړو دا ډول متوازن لید د تاریخي شخصیتونو د تقدیس یا تخریب پر ځای د تاریخ د فهم لاره ده.

د نن افغانستان او اماني ارمان

نن افغانستان له جدي ستونزو سره مخ دی. اقتصادي، سیاسي او ټولنیزې ستونزې، د تعلیم محدودیتونه، د ځوانانو د راتلونکي په اړه اندېښنې او د ښځو او نجونو د حقونو موضوعات هغه مسایل دي چې باید په مسؤولانه توګه پرې بحث وشي که موږ د اماني ارمان خبرې کوو، نو باید د افغانستان راتلونکی هم د همدې ارزښتونو پر بنسټ تصور کړو: تعلیم، قانون، عدالت، ملي یووالی، اقتصادي فرصتونه، انساني کرامت او له نړۍ سره متوازن تعامل د خپلواکۍ معنا یوازې دا نه ده چې یو هېواد بهرنی واک ونه مني؛ بلکې دا هم ده چې خپل ملت وکولای شي د خپل راتلونکي لپاره په مسؤولانه توګه تصمیم ونیسي  اماني ارمان د راتلونکي مسؤولیت دی اماني ارمان باید یوازې د تېر وخت یو شعار پاتې نه شي. دا ارمان هغه وخت ژوندی پاتې کېږي چې د خپلواکۍ له تاریخ څخه د راتلونکي لپاره درس واخلو موږ د یوه حکومت بریا نه لمانځو؛ د یوه ملت تاریخي حق او هویت لمانځو موږ د هر مشر دفاع نه کوو؛ د افغانستان د دوام، عزت او ثبات دفاع کوو موږ د تاریخ تېروتنې نه پټوؤ؛ له هغو زده کړه کوو.

موږ د نن ورځې ستونزې نه ردوو؛ د حل لپاره یې مسؤولانه فکر کوو او موږ غواړو داسې افغانستان ولرو چې راتلونکی نسل یې نه یوازې د خپلواکۍ تاریخ په کتابونو کې ولولي، بلکې د خپلواکۍ، عدالت، تعلیم، قانون او انساني کرامت ارزښتونه په خپل ورځني ژوند کې هم احساس کړي.

لاره د غازي امان‌الله خان څارو،

د خپلواکۍ په مینه ځان تیارَو؛

د آزادۍ بیرغ به تل رپوو،

د خپل وطن نوم به تل لوړوو؛

د اماني ارمان به ژوندی ساتو،

د وطن مینه به په زړونو کې ساتو

افغانستان زموږ ګډ وطن دی، تاریخ یې زموږ ګډ میراث دی او راتلونکی یې زموږ ګډ مسؤولیت دی همدا د اماني ارمان تر ټولو ژوره معنا ده: خپلواکي په یاد ساتل، تاریخ په انصاف لوستل، له تېروتنو زده کړه کول او د داسې افغانستان لپاره کار کول چې د ټولو افغانانو د عزت، سولې، تعلیم، عدالت او پرمختګ ګډ کور وي.