د افغانستان ځانګړي شرایط او د دولت جوړونې مسأله

د افغانستان ځانګړي شرایط او د دولت جوړونې مسأله

دولت او حکومت څه شی دی؟

ولې افغانستان یوه باثباته ملي دولت ته اړتیا لري؟

آیا له ټاکنو پرته د خلکو د مشارکت نورې لارې شته؟

دا او دې ته د ورته  نورو پوښتنو،  کره ځوابونه په همدې لیکنه کې ومومئ.

دولت هغه سیاسي او حقوقي جوړښت دی چې په یوه ټاکلې جغرافیه کې د خلکو خاوری، 

حاکمیت او ادارو پر بنسټ رامنځته کېږي.

دولت د قانون جوړونې، امنیت، عدالت، بهرني سیاست او د عامه نظم د ساتلو مسؤلیت لري.

حکومت د دولت هغه اجرائیوي برخه ده چې د یوې ټاکلې مودې 

لپاره د دولت چارې پر مخ وړي.

حکومتونه بدلېږي، خو دولت دایمي بنسټونه لري.

د نړۍ هېوادونه د خپل تاریخ، کلتور، ټولنیز جوړښت او سیاسي تجربو 

له مخې بېلابېل حکومتي نظامونه لري.

هېڅ نظام په مطلق ډول د ټولو هېوادونو لپاره مناسب نه دی؛ 

بلکې د یوه هېواد

 شرایط ټاکي چې کوم نظام ورته ډېر اغېزمن تمامېږي.

: د نړۍ د حکومتونو مهم نظامونه

１–          ولسمشریز جمهوریت

په دې نظام کې ولسمشر د دولت او حکومت مشر وي.

ولسمشر عموماً د خلکو له خوا ټاکل کېږي او له پارلمان څخه جلا اجرائیوي واک لري.

: بېلګې

متحده ایالات (امریکا)، برازیل، مکسیکو، ارجنټاین

ځانګړتیا یې:

دا نظام د قوي اجرائیوي رهبرۍ زمینه برابروي، خو که ادارې کمزورې وي،

 د واک د ډېر تمرکز خطر رامنځته کېدای شي.

２–                  پارلماني نظام

په پارلماني نظام کې حکومت د پارلمان د اکثریت له لارې جوړېږي او 

لومړی وزیر د حکومت مشري کوي. حکومت د پارلمان پر وړاندې مسؤل وي.

بیلګې یې:

جرمني، هالنډ، سویډن، ناروې، جاپان

ځانګړتیا  یې:

د واک د کنټرول او سیاسي حساب ورکونې لپاره قوي میکانیزمونه لري.

３–            نیمه ولسمشریز نظام

په دې نظام کې ولسمشر او لومړی وزیر دواړه اجرائیوي رول لري.

ولسمشر معمولاً د ملي او بهرني سیاست په برخو کې

 مهم رول لري، او لومړی وزیر د حکومت چارې اداره کوي.

بېلګې یې:

فرانسه، پرتګال، رومانیا

ځانګړتیا  یې:

د قوي ولسمشر او پارلماني کنټرول ترمنځ د توازن هڅه کوي.

４–              مشروطه پاچاهي

په دې نظام کې پاچا یا ملکه د دولت مشر وي، خو اصلي سیاسي واک 

د منتخب حکومت او پارلمان سره وي.

بېلګې يې :

بریتانیا، هالنډ، بلجیم، ناروې، جاپان

５–           مطلقه پاچاهي

په دې نظام کې ډېری دولتي واک د پاچا یا سلطان په لاس کې وي.

بیلګي يې :

سعودي عربستان، عمان، قطر، برونای

６–          یوګوندي نظامونه

په دې نظامونو کې یو ګوند د دولت اصلي سیاسي واک لري 

او سیاسي سیالي محدوده وي.

بېلګې  یې:

چین، ویتنام، کیوبا، لاوس

اوس به د  افغانستان پر حالا تو او دولت جوړونه تم شو.

افغانستان د جغرافیایي موقعیت، تاریخي تجربو، ټولنیزي رنګارنګۍ، اوږدو جګړو او د بهرنیو قدرتونو د سیالیو له امله ځانګړي شرایط لري.

په افغانستان کې د دولت تر ټولو لویه ننګونه یوازې د حکومت جوړول نه دي؛ 

بلکې د داسې ملي دولت جوړول دي چې

ملي حاکمیت وساتي؛

امنیت تأمین کړي؛

ټول خلک ځان د نظام برخه وبولي؛

بهرنۍ لاسوهنې بندې  کړي؛

عدالت او قانون حاکم کړي.

ټاکنې او د افغانستان تجربه:

په ډېرو پرمختللو هېوادونو کې ټاکنې د خلکو د سیاسي مشارکت تر ټولو 

مهمه وسیله ده. خو په جګړه ځپلو او 

کمزورو دولتونو کې ټاکنې هغه وخت بریالۍ وي چې قوي ادارې، اقتصادي ثبات 

او د قانون حاکمیت موجود وي.

د افغانستان تجربه ښيي چې ټاکنې کله ناکله   د دغو لاندې عواملو له امله له ستونزو :سره مخ کېږي

د سیمه‌ ییزو زورواکو نفوذ؛

د پیسو او شتمنۍ نابرابره اغېزه؛

د بې وزلو خلکو اقتصادي مجبوریت؛

قومي او شخصي اړیکي؛

د انتخاباتي ادارو کمزورتیا.

له همدې امله یوازې ټاکنې د ملي مشروعیت یوازینۍ سرچینه نه شي کېدای، 

بلکې باید له نورو مشارکتي میکانیزمونو سره یوځای شي.

لویه جرګه: د افغانستان د مشارکت تاریخي دود

لویه جرګه د افغانستان یو تاریخي او دودیز سیاسي بنسټ دی چې د مهمو ملي پرېکړو لپاره کارول شوې ده.

: د لویې جرګې مهمې ځانګړتیاوې

د ټولنې د بېلابېلو برخو ګډون؛

د خبرو او توافق فرهنګ؛

د ملي اجماع رامنځته کول؛

د بحرانونو پر مهال د پرېکړې کولو وسیله.

تاریخي بېلګه:

د ۱۹۶۴ کال لویه جرګه او اساسي قانون  او دې ته ورته داسې نوری لویې جرګې.

خو لویه جرګه هم هغه وخت اغېزمنه ده چې استازي یې په رښتینې توګه د 

خلکو استازیتوب وکړي او د زورورو کسانو له نفوذ څخه خوندي وي.

ایا له ټاکنو پرته د خلکو د مشارکت نورې لارې شته؟

په نړۍ کې ډېر کم داسې ملي دولتونه شته چې هېڅ ډول ټاکنې ونه لري او بیا هم

 پراخ مشروعیت ولري.

خو ځینې هېوادونه د خلکو د ګډون لپاره نور میکانیزمونه هم کاروي.

سویس د مستقیمې دیموکراسۍ له لارې خلک د ټولپوښتنو او سیمه‌ییزو جوړښتونو په وسیله په پرېکړو کې شریکوي.

ځینې دودیز نظامونه لکه د خلیج ځینې هېوادونه د شوراګانو او ټولنیزو مشورو له لارې د خلکو ګډون تنظیموي، 

که څه هم د دوی سیاسي جوړښتونه له انتخاباتي نظامونو سره توپیر لري.

له دې تجربو څخه زده کړه دا ده چې ، د خلکو مشارکت یوازې 

په ټاکنو محدود نه دی؛ خو د مشارکت هره بڼه باید د حساب ورکونې، عدالت

 او قانون له اصولو سره مل وي.

د افغانستان لپاره د قويمرکزي مليدولت اهمیت

د افغانستان  لپاره د تاریخي او جغرافیایي شرایطو له مخې، یو قوي 

مرکزي ملي :دولت د لاندې دلیلونو له امله مهم دی

１–    د ملي یووالي ساتنه

افغانستان د مختلفو قومونو، سیمو او ټولنیزو جوړښتونو هېواد دی. یو قوي ملي مرکز کولی شي د ټولو

 اتباعو لپاره ګډ هویت او واحد قانون رامنځته کړي.

２–   د بهرني نفوذ مخنیوی

د افغانستان جغرافیایي موقعیت تل د سیمې او نړۍ د قدرتونو د سیالۍ سبب شوی دی. قوي 

مرکزي دولت کولی شي ملي حاکمیت وساتي او بهرني نفوذونه محدود کړي.

３–   د امنیت او قانون حاکمیت

ملي اردو، امنیتي ادارې، بهرنی سیاست او ستراتیژیکې پرېکړې باید د یوه واحد ملي دولت تر واک لاندې وي.

: د افغانستان لپاره مناسب ماډل

د افغانستان شرایطو ته په کتو، تر ټولو مناسب نظام هغه کېدای شي چې

 لاندې ځانګړتیاوې ولري:

قوي مرکزي ملي دولت د امنیت، بهرني سیاست، اقتصاد او ملي حاکمیت لپاره؛

مسلکي او بې طرفه دولتي ادارې؛

د قانون حاکمیت او خپلواکه قضایه قوه؛

د خلکو پراخ مشارکت د لویې جرګې، شوراګانو، مدني بنسټونو او نورو قانوني لارو؛

د سیمه‌ییزو اړتیاوو لپاره اداري صلاحیتونه، خو د ملي یووالي په چوکاټ کې.

پایله

د نړۍ تجربې ښيي چې د یوه هېواد بریا یوازې د حکومت په نوم پورې تړلې نه ده، 

بلکې د ادارو په کیفیت، مشروعیت، عدالت او د خلکو په باور پورې اړه لري.

د افغانستان په څېر جګړه ځپلي هېواد لپاره تر ټولو مهم هدف د داسې قوي، باثباته او 

مشروع مرکزي ملي دولت جوړول دي چې د هېواد یووالی، امنیت او خپلواکي خوندي کړي.

همدارنګه  دغه دولت باید د خلکو د واقعي مشارکت، د افغانستان د تاریخي دودونو لکه لویې 

جرګې، او د قانون پر بنسټ د سیاسي ونډې زمینه برابره کړي.

د افغانستان د ثبات لپاره غوره لاره   دیوې قوي ملي مرکزي واکمنۍ لرل،  

عادلانه اداره ،  متوازن خدمات وړاندې کول او  د خلکو پراخ او واقعي مشارکت اړین دی.

پوهنمل دوکتوراندوس رحمت ځواکمن

هالنډ/ ۳-۸-۲۰۰۶

د دماغ یا مغزو اهمیت

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: