وینزویلا کړکېچ: له ادعاوو تر ستراتیژیکو پایلو

د وینزویلا کړکېچ: له ادعاوو تر ستراتیژیکو پایلو
د نړیوال نظم، ځواک او مشروعیت ژوره شننه

سریزه
په وروستیو ورځو کې د وینزویلا په اړه خپاره شوي متضاد راپورونه—د نیکولاس مادورو د نیول کېدو ادعا، د امریکا د پراخو پوځي عملیاتو خبرونه، او د کاراکاس سخت رسمي رد—یوازې د رسنیو عادي سرلیکونه نه دي. که دا ادعاوې تایید شي، نو نړۍ به د یوې نوې جیوپولیټیکي مرحلې درشل ته داخله شي؛ هغه مرحله چې پکې د ځواک کارول، د ملي حاکمیت حدود، او د نړیوال قانون اعتبار بیا تر پوښتنې لاندې راځي.
د ادعاوو او ردونو جګړه
د ځینو نړیوالو رسنیو د راپورونو له مخې، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان کړی چې د وینزویلا ولسمشر نیکولاس مادورو او د هغه مېرمن د امریکايي ځواکونو د پراخو عملیاتو په ترڅ کې نیول شوي او له هېواده ایستل شوي دي. همداراز ادعا شوې چې امریکايي ځواکونو د وینزویلا پر ځینو پوځي او امنیتي اهدافو بریدونه کړي دي.
خو د وینزویلا د دفاع وزیر دا ادعاوې په کلکه رد کړي او ویلي یې دي:
«موږ نه خبرې اترې کوو، نه تسلیمېږو؛ پای کې به بریالي کېږو.»
هغه دغه راز دا بریدونه د نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه بللې او ټینګار یې کړی چې ولس یې د مشروع دفاع بشپړ حق لري. د دواړو لوریو دا متضاد دریځونه ښيي چې جګړه یوازې په میدان کې نه ده، بلکې د روایتونو او مشروعیت په کچه هم روانه ده.
ولې وینزویلا د خطرناکې معادلې مرکز شو؟
که د امریکا مستقیمه نظامي مداخله تایید شي، دا به د امریکا په لویه وچه کې د مستقیم جنګ د پیل نښه وي؛ هغه وچه چې د لسیزو راهیسې تر ډېره د نیابتي جګړو له لارې اداره کېده. دا بدلون څو ژورې ستراتیژیکې پایلې لري:
۱. د نړیوال نظم ماتېدونکی توازن
مستقیمه مداخله د ملي حاکمیت اصل کمزوری کوي او نورو لویو قدرتونو ته خطرناک پیغام لېږي: دا چې ځواک، د قانون ځای نیولی شي.
۲. د مشروعیت بحران
حتی که پوځي برلاسی ترلاسه شي، د جګړې وروسته د سیاسي مشروعیت ساتل تر ټولو ستره ننګونه وي. تاریخ ښيي چې د زور پر بنسټ رامنځته شوي نظامونه د ولسي ملاتړ له نشتون سره ډېر ژر له بحران سره مخ کېږي.
۳. سیمه‌ییزه بې‌ثباتي
لاتینه امریکا ښایي د سیاسي بې‌ثباتۍ نوې څپه تجربه کړي، چې اغېزې به یې یوازې په وینزویلا پورې محدودې نه وي.
د مستبدو نظامونو پای: تکراري تاریخ
د استبدادي رهبرانو تاریخ تقریباً یو شان پای لري. کله چې د سقوط شېبه راورسېږي:
نه ملت ورسره درېږي؛
نه هم وسله‌وال ځواکونه.
ځکه استبداد د وېرې پر بنسټ ولاړ وي، نه د باور. پوځ اطاعت کوي، خو وفاداري نه لري؛ ولس چوپ وي، خو ملاتړی نه وي. د فشار په لومړۍ څپه کې دا مصنوعي اقتدار نړېږي او نوی سیاسي پړاو پیلېږي.
د روسیې دریځ: حساب شوی سکوت
روسیې د امریکا د ادعا شویو بریدونو پر وړاندې محتاط غبرګون ښودلی دی. مسکو ویلي چې د برید لپاره قانع کوونکي دلایل نشته او دا یې د ایډیالوژیکي دښمنۍ پایله بللې ده. همدا راز یې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د بېړنۍ غونډې ملاتړ اعلان کړی دی.
دا دریځ ښيي چې روسیه غواړي له مستقیم نظامي تقابل پرته، د دیپلوماټیک او سیاسي فشار له لارې خپل دریځ وساتي—یو حساب شوی سکوت، نه کمزوري.
چین او تایوان: د وینزویلا سیوري تر ختیځې آسیا
د وینزویلا سناریو د چین–تایوان معادلې ته خطرناک پیغام لېږي. که لوی قدرتونه د زور له لارې د حاکمیت مسایل حل کړي، بیجینګ به دا د یوې ازمایښتي بېلګې په توګه وڅاري.
خو پر تایوان برید به یوازې پوځي نه، بلکې اقتصادي او ټکنالوژیک زلزله وي. نړیوال بندیزونه، د اکمالاتي ځنځیرونو پرې کېدل، او داخلي فشارونه به چین له سترې ننګونې سره مخ کړي. له همدې امله تمه کېږي چې چین به لنډمهاله نظامي محاسبه د اوږدمهاله ثبات قرباني نه کړي، خو د فشار سیاست به شدت ومومي.
ایران: د فشار، مقاومت او تدریجي بدلون درې‌لارې
ایران د وینزویلا له تجربې دا درس اخلي چې مستقیم نظامي تقابل د نظام بقا ته جدي ګواښ دی. اټکل دا دی چې تهران به:
د نیابتي نفوذ ساتلو ته دوام ورکړي؛
له مستقیم ټکره ډډه وکړي؛
خو که نړیوال فشارونه او داخلي نارضایتي زیاتې شي، تدریجي بدلون به ناگزیر شي.
پاکستان: د پوځ، سیاست او ولس ناتمام توازن
پاکستان هم له دې سناریو مهم درس اخلي. هغه نظام چې پوځ پیاوړی وي، خو ولسي مشروعیت کمزوری، د بحران پر مهال ژر نړېږي. که پوځ سیاسي صحنه نیولې وساتي، بې‌ثباتي به زیاته شي؛ او که شاته شي، سیاستوال به د واک خلا ډکولو کې ستونزه ولري. دا حالت پاکستان د اوږدمهاله سیاسي سرګردانۍ پر لور بیایي.
پايله کې ويله شو د وینزویلا یوازې یو هېواد نه دی؛ دا د نړیوال نظم لپاره یوه ازموینه ده. ازموینه دا چې:
ایا نړیوال قانون لا هم اعتبار لري؟
ایا زور به د مشروعیت بدیل شي؟
او ایا نړۍ د استبدادي نظامونو د پای له نوې څپې سره مخ ده؟
که زور عادي شي، نو سبا به هېڅ جغرافیه خوندي نه وي.
بېلابېلې انټرنيټي سرچيني

تشکیل جوړونه او تعیینات

زموږ انګلیسي ویبپاڼه: